PhucTap.comPhức Tạp
Lãi suất, vay nợ và tín dụng

Ngân hàng tạo ra tiền khi cho vay như thế nào: chuyện tiệm vàng giữ hộ phát biên nhận

Khi ngân hàng cho vay, một khoản tiền gửi mới xuất hiện trong tài khoản người vay. Giải thích số nhân tiền qua tiệm vàng giữ hộ phát biên nhận, kèm giới hạn thật.

A small wooden safe with its door ajar on a shop counter, beside a neat stack of blank paper slips and an old brass scale, close-up, soft morning light

Khi ngân hàng cho bạn vay 100 triệu, nó không lấy 100 triệu tiền mặt của ai đó trao cho bạn; nó ghi thêm 100 triệu vào tài khoản của bạn, và ngay lúc đó trong nền kinh tế có thêm 100 triệu tiền gửi mới. Tiền gửi ngân hàng cũng là tiền, nên cho vay là một cách tạo ra tiền; khi khoản vay được trả hết, số tiền đó biến mất.

Bạn gặp ý này khi bản tin nói "tín dụng tăng trưởng", "cung tiền mở rộng", khi sách giáo khoa kinh tế nhắc "số nhân tiền", hoặc khi ai đó hỏi tiền trong tài khoản của mình rốt cuộc nằm ở đâu. Hình ảnh dùng xuyên bài là một tiệm vàng trong làng ngày xưa, giữ vàng hộ bà con và phát giấy biên nhận.

Tiệm vàng giữ hộ và những tờ biên nhận

Ngày xưa ở một làng, nhà nào có vàng mà sợ mất thì đem gửi tiệm vàng có két sắt. Chủ tiệm cân, cất vào két và đưa cho người gửi một tờ biên nhận: ai cầm tờ này đến thì được nhận lại chừng ấy vàng. Dần dần người trong làng thấy mang biên nhận đi mua bán tiện hơn mang vàng, vì ai cũng tin tiệm. Tờ biên nhận bắt đầu được dùng như tiền. Đối chiếu sang ngày nay:

Ở tiệm vàng làngỞ hệ thống ngân hàng
Vàng nằm trong kétTiền dự trữ của ngân hàng: tiền mặt và tiền gửi ở ngân hàng trung ương
Tờ biên nhậnSố dư tiền gửi trong tài khoản của bạn
Bà con dùng biên nhận để mua bánChuyển khoản, quẹt thẻ thanh toán bằng tiền gửi
Chủ tiệm viết biên nhận cho người vayNgân hàng ghi thêm tiền gửi khi giải ngân khoản vay
Phần vàng chủ tiệm luôn giữ lạiTỷ lệ dự trữ
Cả làng đổ xô đến đòi vàng một lúcRút tiền hàng loạt

Máy chạy thế nào: từ tiệm vàng tới ngân hàng

Đi từng bước theo câu chuyện, mỗi bước kèm điều tương ứng ở ngân hàng ngày nay:

  1. Chủ tiệm nhận ra một quy luật. Mỗi ngày chỉ một phần nhỏ người cầm biên nhận đến đòi vàng; phần lớn vàng nằm yên trong két vì biên nhận đang được dùng thay.
  2. Có người đến hỏi vay. Thay vì đưa vàng, chủ tiệm viết cho người vay một tờ biên nhận mới. Người vay cầm biên nhận đi mua trâu, người bán trâu nhận biên nhận như nhận tiền.
  3. Số biên nhận lưu hành giờ nhiều hơn số vàng trong két. Không ai in thêm vàng, nhưng lượng "thứ dùng để trả tiền" trong làng đã tăng. Đây là lúc tiền được tạo ra.
  4. Người vay trả nợ. Khi trả, người vay đưa lại biên nhận và chủ tiệm huỷ nó đi. Lượng biên nhận lưu hành giảm. Tiền được tạo ra lúc cho vay thì mất đi lúc trả nợ.
  5. Ngày nay cũng vậy. Ngân hàng giải ngân bằng cách ghi số vào tài khoản người vay. Người vay chuyển cho người bán, tiền gửi chuyển sang tài khoản khác, có khi ở ngân hàng khác, nhưng vẫn tồn tại trong hệ thống cho tới khi khoản vay được trả.

Điều làm nhiều người bất ngờ: phần lớn tiền trong một nền kinh tế hiện đại không phải tiền giấy, mà là những con số trong tài khoản, và phần lớn những con số đó sinh ra từ các khoản cho vay.

Ví dụ số giả định: số nhân tiền theo kiểu sách giáo khoa

Ví dụ giả định, tỷ lệ chọn cho tròn, không phải tỷ lệ dự trữ hiện hành. Giả sử mọi ngân hàng giữ lại 10% tiền gửi làm dự trữ, phần còn lại cho vay hết, và người nhận tiền vay lại gửi toàn bộ vào ngân hàng.

