PhucTap.comPhức Tạp
Lãi suất, vay nợ và tín dụng

Trái phiếu là gì dễ hiểu: tờ giấy nợ bán lại được và vì sao giá đi ngược lãi suất

Trái phiếu là giấy nợ có thể bán lại cho người khác. Giải thích qua tờ giấy nợ của ông thợ mộc, kèm ví dụ giả định vì sao lãi suất lên thì giá trái phiếu cũ xuống.

A folded blank paper note passed between two pairs of hands across a wooden workbench covered with wood shavings and a hand plane, close-up, warm afternoon light

Trái phiếu là một tờ giấy nợ: người phát hành vay tiền và hứa trả lãi đều đặn, đến hạn trả lại tiền gốc; điểm khác với khoản vay thường là tờ giấy đó có thể bán lại cho người khác trước hạn. Vì lời hứa trên giấy cố định, khi lãi suất ngoài thị trường tăng thì tờ giấy cũ kém hấp dẫn hơn và phải bán rẻ đi; lãi suất giảm thì nó đắt lên.

Bạn gặp trái phiếu trong tin về ngân sách nhà nước vay nợ, về doanh nghiệp huy động vốn, hoặc khi nghe câu "lãi suất tăng làm giá trái phiếu giảm" mà không hiểu vì sao hai thứ lại đi ngược nhau. Hình ảnh dùng xuyên bài là tờ giấy nợ của ông Sáu thợ mộc vay tiền bà con để mở xưởng.

Tờ giấy nợ của ông Sáu thợ mộc

Ông Sáu cần tiền mua máy cho xưởng mộc. Ông viết nhiều tờ giấy giống hệt nhau, mỗi tờ ghi: "Người cầm giấy này đã cho ông Sáu mượn 10 triệu. Mỗi năm ông Sáu trả người cầm giấy 1 triệu, hết năm thứ ba trả lại đủ 10 triệu." Bà con trong làng mua giấy. Điều quan trọng là chữ "người cầm giấy": ai đang giữ tờ giấy thì người đó nhận tiền, nên tờ giấy đổi chủ được. Đối chiếu:

Chuyện ông SáuThuật ngữ trái phiếu
Ông Sáu viết giấy để vayTổ chức phát hành
10 triệu ghi trên giấyMệnh giá
1 triệu trả mỗi nămTiền lãi định kỳ, hay lãi coupon (ở đây 10% mệnh giá)
Hết năm thứ baNgày đáo hạn
Bán tờ giấy cho người khác ở chợGiao dịch trên thị trường thứ cấp
Giá người mua chịu trả ở chợGiá trái phiếu
Tiền lời thật của người mua lạiLợi suất

Hai điều làm nên trái phiếu nằm gọn trong tờ giấy này: lời hứa trả tiền cố định ghi sẵn từ đầu, và quyền nhận tiền đi theo tờ giấy chứ không theo người mua đầu tiên. Mọi chuyện về giá trái phiếu ở phần sau đều sinh ra từ hai điều đó.

Máy chạy thế nào: vì sao giá đi ngược lãi suất

Một năm sau, chị Hai đang cầm một tờ giấy của ông Sáu nhưng cần tiền gấp, muốn bán. Tờ giấy còn một năm: cuối năm tới người cầm nhận 1 triệu tiền lãi cộng 10 triệu tiền gốc, tổng 11 triệu.

Cùng lúc đó, trong làng có một người thợ khác uy tín tương đương cũng đang viết giấy vay, nhưng hứa trả 12% chứ không phải 10%, vì giờ ai cũng đòi lãi cao hơn. Người mua ở chợ so hai thứ: bỏ 10 triệu vào giấy mới thì cuối năm nhận 11,2 triệu; bỏ 10 triệu mua tờ giấy cũ của chị Hai thì chỉ nhận 11 triệu. Không ai chịu trả đủ 10 triệu cho tờ giấy cũ.

Chị Hai muốn bán được thì phải hạ giá xuống tới mức người mua cũng được lời 12%, bằng giấy mới. Đó là toàn bộ cơ chế: lời hứa trên tờ giấy cũ cố định, nên cách duy nhất để nó theo kịp mặt bằng lãi mới là giá của nó thay đổi.

Chiều ngược lại cũng vậy. Nếu giấy mới chỉ hứa 8%, tờ giấy cũ hứa 10% thành hàng hiếm, người mua sẵn lòng trả hơn 10 triệu để có nó. Giá tờ giấy cũ lên cho tới khi người mua chỉ còn được lời ngang 8%.

Ví dụ số giả định: tính giá tờ giấy cũ

Ví dụ giả định, số tròn, không phải trái phiếu thật nào. Tờ giấy còn một năm, cuối năm trả 11 triệu.

