Lãi suất năm quy đổi, hay APR, là con số gom tiền lãi và các khoản phí bắt buộc của một khoản vay về một tỷ lệ theo năm, để hai khoản vay khác kiểu có thể đặt cạnh nhau mà so. Nó giống tổng tiền trên hoá đơn cuối bữa, còn lãi suất ghi trên quảng cáo chỉ giống giá món trên bảng.
Bạn gặp khái niệm này khi so các lời mời vay tiêu dùng, khi đọc bảng tóm tắt khoản vay, hoặc khi nghe ai đó nói "lãi chỉ 1% một tháng, tức 12% một năm". Câu nói đó đúng trong một số trường hợp và sai trong rất nhiều trường hợp; bài này dùng chuyện đi ăn quán để chỉ ra sai ở đâu.
Giá món trên bảng và tờ hoá đơn
Bạn vào một quán, bảng ghi tô bún 40 nghìn. Ăn xong, hoá đơn có thêm khăn lạnh, đĩa đậu phộng đã mở, ly trà đá, có nơi thêm phí phục vụ. Bạn không ăn được tô bún mà không chịu mấy khoản kia, nên cái giá thật của bữa ăn là con số trên hoá đơn, không phải trên bảng. Đặt cạnh khoản vay:
| Ở quán ăn | Ở khoản vay |
|---|---|
| Giá món trên bảng | Lãi suất danh nghĩa ghi trong quảng cáo |
| Khăn lạnh, đậu phộng, trà đá tính tiền | Phí hồ sơ, phí giải ngân, phí bảo hiểm khoản vay bắt buộc |
| Phí phục vụ cộng sau cùng | Các phí khác tính một lần |
| Tổng hoá đơn chia cho số món | Lãi suất năm quy đổi |
| Món gọi thêm tuỳ ý | Dịch vụ tự chọn, không bắt buộc, thường không gộp vào |
Điểm mấu chốt: thứ gì bạn không thể từ chối mà vẫn có được khoản vay thì thuộc về giá thật. APR là cách viết giá thật đó thành một tỷ lệ theo năm, để quán này so được với quán kia dù mỗi quán bày khoản phụ một kiểu.
Máy chạy thế nào: từ lãi ghi trên giấy tới con số quy đổi
Cách nghĩ về APR đi theo mấy bước, không cần công thức:
- Đưa mọi thứ về cùng đơn vị thời gian. Lãi ghi theo tháng, theo ngày hay theo năm đều phải quy về năm. Nếu không, "1%" và "12%" trông như hai con số khác hẳn nhau dù có khi là một.
- Xác định số tiền bạn thật sự nhận. Phí trừ ngay khi giải ngân làm bạn nhận ít hơn số ghi trên hợp đồng, nhưng vẫn trả lãi trên số ghi trên hợp đồng.
- Cộng mọi khoản bắt buộc phải trả. Tiền lãi cộng các phí không thể từ chối.
- Chia tổng chi phí cho số tiền thật sự được dùng, theo thời gian dùng. Ra một tỷ lệ theo năm. Khoản trả dần thì phép tính phức tạp hơn vì số tiền đang dùng giảm dần, người ta dùng bảng tính hoặc công thức, nhưng ý tưởng y như vậy.
- Đặt các con số quy đổi cạnh nhau. Lúc này hai khoản vay mới so được với nhau một cách công bằng.
Cần biết thêm: có một con số họ hàng gọi là lãi suất hiệu dụng, tính cả việc lãi chưa trả được nhập vào gốc trong năm. Ở một số nước, quy định bắt buộc nơi cho vay công bố con số kiểu APR; ở Việt Nam, những gì phải công bố và công bố thế nào do quy định hiện hành điều chỉnh, cần tra nguồn chính thức.
Ví dụ số giả định: 1% một tháng thành bao nhiêu một năm
Ví dụ giả định, số tròn, không phải sản phẩm của nơi nào. Bạn vay 10 triệu đồng trong một năm, lãi 1% một tháng, tính trên số tiền vay, trả cả gốc lẫn lãi một lần cuối năm.
Trường hợp 1, không có phí. Tiền lãi: 10 triệu × 1% × 12 tháng = 1,2 triệu. Chia cho 10 triệu được 12% một năm. Ở trường hợp gọn gàng này, "1% một tháng là 12% một năm" là đúng.
Trường hợp 2, có phí hồ sơ 500 nghìn trừ ngay khi giải ngân. Bạn nhận về 10 − 0,5 = 9,5 triệu, nhưng cuối năm vẫn trả 10 + 1,2 = 11,2 triệu. Chi phí thật là 11,2 − 9,5 = 1,7 triệu. Chia cho số tiền thật sự được dùng: 1,7 ÷ 9,5 ≈ 0,179, tức khoảng 17,9% một năm.
