PhucTap.comPhức Tạp
Lãi suất, vay nợ và tín dụng

Vì sao vay dài hạn lãi suất khác ngắn hạn: chuyện khoán ruộng một vụ hay năm năm

Vì sao cùng một người vay mà kỳ hạn dài, ngắn lại có lãi khác nhau? Giải thích phần bù kỳ hạn, đường cong lãi suất qua chuyện khoán ruộng một vụ hay năm năm.

Two neighbouring rice paddies divided by a narrow earthen dyke, an older farmer seen from behind standing between them at dawn, soft misty morning light, wide shot

Vay dài hạn thường chịu lãi suất khác vay ngắn hạn vì người cho vay phải chờ lâu hơn và gánh nhiều điều không đoán trước hơn: giá cả, lãi suất tương lai, hoàn cảnh người vay đều có thể đổi. Thường thì dài hạn đắt hơn để bù sự bất định đó, nhưng khi nhiều người tin lãi suất sau này sẽ thấp đi, thứ tự có lúc đảo ngược.

Bạn gặp chuyện này khi so một khoản vay một năm với khoản vay mười năm, khi thấy bảng lãi tiền gửi các kỳ hạn không tăng đều, hay khi bản tin kinh tế nhắc "đường cong lãi suất đảo ngược". Hình ảnh dùng xuyên bài là chuyện một chủ ruộng cho khoán đất: khoán một vụ hay khoán năm năm.

Chủ ruộng cho khoán: một vụ hay năm năm

Bác Tư có một mảnh ruộng nhưng không tự cấy. Có hai người muốn nhận khoán: một người chỉ cần một vụ, một người muốn chốt năm năm. Bác phải ra giá cho từng kiểu, và cách bác cân nhắc gần giống hệt cách bên cho vay định giá các kỳ hạn:

Chuyện khoán ruộngBên tiền bạc
Mảnh ruộngKhoản tiền cho vay
Tiền khoán mỗi vụLãi suất mỗi năm
Khoán một vụVay ngắn hạn
Khoán năm nămVay dài hạn
Bác không lấy lại ruộng được giữa chừngTiền bị "khoá" trong khoản vay
Giá khoán ở làng năm sau không ai biếtLãi suất thị trường tương lai bất định
Người nhận khoán có thể làm ăn sa sútRủi ro người vay thay đổi theo thời gian

Khoán một vụ, bác ít phải đoán: hết vụ là lấy ruộng về, giá khoán vụ sau tính lại theo tình hình. Khoán năm năm, bác chốt một giá cho năm năm mà không biết làng sẽ ra sao. Muốn bác chịu chốt dài, người nhận khoán thường phải trả thêm một chút cho mỗi vụ.

Phía người nhận khoán cũng có lý do riêng để chịu trả thêm: chốt năm năm thì yên tâm đầu tư đào mương, mua máy bơm, không sợ vụ sau bị đòi ruộng hay bị nâng giá. Hai bên cùng mua bán một thứ vô hình là sự chắc chắn, và giá của nó nằm ngay trong khoảng chênh giữa tiền khoán ngắn và tiền khoán dài.

Máy chạy thế nào: ba lực kéo giá của kỳ hạn dài

Lực thứ nhất: kỳ vọng về giá sau này. Nếu cả làng tin giá khoán sẽ lên, bác Tư không muốn chốt năm năm ở giá hôm nay, bác đòi cao hơn. Nếu cả làng tin giá sẽ xuống, người nhận khoán lại không muốn chốt giá cao, giá khoán dài có thể thấp hơn giá vụ này. Lãi suất dài hạn, ở mức đơn giản nhất, chứa trong nó điều mọi người đang nghĩ về các mức lãi ngắn hạn sắp tới.

Lực thứ hai: phần bù vì phải chờ và chịu bất định. Ngay cả khi chẳng ai nghĩ giá sẽ đổi, bác vẫn muốn thêm một chút vì mất quyền lấy ruộng về khi cần, và năm năm thì có nhiều thứ có thể trục trặc hơn một vụ. Khoản cộng thêm này gọi là phần bù kỳ hạn. Nó là lý do thường gặp nhất khiến lãi dài hạn cao hơn ngắn hạn.

Lực thứ ba: rủi ro của người vay tích lại theo năm. Người nhận khoán hôm nay khoẻ mạnh, làm ăn tốt, nhưng năm thứ tư thì sao. Một người vay cũng vậy. Khoảng thời gian càng dài, khả năng có chuyện xấu xảy ra trong khoảng đó càng lớn, nên phần bù rủi ro của khoản dài thường dày hơn.

Ba lực cộng lại thành một đường. Đặt lãi suất của các kỳ hạn một tháng, một năm, năm năm, mười năm cạnh nhau rồi nối lại, người ta có một đường gọi là đường cong lãi suất. Thường nó dốc lên: kỳ hạn càng dài, lãi càng cao. Khi lực thứ nhất đủ mạnh theo chiều ngược lại, đường đi ngang hoặc dốc xuống, gọi là đảo ngược.

