Lãi suất là giá thuê tiền: bạn dùng tiền của người khác trong một khoảng thời gian thì trả cho họ một khoản, tính theo phần trăm số tiền mượn và theo độ dài thời gian mượn. Giống như thuê xe máy, giá thuê cao hay thấp tuỳ người thuê có đáng tin không, thuê bao lâu, có đặt cọc không và đang mùa đông khách hay vắng khách.
Bạn gặp con số này ở khắp nơi: tờ giới thiệu khoản vay mua nhà, sổ tiết kiệm của bố mẹ, bản tin thời sự nói "mặt bằng lãi suất", hợp đồng trả góp chiếc điện thoại. Bài này dựng một hình ảnh duy nhất là tiệm cho thuê xe máy đầu ngõ, rồi đi qua từng phần làm nên tiền thuê, một ví dụ số giả định, chỗ hình ảnh không còn đúng, những hiểu lầm hay gặp và cách nói lại cho người nhà trong ba câu.
Tiệm cho thuê xe máy đầu ngõ và chiếc bảng đối chiếu
Hình dung một tiệm có mười chiếc xe máy cho khách du lịch và người đi làm thuê theo ngày. Chủ tiệm không bán xe, chỉ cho người khác dùng xe một thời gian rồi nhận lại xe kèm tiền thuê. Người cho vay làm đúng việc đó với tiền: không cho đứt, chỉ cho dùng một thời gian, hết hạn nhận lại tiền gốc cộng tiền thuê. Đặt hai bên cạnh nhau thì từng chi tiết của tiệm xe đều có tên gọi bên tài chính:
| Ở tiệm xe máy | Bên tiền bạc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiếc xe đem cho thuê | Tiền gốc | Thứ được mượn và phải trả lại |
| Giá thuê mỗi ngày | Lãi suất | Giá tính trên một đơn vị thời gian, thường là năm hoặc tháng |
| Tổng tiền thuê khách trả | Tiền lãi | Bằng giá thuê nhân thời gian nhân số tiền |
| Tiền cọc, giữ giấy tờ | Tài sản bảo đảm | Khách bỏ trốn thì chủ còn chỗ bù |
| Khách quen hay khách lạ | Mức tín nhiệm người vay | Khách lạ bị tính đắt hơn hoặc bị từ chối |
| Mùa lễ đông khách | Nhu cầu vay cao | Nhiều người cần tiền cùng lúc thì giá thuê nhích lên |
Điểm cần nhớ từ bảng này: lãi suất là một cái giá, và như mọi cái giá, nó phản ánh chuyện cung – cầu, rủi ro và thời gian. Nó không phải con số ai đó tuỳ hứng đặt ra, cũng không phải "tiền phạt" vì đi vay.
Tiền thuê gồm những phần nào
Phần chờ đợi. Ngày chiếc xe nằm trong tay khách là ngày chủ tiệm không thể tự chạy nó, không thể cho người khác thuê. Với tiền cũng vậy: người cho vay bỏ lỡ việc dùng số tiền đó vào chỗ khác. Phần này có mặt ngay cả khi người vay tuyệt đối đáng tin. Người ta gọi nó là cái giá của việc nhường quyền sử dụng trong một thời gian.
Phần bù hao mòn. Xe chạy về thì lốp mòn, nhớt bẩn. Tiền không mòn lốp, nhưng sau một năm cùng số tiền thường mua được ít hàng hơn vì giá cả nhích lên. Người cho vay muốn khoản nhận về không thua sức mua lúc cho đi, nên cộng thêm một phần để bù. Chuyện lãi suất danh nghĩa trừ đi phần mất giá này là một đề riêng; ở đây chỉ cần biết nó nằm trong giá.
Phần bù rủi ro. Có khách làm hỏng xe, có khách mất xe, hiếm hơn có khách biến mất luôn. Chủ tiệm không biết trước ai, nên nâng giá chung lên một chút để bù cho những lần mất đó. Người vay càng khó đoán, khoản vay càng thiếu tài sản bảo đảm, phần này càng dày.
