Lãi phẳng tính tiền lãi trên toàn bộ số nợ ban đầu trong suốt thời gian vay, dù bạn đã trả bớt gốc; lãi trên dư nợ giảm dần chỉ tính trên số còn nợ thật ở mỗi kỳ. Vì vậy cùng ghi "1% một tháng", khoản tính kiểu phẳng có thể tốn gần gấp đôi tiền lãi so với khoản tính trên dư nợ giảm dần.
Bạn gặp hai cách tính này khi mua trả góp xe máy, điện thoại, đồ gia dụng, hoặc khi đọc tờ giới thiệu khoản vay tiêu dùng. Bài này không đi vào bảng tính trả góp chi tiết; nó dùng một cuốn sổ ghi nợ ở tiệm tạp hoá để thấy rõ vì sao hai cách khác nhau, chỗ người đọc hay bị con số đẹp đánh lừa, và cách tự nhận ra khoản nào đang tính kiểu nào.
Cuốn sổ nợ của cô Ba tạp hoá
Nhà bạn mua chịu gạo, dầu, mắm muối ở tiệm cô Ba cả mùa, cộng lại 12 triệu đồng. Hai bên thoả thuận trả dần trong 12 tháng, mỗi tháng trả 1 triệu tiền gốc, cộng thêm một khoản "tiền chịu" cho việc cô cho nợ. Cô Ba có hai cách ghi khoản tiền chịu đó vào sổ.
Cách thứ nhất, cô ghi một lần rồi chép đều. Ngay trang đầu, cô lấy 12 triệu nhân 1% ra 120 nghìn và ghi: mỗi tháng trả 120 nghìn tiền chịu, đủ 12 tháng. Tháng thứ mười một, nhà bạn chỉ còn nợ 2 triệu, nhưng dòng tiền chịu vẫn chép y 120 nghìn như tháng đầu. Đó là lãi phẳng.
Cách thứ hai, cô cộng sổ mỗi tháng. Cuối mỗi tháng cô xem nhà bạn còn nợ bao nhiêu rồi mới tính 1% trên con số đó. Nợ giảm thì tiền chịu giảm theo. Đó là lãi trên dư nợ giảm dần.
Hai cách cùng một chữ "1%" trên trang sổ, cùng một người bán, cùng một người mua. Khác nhau chỉ ở chỗ con số được nhân với 1% là số nợ lúc đầu hay số nợ còn lại. Toàn bộ chuyện lãi phẳng nằm ở đúng chi tiết nhỏ này.
Ví dụ số giả định: cộng sổ từng tháng
Ví dụ giả định, số tròn, không phải mức lãi của nơi nào. Nợ 12 triệu, trả gốc đều 1 triệu mỗi tháng trong 12 tháng, lãi 1% một tháng. Bảng dưới lấy năm mốc để thấy sự khác nhau:
| Tháng | Còn nợ đầu tháng | Lãi phẳng (1% × 12 triệu) | Dư nợ giảm dần (1% × còn nợ) |
|---|---|---|---|
| 1 | 12 triệu | 120 nghìn | 120 nghìn |
| 3 | 10 triệu | 120 nghìn | 100 nghìn |
| 6 | 7 triệu | 120 nghìn | 70 nghìn |
| 9 | 4 triệu | 120 nghìn | 40 nghìn |
| 12 | 1 triệu | 120 nghìn | 10 nghìn |
Tổng lãi phẳng: 120 nghìn × 12 tháng = 1.440 nghìn, tức 1,44 triệu đồng.
Tổng lãi dư nợ giảm dần: số còn nợ lần lượt là 12, 11, 10, … , 1 triệu. Cộng 12 + 11 + … + 1 = 78 (triệu đồng-tháng). Nhân 1% ra 780 nghìn đồng.
Chênh lệch: 1.440 − 780 = 660 nghìn đồng. Khoản tính kiểu phẳng tốn gấp 1.440 ÷ 780 ≈ 1,85 lần. Cùng một chữ 1%, nhưng thực chất là hai cái giá rất khác nhau.
Máy chạy thế nào: vì sao "1% phẳng" thật ra gần 1,8%
Thử nhìn từ phía người vay. Trong 12 tháng, số tiền bạn thật sự đang giữ của cô Ba giảm dần từ 12 triệu xuống 1 triệu. Trung bình mỗi tháng bạn chỉ giữ 78 ÷ 12 = 6,5 triệu. Nhưng với lãi phẳng, bạn trả 120 nghìn mỗi tháng như thể đang giữ đủ 12 triệu.