Ví dụ số giả định: chốt dài hay gia hạn từng năm

Ví dụ giả định, số tròn, không phải lãi suất thật ở đâu. Một người cần 100 triệu đồng trong ba năm. Có hai cách:

Cách A, vay một lần ba năm, lãi cố định 9% một năm. Giả sử trả lãi cuối mỗi năm, trả gốc cuối năm thứ ba. Tiền lãi mỗi năm là 100 triệu × 9% = 9 triệu. Ba năm: 9 × 3 = 27 triệu. Con số này biết trước ngay hôm ký.

Cách B, vay một năm rồi gia hạn từng năm. Năm đầu lãi kỳ hạn ngắn thấp hơn, giả định 7%: tiền lãi 7 triệu. Năm thứ hai và thứ ba, lãi được đặt lại theo mức lúc gia hạn, chưa ai biết. Thử hai kịch bản giả định. Nếu hai năm sau đều là 7%, tổng lãi là 7 + 7 + 7 = 21 triệu, ít hơn cách A 6 triệu. Nếu hai năm sau lần lượt là 11% và 12%, tổng lãi là 7 + 11 + 12 = 30 triệu, nhiều hơn cách A 3 triệu.

Khoảng chênh 2 điểm phần trăm năm đầu (9% so với 7%) chính là cái giá người vay trả để biết chắc con số trong ba năm. Cách A không "rẻ hơn" hay "đắt hơn" cách B một cách chắc chắn; nó đổi sự bất định lấy một khoản trả thêm. Còn kịch bản nào xảy ra thì không ai biết trước, và bài này không đoán.

Lưu ý: gia hạn còn có rủi ro không được gia hạn, khi đến hạn bên cho vay xét lại hồ sơ và có thể không cho vay tiếp. Đó là một phần lý do người ta gọi đây là rủi ro tái tục.

Chỗ chuyện khoán ruộng không còn đúng

Ruộng không đổi chỗ, tiền thì luân chuyển. Ngân hàng không có mảnh ruộng nào nằm yên chờ năm năm; phần lớn tiền họ huy động là tiền gửi ngắn hạn, có thể bị rút bất cứ lúc nào, trong khi khoản cho vay mua nhà kéo dài nhiều năm. Việc lấy tiền ngắn cho vay dài này gọi là chuyển đổi kỳ hạn, và nó là nguồn rủi ro riêng của ngân hàng mà chủ ruộng không bao giờ gặp.

Chủ ruộng cũng chỉ có một mảnh đất, một người khoán. Trên thị trường tài chính có vô số người cho vay và đi vay ở mọi kỳ hạn, và có cả trái phiếu, thứ cho phép bán lại khoản cho vay dài cho người khác trước hạn. Nhờ có chỗ bán lại, "bị khoá năm năm" không hoàn toàn đúng: người cho vay có thể thoát ra, chỉ là không biết bán được giá nào.

Cuối cùng, giá khoán ruộng phụ thuộc thời tiết, giá lúa. Lãi suất dài hạn phụ thuộc vào cả những điều không có trong làng: chính sách tiền tệ, dòng vốn, tâm lý cả nền kinh tế. Hình ảnh chỉ dùng được để hiểu vì sao "thời gian có giá".

Hiểu lầm hay gặp

"Kỳ hạn dài thì lãi luôn cao hơn." Thường là vậy, không phải luôn luôn. Có những giai đoạn lãi dài hạn bằng hoặc thấp hơn ngắn hạn. Bảng lãi tiền gửi ở một số nơi cũng có kỳ hạn dài mà lãi không cao hơn kỳ hạn giữa.

"Đường cong đảo ngược nghĩa là sắp có khủng hoảng." Nó chỉ phản ánh điều thị trường đang kỳ vọng về lãi suất ngắn hạn sau này. Người ta hay bàn về mối liên hệ của nó với suy thoái, nhưng đó là quan sát lịch sử có ngoại lệ, không phải định luật.

"Lãi cố định thì không bao giờ đổi." Nhiều khoản vay chỉ cố định trong một thời gian đầu rồi chuyển sang thả nổi. Cố định đúng nghĩa cho cả kỳ hạn dài thường có mức lãi cao hơn, chính là phần trả thêm để mua sự chắc chắn.

"Vay ngắn rồi gia hạn liên tục là cách lách lãi dài hạn." Không có bữa trưa miễn phí. Cách đó rẻ hơn khi lãi không tăng, nhưng người vay tự gánh rủi ro lãi đổi và rủi ro không được gia hạn. Chi phí được chuyển từ con số sang sự bất định.