Phần chi phí và lời của người làm dịch vụ. Chủ tiệm trả tiền mặt bằng, người trông xe, sổ sách. Ngân hàng cũng có nhân viên, hệ thống, chi phí huy động tiền từ người gửi. Khoảng chênh giữa lãi cho vay và lãi trả cho người gửi phải đủ nuôi bộ máy đó, phần còn lại mới là lời.
Máy chạy thế nào: từ lúc hỏi thuê tới lúc trả xe
Đi theo thứ tự các khâu một khoản vay thường đi qua, ghép với từng khâu ở tiệm xe:
- Khách hỏi thuê. Người vay nói cần bao nhiêu, trong bao lâu. Như khách nói cần xe ba ngày, chạy đường dài hay đường phố.
- Chủ tiệm nhìn người. Xem giấy tờ, hỏi chỗ ở, nhớ xem khách từng thuê chưa. Bên cho vay xem thu nhập, lịch sử trả nợ, tài sản bảo đảm.
- Chốt giá. Giá cơ bản của tiệm cộng thêm hoặc bớt đi theo mức tin cậy và độ dài thời gian. Bên cho vay cũng vậy: mặt bằng chung cộng phần riêng cho từng người.
- Giao xe, giữ cọc. Tiền được giải ngân; nếu có tài sản bảo đảm thì giấy tờ được giữ hoặc đăng ký.
- Khách dùng xe và trả tiền thuê theo kỳ. Tiền lãi trả hằng tháng hoặc cuối kỳ tuỳ hợp đồng.
- Trả xe, nhận lại cọc. Hết hạn, gốc được trả, tài sản bảo đảm được giải chấp. Trả trễ thì phát sinh tiền phạt, giống trả xe trễ bị tính thêm ngày.
Nhìn chuỗi này sẽ thấy lãi suất được quyết ở khâu thứ ba, nhưng nó phụ thuộc vào mọi thứ được nhìn thấy ở khâu thứ hai. Hai người cùng vay một số tiền, cùng thời hạn, ở cùng một nơi vẫn có thể nhận hai mức lãi khác nhau.
Ví dụ số giả định: mổ một mức lãi 10% một năm
Ví dụ giả định, số tròn để dễ tính, không phải mức lãi của bất kỳ nơi nào. Bạn vay 100 triệu đồng trong một năm, lãi suất 10% một năm, trả cả gốc lẫn lãi một lần cuối năm. Tiền lãi là 100 triệu × 10% = 10 triệu đồng. Cuối năm bạn trả 100 + 10 = 110 triệu đồng.
Giờ thử bóc 10 điểm phần trăm đó ra bốn lớp, vẫn là số giả định: 4 điểm cho phần chờ đợi, 3 điểm bù mất sức mua, 2 điểm bù rủi ro, 1 điểm cho chi phí và lời. Cộng lại 4 + 3 + 2 + 1 = 10. Tính ra tiền: 4 triệu, 3 triệu, 2 triệu, 1 triệu, tổng 10 triệu, khớp với tiền lãi ở trên.
Bây giờ đổi người vay. Một người khác không có tài sản bảo đảm, chưa từng vay, thu nhập thất thường. Ba lớp đầu gần như giữ nguyên, nhưng phần bù rủi ro giả định tăng từ 2 lên 6 điểm. Lãi suất của người này thành 4 + 3 + 6 + 1 = 14%, tiền lãi một năm là 100 triệu × 14% = 14 triệu đồng, nhiều hơn người đầu 4 triệu chỉ vì khó đoán hơn.