Bước 1: bạn gửi 100 triệu tiền mặt. Ngân hàng A giữ 10 triệu, cho vay 90 triệu. Bước 2: 90 triệu đó được trả cho người bán hàng, người này gửi vào ngân hàng B. B giữ 9 triệu, cho vay 81 triệu. Bước 3: 81 triệu vào ngân hàng C, C giữ 8,1 triệu, cho vay 72,9 triệu. Cứ thế, mỗi vòng nhỏ đi còn 90% vòng trước.

Cộng tất cả tiền gửi: 100 + 90 + 81 + 72,9 + … Dãy này dồn về 100 ÷ 10% = 1.000 triệu. Tổng cho vay dồn về 1.000 − 100 = 900 triệu. Từ 100 triệu tiền mặt ban đầu, hệ thống có tối đa 1.000 triệu tiền gửi. Con số 1 ÷ 10% = 10 được gọi là số nhân tiền theo cách tính đơn giản này.

Thực tế con số này nhỏ hơn nhiều. Người ta giữ một phần tiền mặt chứ không gửi hết; ngân hàng giữ dự trữ nhiều hơn mức tối thiểu; quan trọng nhất là không phải lúc nào cũng có đủ người muốn vay và đủ điều kiện vay. Phép tính sách giáo khoa cho thấy cơ chế, không cho thấy con số thật.

Cách nhìn hiện đại: cho vay trước, tiền gửi có sau

Câu chuyện số nhân ở trên đi theo thứ tự "có người gửi rồi mới cho vay". Nhiều ngân hàng trung ương ngày nay mô tả theo chiều ngược lại: ngân hàng quyết định cho vay một người đáng tin, ghi tiền vào tài khoản của họ, và chính khoản ghi đó là tiền gửi mới. Ngân hàng không cần chờ có người gửi đúng số tiền ấy.

Vậy cái gì giới hạn việc tạo tiền? Thứ nhất là nhu cầu: phải có người muốn vay và có khả năng trả. Thứ hai là vốn của chính ngân hàng: quy định an toàn buộc mỗi khoản cho vay phải có một phần vốn tự có đỡ phía sau. Thứ ba là dự trữ và thanh khoản: khi tiền gửi chạy sang ngân hàng khác, ngân hàng phải có tiền dự trữ để thanh toán. Thứ tư là chính sách của ngân hàng trung ương, tác động qua giá của tiền dự trữ.

Trong hình ảnh tiệm vàng, cả bốn giới hạn đều có bóng dáng: chủ tiệm chỉ viết biên nhận cho người mình tin, sợ mất uy tín, và luôn giữ đủ vàng để không bị cả làng đến đòi một lúc.

Chỗ chuyện tiệm vàng không còn đúng

Biên nhận của tiệm vàng đổi được ra vàng. Tiền ngày nay không đổi ra vàng; tiền gửi chỉ đổi được ra tiền mặt, và tiền mặt do ngân hàng trung ương phát hành. Vì vậy "két vàng" ngày nay là tiền dự trữ do ngân hàng trung ương cung cấp, không phải một kim loại có hạn trong lòng đất.

Tiệm vàng làng cũng đứng một mình; đổ là người gửi mất trắng. Ngân hàng ngày nay nằm trong một hệ thống có giám sát, có quy định về vốn và thanh khoản, có cơ chế bảo hiểm tiền gửi ở một mức nhất định theo quy định hiện hành. Những thứ đó không làm rủi ro biến mất, nhưng làm câu chuyện "cả làng chạy đến đòi" khác đi nhiều.

Cuối cùng, chủ tiệm có thể tham lam viết biên nhận vô tội vạ. Ngân hàng ngày nay bị giới hạn bởi quy định và bởi chính lợi ích của nó: cho vay người không trả được là lỗ thật, vì khoản vay là tài sản của ngân hàng, còn tiền gửi là khoản nó nợ người gửi.

Hiểu lầm hay gặp

"Ngân hàng cho vay đúng số tiền bạn gửi." Tiền của bạn không nằm riêng trong một ngăn chờ được đem cho người khác vay. Số dư của bạn là khoản ngân hàng nợ bạn; khoản vay cấp cho người khác tạo ra một số dư khác. Hai việc liên quan qua bảng cân đối, không phải qua tay.

"Ngân hàng tạo tiền nghĩa là ngân hàng in tiền." Ngân hàng thương mại không in tiền giấy. Thứ nó tạo ra là tiền gửi, tức những con số trong tài khoản. Tiền mặt do ngân hàng trung ương phát hành.