Trả 120 nghìn cho việc giữ trung bình 6,5 triệu nghĩa là mỗi tháng bạn trả khoảng 120 ÷ 6.500 ≈ 1,85% trên số tiền thật sự đang dùng. Tính chính xác theo kiểu trả đều mỗi tháng thì ra xấp xỉ 1,8% một tháng. Đó là lý do người làm tài chính hay nói một mức lãi phẳng tương đương gần gấp đôi mức lãi trên dư nợ giảm dần, khi khoản vay trả dần đều.
Cơ chế ở đây đơn giản: lãi phẳng không thưởng cho việc trả bớt gốc. Bạn trả gốc đều đặn bao nhiêu thì phần tiền đó vẫn bị tính lãi tới tháng cuối, như thể chưa trả. Kỳ hạn càng dài, khoảng chênh càng rõ, vì phần gốc đã trả "bị tính lãi oan" càng tích lại lâu.
Còn một hệ quả nữa: với lãi phẳng, mỗi tháng trả một số bằng nhau từ đầu tới cuối, dễ nhớ, dễ ghi sổ. Với dư nợ giảm dần trả gốc đều, số tiền tháng đầu cao nhất rồi giảm dần. Cái dễ nhớ của lãi phẳng là một phần lý do nó hay xuất hiện ở những khoản nhỏ, nhưng dễ nhớ không có nghĩa là rẻ.
Kỳ hạn dài ra thì khoảng chênh lớn thêm
Vẫn là ví dụ giả định. Giờ nhà bạn nợ 24 triệu, trả gốc đều 1 triệu mỗi tháng trong 24 tháng, lãi 1% một tháng.
Lãi phẳng: 24 triệu × 1% = 240 nghìn mỗi tháng, nhân 24 tháng ra 5.760 nghìn, tức 5,76 triệu đồng.
Dư nợ giảm dần: số còn nợ đi từ 24 triệu xuống 1 triệu. Cộng 24 + 23 + … + 1 = 24 × 25 ÷ 2 = 300 (triệu đồng-tháng). Nhân 1% ra 3 triệu đồng.
Tỷ lệ giữa hai cách: 5,76 ÷ 3 = 1,92 lần, cao hơn mức 1,85 lần ở khoản 12 tháng. Kỳ hạn càng dài, phần gốc đã trả mà vẫn bị tính lãi càng nhiều, nên lãi phẳng càng xa lãi trên dư nợ giảm dần. Với khoản trả dần rất dài, tỷ lệ này tiến dần về gần 2 lần, vì trung bình bạn chỉ giữ khoảng một nửa số tiền vay trong suốt thời gian vay.
Đây là chỗ cuốn sổ cô Ba dạy một điều dễ quên: trả nợ đều đặn là đang giảm số tiền mình giữ của người khác, nhưng chỉ cách tính trên dư nợ giảm dần mới ghi nhận điều đó vào tiền lãi.
Chỗ cuốn sổ tạp hoá không còn giống khoản vay thật
Cô Ba tính tay, mỗi tháng một dòng. Khoản vay thật thường tính lãi theo ngày, mỗi tháng có số ngày khác nhau, nên tiền lãi các tháng không tròn như ví dụ. Hướng thì giống, con số lẻ hơn.
Cô Ba cũng chỉ có một cách trả là gốc đều. Khoản vay dư nợ giảm dần ngoài đời hay dùng kiểu trả đều cả gốc lẫn lãi mỗi tháng: tháng đầu phần lớn là lãi, tháng cuối phần lớn là gốc, tổng mỗi tháng bằng nhau. Cách này vẫn là tính trên dư nợ giảm dần, chỉ là chia khác đi. Đừng thấy "mỗi tháng trả bằng nhau" rồi kết luận đó là lãi phẳng.
Ngoài ra, khoản vay thật có phí hồ sơ, phí bảo hiểm khoản vay, phí trả trước hạn, những thứ cuốn sổ tạp hoá không có. Khi so hai khoản vay, cách tính lãi chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại là các khoản phí, và để gom tất cả về một con số người ta dùng lãi suất năm quy đổi, một khái niệm riêng.
Hiểu lầm hay gặp
"Lãi phẳng thấp hơn nên rẻ hơn." Một khoản ghi 1% phẳng thường đắt hơn khoản ghi 1,5% trên dư nợ giảm dần cùng kỳ hạn. So hai con số ở hai cách tính khác nhau là so táo với cam.
"Trả mỗi tháng bằng nhau tức là lãi phẳng." Không. Kiểu trả đều trên dư nợ giảm dần cũng cho số tiền mỗi tháng bằng nhau. Cách nhận ra là xem tiền lãi trong từng kỳ có giảm dần không, chứ không xem tổng mỗi kỳ.
"Trả trước hạn thì lãi phẳng cũng giảm tương ứng." Tuỳ hợp đồng. Có nơi tính lại theo số đã dùng, có nơi vẫn thu đủ phần lãi đã chốt hoặc thu phí trả trước. Điều này phải đọc trong điều khoản, không suy ra được từ tên gọi.