Trường hợp 3, thêm phí bảo hiểm khoản vay bắt buộc 300 nghìn, cũng trừ khi giải ngân. Bạn nhận 9,5 − 0,3 = 9,2 triệu, vẫn trả 11,2 triệu. Chi phí thật 11,2 − 9,2 = 2 triệu. Chia: 2 ÷ 9,2 ≈ 0,217, tức khoảng 21,7% một năm.
Trường hợp 4, không phí nhưng lãi chưa trả được nhập vào gốc mỗi tháng. Sau 12 tháng số nợ là 10 triệu × 1,01 mũ 12 ≈ 11,268 triệu, tiền lãi khoảng 1,268 triệu, tương đương 12,68% một năm. Đây là con số hiệu dụng; chênh không nhiều so với 12% nhưng không bằng.
Cùng một dòng quảng cáo "1% một tháng", chi phí thật đi từ 12% tới gần 22% một năm chỉ vì những khoản bày ở chỗ khác. Đó là lý do con số quy đổi tồn tại.
Phí cố định nặng hơn với khoản vay ngắn
Ví dụ giả định tiếp theo. Giữ nguyên 10 triệu, lãi 1% một tháng tính trên số tiền vay, phí hồ sơ 500 nghìn trừ khi giải ngân, trả một lần cuối kỳ. Chỉ đổi thời gian vay.
Vay hai năm. Tiền lãi 10 triệu × 1% × 24 = 2,4 triệu. Nhận 9,5 triệu, trả 12,4 triệu, chi phí 2,9 triệu. Chia cho số tiền được dùng: 2,9 ÷ 9,5 ≈ 0,305 cho hai năm, tức khoảng 15,3% một năm.
Vay sáu tháng. Tiền lãi 10 triệu × 1% × 6 = 0,6 triệu. Nhận 9,5 triệu, trả 10,6 triệu, chi phí 1,1 triệu. 1,1 ÷ 9,5 ≈ 0,116 cho nửa năm, nhân hai ra khoảng 23,2% một năm.
Cùng một khoản phí 500 nghìn, vay hai năm thì quy đổi khoảng 15,3%, vay một năm khoảng 17,9%, vay sáu tháng khoảng 23,2%. Lý do giống chuyện đi ăn: khăn lạnh 5 nghìn chẳng đáng gì trong bữa tiệc lớn, nhưng chiếm phần đáng kể khi chỉ gọi một ly nước. Khoản vay càng nhỏ, càng ngắn, phí cố định càng làm chi phí thật phình ra so với con số lãi ghi trên giấy.
Chỗ hình ảnh quán ăn không còn đúng
Ở quán, bạn trả hoá đơn một lần rồi về. Khoản vay thì kéo dài, trả nhiều kỳ, và mỗi kỳ số tiền bạn đang dùng một khác. Vì vậy APR không đơn giản là cộng phí rồi chia như chia tiền hoá đơn; với khoản trả dần, nó phải tính tới chuyện tiền được trả lại sớm một phần. Ví dụ trên chọn kiểu trả một lần để phép tính đi được bằng tay.
Hoá đơn quán ăn cũng là con số chắc chắn. APR của khoản vay lãi thả nổi lại chỉ đúng với giả định lãi giữ nguyên; khi lãi thay đổi, chi phí thật thay đổi theo, con số quy đổi ban đầu chỉ còn là ảnh chụp ở một thời điểm.
Cuối cùng, không phải mọi khoản đều chui vào APR. Phí phạt trả chậm, phí trả trước hạn, phí dịch vụ tự chọn thường không được gộp, vì chúng chỉ xảy ra nếu bạn làm một việc nhất định. APR là giá của kịch bản "mọi thứ diễn ra đúng hợp đồng", không phải giá của mọi kịch bản.
Hiểu lầm hay gặp
"1% một tháng thì luôn bằng 12% một năm." Chỉ đúng khi tính trên số nợ không đổi, không phí, không nhập lãi vào gốc. Có phí trừ trước hoặc tính lãi phẳng trên khoản trả dần thì chi phí thật cao hơn nhiều.
"APR là lãi suất ngân hàng tính cho mình." Không. Lãi suất ghi trong hợp đồng vẫn là con số dùng để tính tiền lãi mỗi kỳ. APR là con số dùng để so sánh, không phải con số để nhân ra tiền lãi kỳ này.
