PhucTap.comPhức Tạp
Tiền, lạm phát và tỷ giá

Lạm phát kỳ vọng giải thích dễ hiểu: tin đồn chợ sắp lên giá tự thành sự thật ra sao

Khi ai cũng tin giá sắp lên, người mua tích trữ, người bán nâng giá, thợ đòi tăng công, và giá lên thật. Cơ chế lạm phát kỳ vọng qua ví dụ tiệm bánh giả định.

Several shoppers seen from behind crowding a small grocery counter, filling bags with extra packs of noodles and bottles of fish sauce without markings, wide shot, bright overcast light

Lạm phát kỳ vọng là mức tăng giá mà người dân, doanh nghiệp, người lao động tin là sẽ xảy ra trong thời gian tới. Nó quan trọng vì niềm tin đó thay đổi hành vi: người mua sắm sớm, người bán nâng giá trước, thợ đòi tăng công, và chính những hành vi ấy đẩy giá lên thật. Nhờ vậy, lạm phát có thể tự nuôi nó, giống tin đồn chợ sắp lên giá khiến cả chợ đổ xô mua.

Chữ "kỳ vọng" nghe như chuyện tâm lý, xa rời con số. Nhưng ai từng chứng kiến cảnh nghe đồn xăng sắp tăng là cây xăng xếp hàng, hay nghe tin giá thịt sắp lên là bà con mua trữ, đều đã thấy kỳ vọng vận hành. Bài này dùng hình ảnh tin đồn ở một khu chợ để giải thích vì sao cơ quan điều hành, giới kinh tế hay nhắc chuyện kỳ vọng, và vì sao kỳ vọng có lúc tự trở thành sự thật, có lúc thì không.

Tin đồn ở khu chợ: dựng hình ảnh

Hình dung một khu chợ sáng thứ hai rộ lên tin đồn: "Tuần sau nước mắm, mì gói lên giá". Chưa ai biết tin đúng hay sai. Nhưng các bà nội trợ nghĩ: mua thêm vài thùng bây giờ cho chắc. Chủ sạp thấy khách mua dồn, hàng vơi nhanh, nghĩ: nhập lại chắc sẽ đắt, nâng giá luôn từ hôm nay. Cô bán xôi đầu chợ nghe vậy cũng tính tăng giá xôi vì sợ nguyên liệu lên. Hết tuần, giá đúng là đã lên, dù tin đồn ban đầu có thể không có căn cứ gì. Từng phần ứng với khái niệm như sau:

Ở khu chợTrong nền kinh tếCơ chế
Tin đồn sắp lên giáLạm phát kỳ vọngNiềm tin về giá tương lai
Bà nội trợ mua trữNgười tiêu dùng chi sớmNhu cầu hiện tại tăng
Chủ sạp nâng giá trướcDoanh nghiệp đặt giá theo dự đoán chi phíGiá được điều chỉnh trước khi chi phí thật tăng
Cô bán xôi đòi tăng giáNgười lao động đòi tăng lương theo dự đoánChi phí sản xuất tăng thật
Cuối tuần giá lên thậtLạm phát thực tếKỳ vọng tự hiện thực hoá

Điều đáng chú ý là không ai trong chợ làm gì sai hay ác ý. Ai cũng hành động hợp lý cho riêng mình khi tin giá sắp lên. Chính tổng của những hành động hợp lý ấy tạo ra kết quả mà ai cũng sợ.

Máy chạy thế nào: kỳ vọng đi vào giá qua những cửa nào

Kỳ vọng không tự làm giá tăng; nó đi qua hành vi cụ thể của từng nhóm người. Theo thứ tự hay gặp:

  1. Người tiêu dùng mua sớm. Tin giá sẽ lên, người ta dồn mua đồ dùng lâu dài, đồ cất trữ được. Nhu cầu dồn vào một thời điểm khiến hàng khan, giá nhích.
  2. Doanh nghiệp định giá theo chi phí dự kiến. Người bán không đợi chi phí tăng mới tăng giá; họ ước chi phí lần nhập sau và đặt giá theo đó. Bảng giá in cho cả năm, hợp đồng ký cho nhiều tháng cũng được tính theo mức tăng dự kiến.
  3. Người lao động đòi lương theo giá dự kiến. Nếu ai cũng tin năm tới giá tăng 10%, mức tăng lương được thương lượng sẽ nghiêng về 10%. Lương là chi phí lớn của doanh nghiệp, nên chi phí tăng theo.
  4. Chi phí tăng đẩy giá tăng thật. Doanh nghiệp trả lương cao hơn thì nâng giá bán. Giá tăng xác nhận niềm tin ban đầu.
  5. Niềm tin được củng cố cho vòng sau. Thấy giá đúng là đã tăng, người ta càng tin vòng tới cũng tăng, có khi còn tin tăng nhanh hơn. Đây là vòng xoáy giá và lương mà sách kinh tế hay nhắc.