Thêm một biến nữa: thời gian. Nếu người đầu chỉ vay sáu tháng với cùng mức 10% một năm thì tiền lãi là 100 triệu × 10% × 6/12 = 5 triệu đồng. Lãi suất luôn đi kèm đơn vị thời gian; quên đơn vị đó là nguồn gốc của rất nhiều nhầm lẫn.
Hình ảnh tiệm xe đúng tới đâu, sai từ đâu
Tiệm xe giúp hiểu lãi là một cái giá, có phần chờ, phần hao mòn, phần rủi ro. Nhưng có ba chỗ nó gãy, và nếu không biết thì hình ảnh sẽ dắt bạn đi sai.
Thứ nhất, chiếc xe trả về phải đúng là chiếc xe đã thuê. Tiền thì không: bạn vay một trăm tờ, trả lại một trăm tờ khác hoặc một con số chuyển khoản, chẳng ai quan tâm có phải tờ cũ không. Tiền là thứ thay thế được hoàn toàn, nên nó chuyển qua chuyển lại rất nhanh giữa người gửi, ngân hàng và người vay.
Thứ hai, tiệm xe chỉ cho thuê được số xe mình có. Ngân hàng khi cho vay thì đồng thời tạo ra một khoản tiền gửi mới trong hệ thống, nên chuyện "có bao nhiêu tiền mới cho vay bấy nhiêu" không đúng hẳn như số xe trong tiệm. Đó là một khái niệm riêng có bài giải thích riêng.
Thứ ba, giá thuê xe thường do từng tiệm tự đặt. Lãi suất trong một nền kinh tế còn chịu ảnh hưởng của chính sách tiền tệ, của dòng tiền giữa các ngân hàng, của quy định trần ở một số loại khoản vay. Từ chỗ này trở đi, bạn cần bỏ hình ảnh tiệm xe và nhìn cả hệ thống.
Những hiểu lầm hay gặp
"Lãi suất là lời của ngân hàng." Không hẳn. Ngân hàng cũng phải trả lãi cho người gửi tiền. Phần lời nằm trong khoảng chênh giữa hai mức, sau khi trừ chi phí và các khoản cho vay không đòi được.
"Lãi suất thấp thì tốt cho mọi người." Người đi vay mừng, nhưng người sống bằng tiền lãi tiết kiệm, phần lớn là người lớn tuổi, lại thu được ít hơn. Một cái giá luôn có hai phía, rẻ cho bên này là ít cho bên kia.
"Cả nước chỉ có một lãi suất." Có hàng trăm mức: vay mua nhà, vay tiêu dùng, thẻ tín dụng, tiền gửi các kỳ hạn, vay giữa các ngân hàng. Tin tức nói "lãi suất tăng" thường là nói xu hướng chung của cả mặt bằng.
"Lãi suất 10% nghĩa là trả thêm 10% là xong." Chỉ đúng khi vay đúng một năm và tính trên toàn bộ gốc. Vay ngắn hơn trả ít hơn; trả dần gốc thì lãi tính trên số còn nợ; có phí kèm theo thì chi phí thật cao hơn con số ghi.
Lãi suất hay bị nhầm với những gì
Mấy cặp khái niệm dưới đây hay bị dùng lẫn trong lời nói hằng ngày, kể cả trên báo:
| Khái niệm | Nghĩa | Khác lãi suất ở đâu |
|---|---|---|
| Tiền lãi | Số tiền cụ thể phải trả thêm | Lãi suất là tỷ lệ, tiền lãi là kết quả nhân ra |
| Phí | Khoản trả một lần cho dịch vụ: hồ sơ, giải ngân, trả trước hạn | Không tính theo thời gian dùng tiền nhưng vẫn làm khoản vay đắt thêm |
| Lợi suất | Mức sinh lời thực tế của một khoản nắm giữ | Hay dùng cho trái phiếu, có thể khác lãi ghi trên giấy |
| Lãi suất thực | Lãi suất sau khi trừ phần mất sức mua | Đo người cho vay thật sự được thêm bao nhiêu sức mua |
| Lãi suất điều hành | Mức do ngân hàng trung ương đặt cho một số giao dịch với các ngân hàng | Ảnh hưởng gián tiếp tới mặt bằng, không phải lãi bạn trả |
Khi ai đó nói "khoản này lãi thấp", hỏi thêm: thấp tính theo tháng hay năm, trên gốc ban đầu hay số còn nợ, đã gồm phí chưa. Ba câu hỏi đó gỡ được phần lớn nhầm lẫn.