"Phí chỉ thu một lần nên không đáng kể." Với khoản vay nhỏ và ngắn, một khoản phí cố định chiếm tỷ lệ rất lớn. Trong ví dụ, 800 nghìn phí trên 10 triệu một năm đẩy chi phí từ 12% lên gần 22%.
"Con số APR càng thấp thì khoản vay càng tốt." APR chỉ đo chi phí. Một khoản vay còn có kỳ hạn, điều kiện trả trước, cách xử lý khi gặp khó khăn. Rẻ hơn không có nghĩa là phù hợp hơn với hoàn cảnh của từng người.
Khái niệm hay bị nhầm
Ba con số thường đứng gần nhau trên giấy tờ khoản vay:
| Con số | Gồm những gì | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Lãi suất danh nghĩa | Chỉ phần lãi, theo đơn vị thời gian ghi trong hợp đồng | Tính tiền lãi từng kỳ |
| Lãi suất năm quy đổi (APR) | Lãi cộng các phí bắt buộc, quy về năm | So sánh chi phí giữa các khoản vay |
| Lãi suất hiệu dụng | Lãi có tính việc lãi nhập vào gốc trong năm | Thấy mức tăng thật khi lãi được ghép nhiều lần |
| Lãi suất thực | Lãi sau khi trừ phần mất sức mua | Thấy người cho vay thật sự được thêm bao nhiêu sức mua |
Bốn con số này đo bốn thứ khác nhau, đặt chúng cạnh nhau mà không biết số nào là số nào thì phép so vô nghĩa. Khi thấy một con số phần trăm, câu hỏi đầu tiên luôn là: đây là loại nào, theo tháng hay theo năm, đã gồm phí chưa.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi ngồi đọc tờ giới thiệu khoản vay cùng người lớn tuổi trong nhà, hoặc khi con hỏi vì sao hai lời mời cùng ghi một con số mà bố mẹ vẫn bảo khác nhau, ba câu này là đủ:
Một: phần trăm trên quảng cáo giống giá món trên bảng, chưa tính khăn lạnh với trà đá. Hai: phải cộng hết những khoản bắt buộc rồi chia cho số tiền mình thật sự cầm được, mới ra giá thật của việc mượn tiền. Ba: con số quy đổi theo năm là để so khoản này với khoản kia, không phải để biết mỗi tháng trả bao nhiêu.
Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ câu hai: số tiền thật sự cầm được. Phí trừ trước là cách nhanh nhất để một khoản vay trông rẻ mà thật ra đắt, và nó cũng là thứ ít người để ý nhất khi nghe tư vấn. Bài này không khuyên vay hay không vay; nó chỉ giúp đọc đúng con số.
Câu hỏi thường gặp
APR khác lãi suất ghi trong hợp đồng ở chỗ nào?
Lãi suất trong hợp đồng chỉ là phần lãi, dùng để tính tiền lãi mỗi kỳ. APR gom thêm các khoản phí bắt buộc và quy về một tỷ lệ theo năm, dùng để so sánh chi phí giữa các khoản vay có cấu trúc khác nhau.
Vì sao 1% một tháng có khi không phải 12% một năm?
Vì có thể có phí trừ trước khi giải ngân, lãi có thể tính phẳng trên khoản trả dần, hoặc lãi chưa trả được nhập vào gốc. Mỗi điều đó làm chi phí thật cao hơn phép nhân đơn giản 1% nhân 12.
Phí nào được tính vào APR?
Nói chung là những khoản bắt buộc phải trả mới nhận được khoản vay, như phí hồ sơ, phí giải ngân, bảo hiểm bắt buộc. Phí phạt trả chậm hay phí trả trước hạn thường không gộp vì chỉ xảy ra trong một số tình huống. Quy định cụ thể tra văn bản hiện hành.
Lãi suất hiệu dụng là gì?
Là mức lãi một năm có tính tới việc lãi chưa trả được nhập vào gốc nhiều lần trong năm. Với 1% một tháng nhập gốc hằng tháng, mức hiệu dụng khoảng 12,68% một năm, cao hơn 12% một chút.
Có cần tự tính APR không?
Với khoản trả một lần, có thể ước bằng tay như ví dụ trong bài. Với khoản trả dần, phép tính cần bảng tính. Điều quan trọng hơn là biết hỏi số tiền thật sự nhận được và tổng số phải trả, hai con số đó đã nói lên nhiều điều.
Bài này có so sánh hay xếp hạng khoản vay nào không?
Không. Bài chỉ giải thích khái niệm lãi suất năm quy đổi. Không nêu tên nơi cho vay, không khuyên vay, và mọi con số đều là ví dụ giả định để minh hoạ phép tính.