PhucTap.comPhức Tạp
Tiền, lạm phát và tỷ giá

Sức mua của đồng tiền giải thích bằng thước dây chun: lương danh nghĩa và thực tế

Đo lương bằng tiền giống đo vải bằng thước dây chun bị co. Cách hiểu sức mua, lương danh nghĩa và lương thực tế qua ví dụ số giả định từng bước.

A tailor measuring a length of fabric with a stretched rubber band beside a rigid wooden ruler on a shop counter, hands only, close-up, bright overcast light

Sức mua của đồng tiền là lượng hàng hoá, dịch vụ mà một số tiền mua được. Lương danh nghĩa là con số ghi trên phiếu lương; lương thực tế là con số đó sau khi trừ đi phần giá cả đã tăng, tức đo xem lương mua được bao nhiêu thứ. Lương tăng 5% mà giá tăng 8% thì lương thực tế giảm, dù con số trên phiếu lớn hơn.

Nhiều người có cảm giác lạ: năm nào lương cũng nhích lên mà cuối tháng vẫn thấy chật. Cảm giác đó không phải tưởng tượng; nó đến từ việc cây thước dùng để đo lương, tức đồng tiền, cũng thay đổi theo thời gian. Bài này dùng hình ảnh một cây thước dây chun để giải thích, rồi tính lương thực tế trong hai tình huống giả định.

Cây thước dây chun: dựng hình ảnh

Hình dung một tiệm may đo vải bằng một sợi dây chun có vạch. Năm nay sợi dây còn căng, mỗi vạch dài đúng một tấc. Sang năm, dây chun lão hoá, co lại, mỗi vạch chỉ còn chín phân rưỡi. Bạn đặt hàng "ba mươi vạch vải" như năm ngoái, nhận về khúc vải ngắn hơn mà con số vẫn y nguyên. Tiền chính là sợi dây chun ấy:

Ở tiệm mayTrong túi tiềnÝ nghĩa
Sợi dây chun có vạchĐồng tiền dùng để đo giá trịCây thước không cố định
Số vạch đo đượcLương danh nghĩa, con số trên phiếu lươngĐếm bằng thước đang co
Chiều dài thật của khúc vảiLương thực tế, lượng đồ mua đượcThứ thật sự mang về nhà
Dây chun co lại mỗi nămLạm phát làm mỗi đồng mua được ít hơnMỗi vạch ngắn đi
Cây thước gỗ cứng để đối chiếuMột giỏ hàng cố định, năm gốcCách quy về cùng một thước để so

Khi so lương hai năm, bạn đang đặt hai khúc vải đo bằng hai sợi dây chun dài khác nhau cạnh nhau. Muốn so công bằng phải quy cả hai về một cây thước cứng. Lương thực tế chính là phép quy đó.

Máy chạy thế nào: từ phiếu lương tới số đồ mua được

Tính lương thực tế không cần công thức phức tạp. Chỉ cần đi đúng thứ tự:

  1. Lấy lương danh nghĩa của hai thời điểm. Ví dụ lương năm ngoái và năm nay, cùng một loại: cùng là trước khấu trừ hoặc cùng là sau khấu trừ, không lẫn.
  2. Lấy mức tăng giá trong cùng khoảng thời gian. Có thể dùng con số lạm phát chung do cơ quan thống kê công bố, hoặc tự tính bằng giỏ đồ nhà mình nếu muốn sát hơn.
  3. Chia lương năm nay cho hệ số tăng giá. Giá tăng 6% thì hệ số là 1,06. Lương năm nay chia 1,06 cho ra lương năm nay đo bằng "tiền năm ngoái".
  4. So kết quả với lương năm ngoái. Lớn hơn là sức mua tăng; nhỏ hơn là sức mua giảm, dù phiếu lương ghi số cao hơn.
  5. Đọc kết quả bằng đồ vật. Đổi ra số kilôgam gạo, số tô phở, số tháng tiền nhà mà lương trả được. Con số đồ vật giúp cả nhà hiểu, hơn mọi phần trăm.

Nếu ngại chia, có cách ước nhanh: mức tăng lương thực tế xấp xỉ bằng mức tăng lương trừ mức tăng giá. Cách ước này sai lệch rất ít khi các con số nhỏ, và lệch nhiều hơn khi giá tăng mạnh.

Một lưu ý về chọn mốc: so tháng lương cuối năm có thưởng với tháng thường sẽ cho kết quả méo. Nên so lương trung bình cả năm với nhau, hoặc so cùng một tháng của hai năm. Mức tăng giá cũng phải lấy đúng khoảng thời gian đó, không ghép lương của năm này với lạm phát của năm khác.