Mức lãi cụ thể của từng loại khoản vay ở thời điểm hiện tại do từng nơi công bố và có quy định riêng; muốn biết con số thì tra nguồn chính thức, bài này chỉ giải thích cơ chế.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Nếu bố mẹ hay con bạn hỏi lãi suất là gì, chỉ cần ba câu, không cần một thuật ngữ nào:
Một: mượn tiền người khác cũng như thuê xe của người ta, dùng bao lâu thì trả tiền thuê bấy lâu. Hai: người cho mượn càng lo mình không trả, hoặc mượn càng lâu, thì tiền thuê càng cao. Ba: con số phần trăm chỉ có nghĩa khi biết nó tính theo tháng hay theo năm, và có kèm phí gì không.
Ba câu này đủ để người lớn tuổi đọc tờ quảng cáo khoản vay mà không bị con số đẹp đánh lừa, và đủ để một học sinh hiểu vì sao bản tin cứ nhắc tới lãi suất mỗi khi nói về giá nhà hay việc làm. Phần còn lại của câu chuyện lãi suất, từ lãi phẳng tới trái phiếu, đều xây trên hình ảnh tiền thuê này.
Câu hỏi thường gặp
Lãi suất và tiền lãi khác nhau thế nào?
Lãi suất là tỷ lệ, ví dụ 10% một năm. Tiền lãi là số tiền cụ thể bạn trả, bằng số tiền vay nhân lãi suất nhân thời gian vay. Cùng lãi suất nhưng vay nhiều hơn hoặc lâu hơn thì tiền lãi lớn hơn.
Vì sao cùng một nơi cho vay mà mỗi người một mức lãi?
Vì phần bù rủi ro khác nhau. Người có thu nhập ổn định, có tài sản bảo đảm, có lịch sử trả nợ tốt bị coi là ít rủi ro hơn nên phần cộng thêm mỏng hơn. Thời hạn vay và loại khoản vay cũng làm mức lãi khác nhau.
Lãi suất có phải do ngân hàng tự đặt hoàn toàn không?
Không hoàn toàn. Mỗi nơi tự đặt mức cho sản phẩm của mình, nhưng mức đó chịu ảnh hưởng của chi phí huy động, chính sách tiền tệ, cạnh tranh và một số quy định trần với vài loại khoản vay. Mức cụ thể hiện hành phải tra nguồn chính thức.
Không vay tiền thì lãi suất có liên quan gì đến mình không?
Có. Lãi suất ảnh hưởng tới tiền lãi của khoản tiết kiệm, giá nhà, chi phí vay của doanh nghiệp nơi bạn làm việc và từ đó tới việc làm, giá hàng. Nó là cái giá chung chạm vào hầu hết các quyết định tiền bạc.
Vì sao vay ngắn hạn mà tiền lãi lại ít?
Vì tiền lãi tính theo thời gian dùng tiền. Cùng mức 10% một năm, vay sáu tháng chỉ trả khoảng một nửa số tiền lãi của vay một năm. Còn mức lãi suất của khoản ngắn hạn và dài hạn có khác nhau không là một chuyện riêng.
Bài này có khuyên nên vay hay không?
Không. Bài chỉ giải thích lãi suất là gì và vì sao nó cao thấp khác nhau. Quyết định vay hay không tuỳ hoàn cảnh từng người, cần đọc kỹ hợp đồng và hỏi người có chuyên môn khi cần.