Chiều ngược lại cũng chạy: nếu mọi người tin giá sẽ ổn định, họ không mua dồn, doanh nghiệp không vội nâng giá, lương tăng vừa phải, và giá ổn định thật dễ hơn. Vì thế các cơ quan điều hành tiền tệ ở nhiều nước rất coi trọng việc giữ cho kỳ vọng ổn định, thường gọi là "neo" kỳ vọng. Cách họ làm việc đó thuộc chuyện điều hành, không bàn ở đây.

Ví dụ giả định: một tiệm bánh mì trong hai năm

Ví dụ giả định, số tròn. Một ổ bánh mì bán 20 nghìn đồng. Chi phí gồm bột và nhân 8 nghìn, công thợ 6 nghìn, điện, mặt bằng và chi phí khác 4 nghìn; chủ tiệm lời 2 nghìn mỗi ổ. Cộng lại 8 cộng 6 cộng 4 cộng 2 bằng 20 nghìn.

Tình huống một, ai cũng tin giá ổn định. Năm sau bột tăng thật 5%, tức 8 nhân 1,05 bằng 8,4 nghìn. Công thợ, chi phí khác giữ nguyên. Chi phí mới 8,4 cộng 6 cộng 4 bằng 18,4 nghìn; giữ lời 2 nghìn thì giá ổ bánh là 20,4 nghìn, tăng 2%.

Tình huống hai, cả khu tin năm tới giá tăng 10%. Bột thật sự vẫn chỉ tăng 5%, lên 8,4 nghìn. Nhưng thợ đòi tăng công 10% theo kỳ vọng: 6 nhân 1,1 bằng 6,6 nghìn. Chủ mặt bằng cũng tăng tiền thuê theo kỳ vọng, chi phí khác lên 4 nhân 1,1 bằng 4,4 nghìn. Chi phí mới là 8,4 cộng 6,6 cộng 4,4 bằng 19,4 nghìn. Chủ tiệm cũng muốn giữ lời đủ bù giá sinh hoạt tăng 10%, tức 2,2 nghìn. Giá ổ bánh thành 19,4 cộng 2,2 bằng 21,6 nghìn, tăng 8%.

Cùng một mức tăng giá bột 5%, kết quả cuối cùng là 2% hay 8% tuỳ vào việc mọi người tin điều gì. Phần chênh 6 điểm phần trăm đó không đến từ bột, mà từ chuyện cả khu đã tính trước một mức tăng giá và hành động theo nó. Nếu năm sau thấy ổ bánh tăng 8%, kỳ vọng của mọi người cho năm tiếp theo dễ nhích lên chứ không giảm.

Chỗ hình ảnh tin đồn ở chợ không còn đúng

Tin đồn ở chợ là hình ảnh mạnh, nhưng nó phóng đại mấy điểm cần chỉnh lại.

Thứ nhất, tin đồn đến nhanh và đi nhanh. Kỳ vọng lạm phát thật thường thay đổi chậm, hình thành từ kinh nghiệm nhiều năm: người từng sống qua thời giá cả nhảy múa thì dễ tin giá sẽ tăng mạnh hơn người chỉ quen thời ổn định. Nó giống một thói quen hơn là một tin đồn.

Thứ hai, không phải kỳ vọng nào cũng tự thành sự thật. Nếu hàng hoá dồi dào, cạnh tranh mạnh, người bán nâng giá trước sẽ mất khách; người mua trữ rồi lại thôi mua một thời gian, giá quay về. Kỳ vọng chỉ tự hiện thực hoá khi nó đi kèm những điều kiện cho phép giá và lương thật sự lên.

Thứ ba, trong chợ không có ai đứng ra nói gì. Trong nền kinh tế có những bên mà lời nói và hành động ảnh hưởng đến kỳ vọng của số đông, như cơ quan thống kê công bố số liệu, cơ quan điều hành chính sách. Mức tin cậy của họ là một phần của câu chuyện, điều mà hình ảnh khu chợ không có.

Những hiểu lầm hay gặp

"Kỳ vọng chỉ là tâm lý, không ảnh hưởng gì tới giá thật." Kỳ vọng đi vào giá qua hợp đồng, mức lương, bảng giá và quyết định mua sắm. Ví dụ tiệm bánh cho thấy cùng một chi phí nguyên liệu, giá cuối cùng khác nhau nhiều tuỳ niềm tin chung.

"Người tích trữ là nguyên nhân duy nhất làm giá tăng." Mua trữ chỉ là một cửa. Cửa lớn hơn thường là lương, tiền thuê, hợp đồng được điều chỉnh theo dự đoán, tức chi phí của cả nền kinh tế dịch lên.

"Kỳ vọng lạm phát là dự báo của chuyên gia." Dự báo của chuyên gia là một phần, nhưng kỳ vọng quan trọng là của số đông: người đi làm, chủ tiệm, người thuê nhà. Có những khảo sát hỏi trực tiếp người dân và doanh nghiệp về chuyện này.