Ví dụ giả định: hai người, hai phiếu lương

Ví dụ giả định, số tròn. Năm ngoái cả chị Lan và anh Minh đều có lương 10 triệu đồng một tháng. Trong năm, mặt bằng giá tăng 6% ở tình huống thứ nhất, 8% ở tình huống thứ hai.

Chị Lan được tăng lương 10%, lên 11 triệu, giá tăng 6%. Lương thực tế năm nay tính bằng tiền năm ngoái là 11 triệu chia 1,06, khoảng 10,377 triệu. So với 10 triệu năm ngoái, sức mua tăng khoảng 3,8%. Cách ước nhanh 10% trừ 6% bằng 4% cho kết quả gần đúng.

Anh Minh được tăng lương 5%, lên 10,5 triệu, nhưng giá tăng 8%. Lương thực tế là 10,5 triệu chia 1,08, khoảng 9,722 triệu. So với năm ngoái, sức mua giảm khoảng 2,8%. Phiếu lương ghi thêm 500 nghìn đồng, nhưng tính bằng đồ vật thì anh mua được ít hơn.

Đổi ra đồ vật cho dễ thấy. Giả định một tô phở năm ngoái 40 nghìn. Năm nay với giá tăng 8%, tô phở thành 40 nhân 1,08 bằng 43,2 nghìn. Lương năm ngoái của anh Minh mua được 10.000 chia 40 bằng 250 tô; lương năm nay mua được 10.500 chia 43,2, khoảng 243 tô. Ít hơn 7 tô dù lương "tăng".

Phép tính này giải thích cảm giác "lương tăng mà vẫn hụt": không ai nói dối, chỉ là cây thước co nhanh hơn con số trên phiếu tăng.

Chỗ hình ảnh cây thước dây chun không còn đúng

Cây thước dây chun giúp hiểu vì sao phải quy đổi, nhưng tới vài điểm thì nó nói quá mức.

Thứ nhất, dây chun co đều trên mọi vạch. Tiền không mất sức mua đều với mọi món: cùng một năm, đồng tiền có thể mua được ít thịt hơn hẳn nhưng lại mua được chiếc điện thoại tốt hơn. Vì vậy lương thực tế tính bằng con số lạm phát chung chỉ là mức trung bình; người chi chủ yếu cho ăn uống, tiền nhà có thể thấy sức mua giảm nhiều hơn.

Thứ hai, khúc vải là thứ đồng nhất. Đồ mua bằng lương thì chất lượng thay đổi: điện thoại cùng giá năm nay làm được nhiều việc hơn năm ngoái. Cơ quan thống kê có điều chỉnh cho chuyện này, nhưng không bao giờ hoàn hảo.

Thứ ba, sức mua không chỉ là lương. Một gia đình còn có các khoản khác như tiền cho thuê, trợ cấp, các khoản nợ đang trả. Khi giá tăng, khoản nợ cố định nhẹ đi tương đối, còn khoản thu cố định nhẹ đi theo. Bức tranh đủ của một nhà phức tạp hơn một sợi dây chun.

Vì vậy nên dùng cây thước dây chun cho đúng một việc: nhắc rằng con số tiền ở hai thời điểm không so trực tiếp được. Còn muốn biết đời sống một gia đình khá lên hay đi xuống thì phải nhìn cả rổ chi tiêu, cả các nguồn thu và các khoản nợ.

Những hiểu lầm hay gặp

"Lương tăng là đời sống khá hơn." Chỉ khi lương tăng nhanh hơn giá. Phép tính của anh Minh cho thấy lương tăng 5% vẫn có thể là bước lùi khi giá tăng 8%.

"Lương thực tế là lương thực nhận." Hai chữ rất giống nhau nhưng nói hai chuyện. Lương thực nhận là số tiền về tài khoản sau khi trừ các khoản khấu trừ. Lương thực tế là sức mua của lương sau khi tính đến giá cả. Cách tính các khoản khấu trừ trên phiếu lương là chuyện thuật ngữ lao động, không bàn ở đây.

"Cứ lấy lương trừ lạm phát là ra lương thực tế." Phép trừ chỉ là cách ước nhanh cho mức thay đổi phần trăm. Con số chuẩn là chia cho hệ số tăng giá. Khi giá tăng vài phần trăm thì lệch nhỏ; giá tăng hàng chục phần trăm thì lệch đáng kể.