"Lãi phẳng là cách tính sai, không được phép." Đó là một cách tính, không phải gian lận. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người vay không biết nó là lãi phẳng và đem so với khoản tính kiểu khác. Quy định về công bố lãi suất do văn bản hiện hành điều chỉnh.
Hay bị nhầm với khái niệm nào
Ba cặp khái niệm dễ lẫn khi đọc hợp đồng trả góp:
| Cặp khái niệm | Khác nhau ở đâu |
|---|---|
| Lãi phẳng / lãi trên dư nợ giảm dần | Nhân lãi suất với số nợ ban đầu hay với số còn nợ ở từng kỳ |
| Trả gốc đều / trả đều cả gốc lẫn lãi | Hai cách chia tiền mỗi kỳ, cả hai đều có thể tính trên dư nợ giảm dần |
| Lãi suất / tổng chi phí khoản vay | Lãi suất chỉ là phần lãi; tổng chi phí còn gồm các loại phí |
| Lãi theo tháng / lãi theo năm | Phải nhân hoặc chia cho đúng đơn vị trước khi so; 1% một tháng không phải 1% một năm |
Một mẹo đọc nhanh: tìm dòng ghi "lãi tính trên" trong hợp đồng hoặc bảng kế hoạch trả nợ. Nếu tiền lãi của kỳ cuối bằng kỳ đầu, gần như chắc chắn đó là lãi phẳng.
Bài này không khuyên chọn khoản vay nào. Mục đích là để khi hai con số đặt cạnh nhau, bạn biết chúng có đang nói cùng một thứ hay không.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi bố mẹ đứng ở cửa hàng điện máy nghe nhân viên nói "lãi chỉ 1% thôi", ba câu này đủ để hiểu đang nghe gì:
Một: có kiểu tính tiền lời trên số nợ lúc đầu suốt cả thời gian, dù mình đã trả bớt. Hai: có kiểu chỉ tính tiền lời trên số còn nợ, trả càng nhiều thì tiền lời càng ít. Ba: cùng một con số phần trăm, kiểu thứ nhất có thể tốn gần gấp đôi kiểu thứ hai, nên phải hỏi "tính trên số nào" trước khi so.
Câu hỏi "tính trên số nào" là câu ngắn nhất mà hiệu quả nhất khi đọc một lời mời trả góp. Nó không nói nên hay không nên mua, chỉ giúp con số được đọc đúng nghĩa. Người lớn tuổi nhớ được hình ảnh cuốn sổ cô Ba cộng lại mỗi tháng hay chép y dòng cũ là đã nắm được trọn khái niệm này.
Câu hỏi thường gặp
Lãi phẳng là gì nói ngắn gọn?
Là cách tính tiền lãi mỗi kỳ bằng lãi suất nhân với số tiền vay ban đầu, giữ nguyên suốt thời gian vay, không giảm khi bạn đã trả bớt gốc. Vì thế tổng tiền lãi cao hơn so với tính trên số còn nợ.
Dư nợ giảm dần là gì?
Là số tiền gốc bạn còn nợ sau mỗi lần trả. Tính lãi trên dư nợ giảm dần nghĩa là mỗi kỳ lấy lãi suất nhân với số còn nợ thật, nên trả gốc càng nhiều thì tiền lãi các kỳ sau càng nhỏ.
Làm sao biết khoản trả góp đang tính lãi phẳng?
Xem bảng kế hoạch trả nợ hoặc điều khoản lãi trong hợp đồng. Nếu tiền lãi kỳ cuối bằng tiền lãi kỳ đầu dù gốc đã giảm, đó là lãi phẳng. Nếu không rõ, hỏi thẳng nơi cho vay lãi tính trên số tiền nào.
Lãi phẳng 1% một tháng tương đương bao nhiêu nếu tính trên dư nợ giảm dần?
Với khoản trả dần đều trong một năm như ví dụ giả định của bài, khoảng 1,8% một tháng. Con số chính xác phụ thuộc kỳ hạn và cách trả, nhưng thường gần gấp đôi mức lãi phẳng ghi trên giấy.
Vì sao vẫn có nơi tính lãi phẳng?
Vì cách này dễ tính, dễ ghi, số tiền mỗi kỳ cố định và con số phần trăm trông nhỏ. Bản thân nó không sai, chỉ dễ gây hiểu lầm khi người vay đem so với khoản tính trên dư nợ giảm dần.
Bài này có hướng dẫn nên chọn khoản vay nào không?
Không. Bài chỉ giải thích sự khác nhau giữa hai cách tính lãi. Có vay hay không, vay ở đâu là quyết định riêng của mỗi người, cần đọc kỹ hợp đồng và các khoản phí đi kèm.