Khái niệm hay bị nhầm với kỳ hạn

Mấy khái niệm dưới đây cùng xuất hiện trong hợp đồng vay nhưng chỉ những thứ khác nhau:

Khái niệmNói nôm naKhác kỳ hạn ở đâu
Kỳ hạn vayTổng thời gian từ lúc nhận tiền tới lúc phải trả hếtChính là thứ quyết định phần bù kỳ hạn
Kỳ trả nợMỗi lần trả: hằng tháng, hằng quýMột khoản vay mười năm có thể có 120 kỳ trả
Thời gian ưu đãi lãiMấy tháng đầu được mức lãi thấp hơnNgắn hơn kỳ hạn rất nhiều; hết ưu đãi lãi có thể đổi
Thời gian ân hạnKhoảng đầu chỉ trả lãi, chưa trả gốcNằm trong kỳ hạn, không kéo dài kỳ hạn
Kỳ điều chỉnh lãiBao lâu thì lãi thả nổi được tính lạiQuyết định khoản vay lộ ra với lãi thị trường thường xuyên tới đâu

Nhiều người nghe "vay hai mươi năm" mà nghĩ lãi đã chốt hai mươi năm. Thực ra kỳ hạn dài và lãi cố định dài là hai chuyện độc lập; muốn biết khoản vay của mình thuộc loại nào thì phải đọc điều khoản lãi suất trong hợp đồng.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi con hỏi vì sao bảng lãi tiết kiệm của bố mẹ mỗi kỳ hạn một khác, hay khi người lớn tuổi thắc mắc vì sao vay mua nhà hai mươi năm lại tính khác vay tiêu dùng một năm, ba câu dưới đây là đủ, không cần chữ "đường cong" hay "phần bù":

Một: cho người ta mượn càng lâu thì mình càng phải chờ và càng khó đoán chuyện gì sẽ xảy ra, nên thường đòi thêm. Hai: nhưng nếu ai cũng nghĩ sau này tiền thuê sẽ rẻ đi, thì chốt dài hôm nay có khi lại rẻ hơn. Ba: chọn chốt dài hay gia hạn từng chặng là đổi qua lại giữa trả thêm chắc chắn và chịu rủi ro, không có cách nào miễn phí.

Câu thứ ba quan trọng nhất với người đọc hợp đồng: mỗi khi thấy một khoản "lãi thấp hơn", hỏi xem mình đang nhận thêm loại rủi ro nào để đổi lấy khoảng thấp đó. Mức lãi các kỳ hạn hiện tại do từng nơi công bố, cần tra nguồn chính thức; bài này không nhận định nên chọn kiểu nào.

Câu hỏi thường gặp

Phần bù kỳ hạn là gì?

Là khoản lãi cộng thêm mà người cho vay đòi khi phải khoá tiền lâu hơn và chịu nhiều bất định hơn. Ngay cả khi không ai nghĩ lãi suất sẽ đổi, phần này vẫn thường làm khoản dài hạn có lãi cao hơn khoản ngắn hạn.

Đường cong lãi suất là gì nói đơn giản?

Là đường nối mức lãi của các kỳ hạn khác nhau, từ vài tháng tới nhiều năm, cho cùng một loại người vay. Đường dốc lên là bình thường; đi ngang hoặc dốc xuống là trạng thái người ta gọi là đảo ngược.

Vì sao có lúc tiền gửi kỳ hạn dài lãi lại không cao hơn kỳ hạn ngắn?

Vì ngân hàng định giá theo nhu cầu vốn của chính họ và theo điều họ kỳ vọng về lãi suất sau này. Nếu họ không cần thêm tiền dài hạn, hoặc nghĩ lãi sẽ giảm, họ không muốn trả cao cho kỳ hạn dài.

Rủi ro tái tục là gì?

Là rủi ro khi khoản vay ngắn đến hạn, người vay phải vay lại với mức lãi mới có thể cao hơn, hoặc không được cho vay tiếp. Người chọn vay ngắn rồi gia hạn nhận rủi ro này để đổi lấy mức lãi ban đầu thấp hơn.

Kỳ hạn dài có phải lúc nào cũng tốn tiền lãi nhiều hơn không?

Tổng tiền lãi thường nhiều hơn vì dùng tiền lâu hơn, nhưng đó là chuyện khác với mức lãi suất mỗi năm. Hai câu hỏi "lãi suất mỗi năm bao nhiêu" và "tổng cộng trả bao nhiêu" cần được tách riêng khi so.

Bài này có dự báo lãi suất sắp tới không?

Không. Bài chỉ giải thích vì sao các kỳ hạn có mức lãi khác nhau. Mức lãi sau này phụ thuộc rất nhiều yếu tố, không ai biết trước, và quyết định vay theo kỳ hạn nào cần dựa vào hoàn cảnh riêng cùng hợp đồng cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138