"Con số lạm phát chung là đúng với nhà mình." Nó là mức trung bình của rổ hàng tiêu biểu. Nhà có người già chi nhiều cho thuốc men, nhà có con nhỏ chi nhiều cho học hành sẽ có mức tăng giá riêng khác. Muốn sát thì tự lập giỏ đồ của nhà mình.

Những cặp khái niệm hay bị nhầm

Chữ "thực" xuất hiện ở nhiều chỗ với những nghĩa khác nhau. Bảng dưới gỡ từng cặp:

Cặp khái niệmKhác nhau ở đâuCâu hỏi để phân biệt
Lương danh nghĩa và lương thực tếCon số trên phiếu và sức mua của con số đóMua được bao nhiêu đồ?
Lương thực tế và lương thực nhậnSức mua và số tiền sau khấu trừĐang nói chuyện giá cả hay chuyện khấu trừ?
Sức mua và thu nhậpLượng đồ mua được và lượng tiền kiếm đượcCó tính đến giá chưa?
Giá trị danh nghĩa và giá trị thựcĐo bằng tiền từng năm và đo bằng tiền của một năm gốcĐã quy về cùng một năm chưa?
Sức mua trong nước và sức mua với ngoại tệMua hàng trong nước và đổi ra tiền nước khácĐang nói lạm phát hay tỷ giá?

Hai dòng giữa là chỗ người đọc tin hay lẫn nhất, vì tiếng Việt dùng chữ "thực" cho cả hai. Gặp chữ "lương thực tế" trong bài kinh tế thì gần như luôn là sức mua; gặp trong chuyện đóng bảo hiểm, hợp đồng thì thường là "lương thật sự được trả". Ngữ cảnh quyết định nghĩa.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi bố mẹ thắc mắc vì sao con đi làm lương cao hơn thời họ mà vẫn kêu thiếu, có thể giải thích thế này:

Đồng tiền giống cây thước dây chun, năm nào cũng co lại một chút vì giá cả tăng. Nên muốn biết lương có thật sự tăng không, phải xem nó mua được bao nhiêu gạo, bao nhiêu tô phở, chứ không nhìn con số. Lương tăng nhanh hơn giá thì đời sống khá lên; tăng chậm hơn giá thì dù con số lớn hơn vẫn mua được ít hơn.

Cách so lương các thế hệ cũng vậy: lương của bố mẹ ngày xưa và lương của con hôm nay chỉ so được khi quy về cùng một cây thước, ví dụ số chỉ vàng, số tháng tiền thuê nhà hay số kilôgam gạo mua được. Mỗi cây thước lại cho một câu trả lời hơi khác, vì giá mỗi món đổi theo cách riêng.

Câu hỏi thường gặp

Sức mua của đồng tiền là gì?

Là lượng hàng hoá, dịch vụ mà một số tiền mua được tại một thời điểm. Giá tăng thì sức mua của mỗi đồng giảm, dù con số trên tờ tiền không đổi.

Tính lương thực tế như thế nào cho đơn giản?

Lấy lương năm nay chia cho hệ số tăng giá, ví dụ giá tăng 6% thì chia 1,06, rồi so với lương năm ngoái. Ước nhanh thì lấy phần trăm tăng lương trừ phần trăm tăng giá.

Lương thực tế và lương thực nhận khác gì nhau?

Lương thực nhận là tiền về tài khoản sau khấu trừ. Lương thực tế là sức mua của lương sau khi tính đến giá cả. Một cái là chuyện khấu trừ, một cái là chuyện lạm phát.

Vì sao lương tăng mà vẫn thấy thiếu tiền?

Vì giá những thứ bạn hay mua có thể tăng nhanh hơn lương, khiến lương thực tế giảm. Ngoài ra nhu cầu chi tiêu của gia đình cũng thay đổi theo tuổi và hoàn cảnh.

So lương bây giờ với lương ngày xưa thế nào cho đúng?

Quy cả hai về cùng một thước đo: số gạo, số tháng tiền nhà, hoặc dùng chỉ số giá để đổi về tiền của một năm gốc. So trực tiếp hai con số tiền ở hai thời điểm sẽ sai.

Con số lạm phát chung có dùng được để tính lương thực tế của nhà mình không?

Dùng được để ước chừng. Muốn sát hơn thì tự ghi giá những món nhà mình hay mua ở hai thời điểm, gộp theo mức chi của từng món, rồi tính mức tăng riêng của nhà mình để chia lương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138