Lãi mặt bằng lên 12%. Người mua muốn được 12%, nên giá họ trả là số tiền mà cộng 12% thì thành 11 triệu: 11 ÷ 1,12 ≈ 9,82 triệu. Kiểm lại: 9,82 × 1,12 ≈ 11,0. Chị Hai bán được khoảng 9,82 triệu, thấp hơn mệnh giá khoảng 180 nghìn.

Lãi mặt bằng xuống 8%. Giá: 11 ÷ 1,08 ≈ 10,19 triệu. Kiểm lại: 10,19 × 1,08 ≈ 11,0. Chị Hai bán được cao hơn mệnh giá khoảng 190 nghìn.

Nếu tờ giấy còn ba năm thay vì một. Người mua nhận 1 triệu sau năm thứ nhất, 1 triệu sau năm thứ hai, 11 triệu sau năm thứ ba. Với lãi mặt bằng 12%, mỗi khoản được quy về hôm nay: 1 ÷ 1,12 ≈ 0,89; 1 ÷ 1,12² ≈ 0,80; 11 ÷ 1,12³ ≈ 7,83. Cộng lại khoảng 9,52 triệu. Với 8%: 0,93 + 0,86 + 8,73 ≈ 10,52 triệu.

So hai trường hợp: tờ giấy còn một năm dao động khoảng 1,8 đến 1,9% quanh mệnh giá, tờ còn ba năm dao động gần 5%. Kỳ hạn còn lại càng dài, giá càng nhạy với lãi suất, vì lời hứa cố định bị "lệch nhịp" với thị trường trong nhiều năm hơn.

Ai viết những tờ giấy như vậy, và vì sao không vay ngân hàng

Người phát hành trái phiếu thường là nhà nước, chính quyền địa phương, ngân hàng và doanh nghiệp. Họ cần một khoản tiền lớn, dùng trong nhiều năm, và muốn vay trực tiếp từ rất nhiều người thay vì đi qua một ngân hàng.

Lý do giống ông Sáu: một người trong làng không đủ tiền cho ông mượn cả trăm triệu, nhưng mười người mỗi người một tờ thì đủ. Chia khoản vay lớn thành nhiều tờ nhỏ giống nhau giúp gom được tiền từ nhiều nơi, và vì tờ giấy bán lại được, người cho vay không bị khoá tiền tới tận ngày đáo hạn nên dễ chịu bỏ tiền ra hơn.

Với người phát hành, trái phiếu còn cho phép chốt mức lãi trong nhiều năm, điều khoản vay ngân hàng không phải lúc nào cũng có. Đổi lại, họ phải công bố thông tin, tuân thủ quy định phát hành, và chịu áp lực từ giá trái phiếu của chính mình trên thị trường: giá rớt mạnh là tín hiệu người cho vay đang lo. Điều kiện và thủ tục phát hành cụ thể do quy định hiện hành điều chỉnh, bài này không đi vào.

Chỗ tờ giấy của ông Sáu không còn giống trái phiếu thật

Giấy của ông Sáu bán ở chợ làng, giá do vài người mặc cả. Trái phiếu thật được đăng ký, lưu ký, giao dịch qua hệ thống có quy định; giá được hình thành từ rất nhiều người mua bán. Có những trái phiếu ít ai mua bán, khi cần bán gấp có thể phải hạ giá nhiều, giống chị Hai ra chợ đúng hôm vắng người.

Ví dụ chỉ cho lãi mặt bằng thay đổi, còn ông Sáu giữ nguyên uy tín. Ngoài đời, giá trái phiếu còn phụ thuộc nhiều vào khả năng trả nợ của chính người phát hành. Tin xưởng của ông Sáu làm ăn sa sút thì giá giấy của ông rớt dù lãi mặt bằng không đổi. Trái phiếu của nhà nước và của doanh nghiệp vì thế được định giá rất khác nhau.

Cuối cùng, không phải trái phiếu nào cũng trả lãi cố định như tờ giấy của ông Sáu. Có loại lãi thả nổi theo một mức tham chiếu, giá ít nhạy với lãi suất hơn; có loại không trả lãi định kỳ mà bán thấp hơn mệnh giá từ đầu; có loại đổi được thành cổ phần. Quy luật "giá đi ngược lãi suất" đúng rõ nhất với loại lãi cố định.

Hiểu lầm hay gặp

"Trái phiếu là gửi tiết kiệm, không bao giờ mất tiền." Trái phiếu là cho vay. Người phát hành có thể chậm trả hoặc không trả, và nếu bán trước hạn có thể phải bán thấp hơn giá mua. Mức rủi ro tuỳ người phát hành và điều khoản.

"Lãi coupon chính là tiền lời mình nhận." Lãi coupon tính trên mệnh giá. Nếu bạn mua với giá khác mệnh giá, tiền lời thật, tức lợi suất, khác lãi coupon. Trong ví dụ, người mua tờ giấy giá 9,82 triệu được lời 12% dù trên giấy ghi 10%.