"Cứ nói giá sẽ ổn là giá sẽ ổn." Lời nói chỉ có tác dụng khi người nghe tin và khi hành động thực tế đi kèm. Nếu nói một đằng, giá chạy một nẻo, lời nói lần sau mất tác dụng và kỳ vọng còn khó kéo về hơn.

Lạm phát kỳ vọng và những khái niệm hay bị nhầm

Mấy chữ dưới đây hay đi cùng nhau trong bản tin:

Khái niệmLà gìPhân biệt
Lạm phát kỳ vọngMức tăng giá mọi người tin sẽ xảy raNằm trong đầu người ta, nhưng điều khiển hành vi
Lạm phát thực tếMức tăng giá đã đo đượcCon số cơ quan thống kê công bố sau khi xảy ra
Dự báo lạm phátƯớc tính của một tổ chức về tương laiLà một ý kiến chuyên môn, không phải niềm tin của số đông
Mục tiêu lạm phátMức mà cơ quan điều hành hướng tớiLà đích đặt ra, không phải điều mọi người tin
Vòng xoáy giá và lươngGiá tăng kéo lương tăng, lương tăng kéo giá tăngLà cơ chế mà kỳ vọng hay kích hoạt

Khi đọc tin có chữ "kỳ vọng", nên hỏi: kỳ vọng của ai, đo bằng cách nào, khảo sát hỏi người dân hay suy ra từ thị trường. Mỗi cách đo cho một con số khác nhau, và không con số nào là lời hứa về tương lai.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi có người hỏi sao chuyên gia cứ nói về "kỳ vọng", có thể giải thích ngắn như vầy:

Khi ai cũng tin giá sắp lên, người ta mua dồn, người bán tăng giá trước, thợ đòi thêm tiền công, và thế là giá lên thật. Ngược lại, khi mọi người tin giá sẽ ổn, không ai vội vàng nên giá cũng dễ ổn. Vì vậy niềm tin của cả xã hội về giá cũng là một thứ làm ra giá.

Bài học nhỏ cho chính mình khi nghe tin đồn tăng giá: tự hỏi tin đó từ đâu ra, mặt hàng đó có thật sự khan không, và mình có cần mua dồn hay không. Ba câu hỏi này không nhằm khuyên mua hay không mua, chỉ để nhận ra lúc nào mình đang trở thành một mắt xích trong vòng tự thành sự thật của tin đồn.

Với học sinh, có thể làm một trò chơi nhỏ trong lớp: cô giáo thông báo tuần sau phiếu đổi quà sẽ đổi được ít quà hơn, rồi quan sát cả lớp đổ xô đổi phiếu ngay hôm nay. Kệ quà vơi nhanh, phần quà còn lại thành ra quý hơn, và lời thông báo tự đúng dù ban đầu chỉ là một câu nói.

Câu hỏi thường gặp

Lạm phát kỳ vọng là gì nói ngắn gọn?

Là mức tăng giá mà người dân và doanh nghiệp tin sẽ xảy ra trong thời gian tới. Niềm tin này ảnh hưởng tới việc mua sắm, đặt giá và đòi lương, nên có thể làm giá tăng thật.

Vì sao kỳ vọng lại làm giá tăng thật?

Vì người ta hành động theo nó: mua sớm, nâng giá trước, tăng lương và tiền thuê theo mức dự kiến. Chi phí của cả nền kinh tế dịch lên, giá bán phải dịch theo, xác nhận niềm tin ban đầu.

Neo kỳ vọng lạm phát nghĩa là gì?

Là làm cho niềm tin của số đông về giá tương lai ổn định quanh một mức, không dao động theo từng tin đồn hay từng tháng giá nhảy. Kỳ vọng được neo thì một cú sốc giá ngắn hạn ít lan thành vòng xoáy.

Kỳ vọng lạm phát được đo bằng cách nào?

Có nhiều cách: khảo sát hỏi trực tiếp người dân, doanh nghiệp, chuyên gia, hoặc suy ra từ giá các tài sản trên thị trường tài chính. Mỗi cách cho một con số khác nhau và đều chỉ là ước lượng.

Tích trữ hàng khi nghe tin tăng giá có làm giá tăng không?

Nếu nhiều người cùng làm một lúc thì có, vì nhu cầu dồn vào một thời điểm khiến hàng khan. Nếu hàng dồi dào thì giá thường quay lại sau khi đợt mua dồn qua đi.

Vòng xoáy giá và lương là gì?

Là khi giá tăng khiến người lao động đòi tăng lương, rồi lương tăng làm chi phí doanh nghiệp tăng, doanh nghiệp lại nâng giá. Kỳ vọng lạm phát cao giúp vòng xoáy này quay nhanh hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138