"Tạo ra tiền thì ngân hàng giàu lên." Khi cho vay, ngân hàng có thêm một tài sản là khoản vay, đồng thời thêm một khoản nợ là tiền gửi. Hai bên cân nhau. Phần ngân hàng kiếm được là tiền lãi chênh lệch, và nó lỗ nếu người vay không trả.

"Số nhân tiền là con số cố định." Nó thay đổi theo thói quen giữ tiền mặt, theo mức dự trữ ngân hàng muốn giữ, theo nhu cầu vay. Con số trong sách giáo khoa là mức trần trên lý thuyết.

Khái niệm hay bị nhầm

Mấy cặp khái niệm hay đứng cạnh nhau trong tin tức:

Cặp khái niệmKhác nhau ở đâu
Tiền mặt / tiền gửiTiền mặt là giấy và kim loại do ngân hàng trung ương phát hành; tiền gửi là số dư trong tài khoản, phần lớn do cho vay tạo ra
Tiền cơ sở / cung tiềnTiền cơ sở gồm tiền mặt và tiền dự trữ; cung tiền gồm tiền mặt trong dân cộng các loại tiền gửi, lớn hơn nhiều
Tạo tiền / in tiềnTạo tiền qua cho vay là ghi sổ, mất đi khi trả nợ; in tiền là phát hành tiền mặt
Số nhân tiền / số nhân chi tiêuSố nhân tiền nói về lượng tiền gửi; số nhân chi tiêu nói về việc một đồng chi ra làm tổng thu nhập tăng bao nhiêu

Khi đọc "tín dụng tăng" trên báo, có thể hiểu nôm na là lượng tiền gửi mới sinh ra từ cho vay cũng đang tăng. Bài này chỉ giải thích cơ chế, không nhận định mức tăng nào là nhiều hay ít.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Ba câu cho người nhà khi họ hỏi tiền trong tài khoản từ đâu ra:

Một: phần lớn tiền ngày nay là con số trong tài khoản, không phải tờ giấy trong ví. Hai: khi ngân hàng cho ai đó vay, nó ghi thêm con số vào tài khoản người đó, và thế là có thêm tiền. Ba: khi người đó trả nợ, con số ấy mất đi, nên ngân hàng chỉ cho vay được tới chừng mà quy định và khả năng trả nợ của người vay cho phép.

Ba câu này cũng trả lời được câu hỏi hay gặp của học sinh: nếu ai cũng rút tiền một lúc thì sao. Câu trả lời ngắn là ngân hàng không giữ đủ tiền mặt cho tất cả, giống tiệm vàng không giữ đủ vàng cho mọi biên nhận, và đó là lý do hệ thống ngân hàng được giám sát chặt, có dự trữ và có cơ chế bảo vệ người gửi theo quy định.

Câu hỏi thường gặp

Ngân hàng có thật sự tạo ra tiền không?

Có, theo nghĩa tạo ra tiền gửi. Khi giải ngân, ngân hàng ghi thêm số dư vào tài khoản người vay, và số dư đó dùng được để thanh toán như mọi đồng tiền khác. Khi khoản vay được trả, số tiền đó biến mất khỏi hệ thống.

Số nhân tiền là gì?

Là tỷ lệ cho biết từ một lượng tiền cơ sở, hệ thống ngân hàng có thể tạo ra tối đa bao nhiêu tiền gửi. Theo cách tính đơn giản, nó bằng một chia tỷ lệ dự trữ, nhưng con số thực tế nhỏ hơn và thay đổi theo thói quen của người dân và ngân hàng.

Nếu ngân hàng tạo được tiền thì sao không cho vay mãi?

Vì có giới hạn: cần người vay có khả năng trả, cần đủ vốn tự có theo quy định an toàn, cần đủ dự trữ để thanh toán khi tiền gửi chuyển đi, và chịu tác động từ chính sách tiền tệ. Cho vay người không trả được thì ngân hàng chịu lỗ.

Tiền gửi của mình có bị đem cho người khác vay không?

Không theo nghĩa lấy đúng tiền của bạn trao cho người khác. Số dư của bạn là khoản ngân hàng nợ bạn. Ngân hàng dùng nguồn vốn chung cùng các quy định an toàn để quản lý khả năng trả tiền cho mọi người gửi.

Tạo tiền qua cho vay có gây lạm phát không?

Có thể góp phần khi lượng tiền tăng nhanh hơn lượng hàng hoá dịch vụ, nhưng mối quan hệ không đơn giản và phụ thuộc nhiều yếu tố. Bài này không đánh giá mức tạo tiền hiện nay, chỉ giải thích cơ chế.

Ví dụ tỷ lệ dự trữ 10% trong bài có phải tỷ lệ thật không?

Không. Đó là số giả định chọn cho tròn để tính. Tỷ lệ dự trữ bắt buộc và các quy định an toàn khác do văn bản hiện hành quy định, cần tra nguồn chính thức nếu muốn biết con số cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138