"Giữ tới đáo hạn thì giá lên xuống chẳng liên quan." Nếu người phát hành trả đủ, giữ tới đáo hạn thì nhận đúng như đã hứa. Nhưng trong lúc đó, nếu lãi mặt bằng cao hơn, tiền của bạn đang nằm ở một chỗ sinh lời kém hơn, và nếu buộc phải bán sớm thì chịu giá thấp.

"Lãi suất tăng thì người cầm trái phiếu được lợi." Người mua trái phiếu mới được lợi vì lãi cao hơn. Người đang cầm trái phiếu cũ lãi cố định thì thấy giá tờ giấy của mình giảm.

Hay bị nhầm với khái niệm nào

Bốn thứ hay bị gộp làm một trong câu chuyện tiền bạc:

ThứBạn là ai với người phát hànhNhận gìBán lại trước hạn
Trái phiếuNgười cho vayLãi theo điều khoản và gốc khi đáo hạnThường được, giá thay đổi
Cổ phiếuNgười đồng sở hữuPhần lời nếu có chia, không hứa trướcThường được, giá thay đổi
Tiền gửi tiết kiệmNgười gửi tiền ở ngân hàngLãi theo kỳ hạnRút trước hạn theo điều kiện, không bán cho người khác
Chứng chỉ tiền gửiNgười gửi tiền, có giấy chứng nhậnLãi theo điều khoảnTuỳ loại, có loại chuyển nhượng được

Điểm cốt lõi: người cầm trái phiếu là chủ nợ, người cầm cổ phiếu là chủ sở hữu. Khi doanh nghiệp gặp khó, chủ nợ được ưu tiên đòi trước chủ sở hữu, nhưng chủ nợ cũng không được hưởng thêm khi doanh nghiệp lời lớn.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Ba câu cho người nhà khi bản tin nói "lãi suất tăng, giá trái phiếu giảm":

Một: trái phiếu là tờ giấy ghi nợ, hứa mỗi năm trả một khoản cố định và đến hạn trả lại tiền gốc, và tờ giấy đó bán lại cho người khác được. Hai: khi ngoài kia người ta bắt đầu hứa trả lãi cao hơn, chẳng ai muốn mua tờ giấy cũ hứa ít với giá cũ, nên nó phải bán rẻ đi. Ba: tờ giấy càng còn lâu mới tới hạn thì giá càng lên xuống mạnh, và nếu người viết giấy làm ăn kém thì giá cũng rớt.

Ba câu này đủ để hiểu phần lớn tin tức về trái phiếu: khi bản tin nói lợi suất tăng, nghĩa là giá đang giảm; khi nói một doanh nghiệp khó bán trái phiếu, nghĩa là người cho vay đòi lãi cao hơn để chịu rủi ro. Bài không nói nên hay không nên mua trái phiếu nào; mọi con số trong bài là giả định để minh hoạ cơ chế.

Câu hỏi thường gặp

Trái phiếu là gì nói đơn giản?

Là giấy nợ do nhà nước, chính quyền hoặc doanh nghiệp phát hành để vay tiền. Người mua là người cho vay, được nhận lãi theo điều khoản và nhận lại tiền gốc khi đáo hạn, và thường có thể bán lại tờ giấy cho người khác trước hạn.

Vì sao lãi suất tăng thì giá trái phiếu giảm?

Vì trái phiếu cũ hứa trả lãi cố định. Khi trái phiếu mới cùng mức rủi ro trả lãi cao hơn, người mua chỉ chịu mua trái phiếu cũ nếu được trả giá thấp hơn, đủ để tiền lời của họ ngang với trái phiếu mới.

Lợi suất trái phiếu khác lãi coupon thế nào?

Lãi coupon là tỷ lệ tiền lãi trên mệnh giá, ghi cố định trong điều khoản. Lợi suất là tiền lời thật tính trên giá bạn mua. Mua thấp hơn mệnh giá thì lợi suất cao hơn coupon, mua cao hơn mệnh giá thì thấp hơn.

Vì sao trái phiếu kỳ hạn dài nhạy với lãi suất hơn?

Vì lời hứa cố định kéo dài nhiều năm, nên mỗi thay đổi của lãi mặt bằng tác động lên nhiều khoản tiền tương lai hơn. Trong ví dụ giả định, tờ còn một năm lệch khoảng 2% quanh mệnh giá, tờ còn ba năm lệch gần 5%.

Trái phiếu và cổ phiếu khác nhau ở điểm gì quan trọng nhất?

Người cầm trái phiếu là chủ nợ, được hứa trả một khoản xác định. Người cầm cổ phiếu là đồng sở hữu, phần nhận được tuỳ kết quả kinh doanh. Khi doanh nghiệp gặp khó, chủ nợ được ưu tiên thanh toán trước.

Bài này có khuyên mua trái phiếu không?

Không. Bài chỉ giải thích trái phiếu là gì và vì sao giá của nó đi ngược lãi suất. Không nêu tên tổ chức phát hành nào, không đánh giá loại nào tốt hơn, mọi số liệu đều là giả định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138