PhucTap.comPhức Tạp
Công nghệ số chạy thế nào

GPS định vị như thế nào: đếm giây từ tia chớp tới tiếng sấm và ba quả cầu giao nhau

Điện thoại tính khoảng cách tới vệ tinh như ta đếm giây từ chớp tới sấm, rồi tìm chỗ các quả cầu khoảng cách giao nhau. Kèm phép tính sai số giả định.

A person seen from behind standing on a rooftop terrace at dusk watching distant lightning over open fields, one hand raised counting on fingers, wide shot, deep blue light

GPS định vị bằng cách đo thời gian: mỗi vệ tinh liên tục phát ra "vệ tinh này đang ở đây, bây giờ là mấy giờ"; điện thoại nghe tín hiệu, tính xem tín hiệu đi mất bao lâu, nhân với tốc độ ánh sáng ra khoảng cách tới vệ tinh. Biết khoảng cách tới bốn vệ tinh trở lên, máy tìm ra điểm duy nhất thoả hết, đó là vị trí của bạn. Giống cách ông bà đếm giây từ lúc thấy chớp tới lúc nghe sấm để biết cơn giông còn xa hay gần.

Bạn gặp GPS mỗi khi mở ứng dụng dẫn đường, gọi xe, đồng hồ thể thao ghi quãng chạy, hay khi thắc mắc vì sao chấm xanh trên điện thoại nhảy lung tung giữa phố cao tầng. Bài này dựng hình ảnh chớp và sấm, đi từng khâu, tính một ví dụ sai số giả định, và nói rõ chỗ hình ảnh ấy không còn đúng.

Hình ảnh: đếm giây từ chớp tới sấm

Khi trời giông, ta thấy tia chớp gần như ngay lập tức vì ánh sáng đi cực nhanh, còn tiếng sấm đi chậm hơn nhiều, khoảng 340 mét mỗi giây trong không khí. Đếm được 3 giây thì cơn giông cách chừng 3 × 340 = 1.020 mét, tức khoảng một cây số. Ta đo khoảng cách bằng thời gian, không cần thước.

GPS làm y như vậy, chỉ thay tiếng sấm bằng sóng vô tuyến đi với tốc độ ánh sáng, khoảng 300.000 cây số mỗi giây. Tia chớp ở đây là thông tin giờ phát mà vệ tinh gửi kèm: "tín hiệu này rời vệ tinh lúc 10 giờ 00 phút 00 giây đúng". Điện thoại so với giờ nó nhận được, ra thời gian bay, nhân tốc độ ra khoảng cách.

Biết khoảng cách thôi chưa đủ biết vị trí. Đứng cách một cơn giông đúng một cây số thì bạn có thể ở bất kỳ đâu trên một vòng tròn bán kính một cây số quanh nó. Với vệ tinh trong không gian, đó là một quả cầu. Ba quả cầu giao nhau thu lại còn hai điểm, một điểm thường nằm xa ngoài không gian nên bị loại. Đó là chỗ tên gọi "định vị bằng ba vệ tinh" ra đời.

Ánh xạ sang thuật ngữ: tiếng sấm là tín hiệu vệ tinh; tia chớp là mốc thời gian phát; đếm giây là đo thời gian truyền; vòng tròn khoảng cách là mặt cầu; chỗ các vòng giao nhau là vị trí.

Máy chạy thế nào: từ tín hiệu vệ tinh tới chấm xanh trên điện thoại

Theo thứ tự, mỗi lần điện thoại định vị bằng vệ tinh đi qua những khâu sau.

  1. Mỗi vệ tinh bay trên quỹ đạo cao khoảng hai mươi nghìn cây số, mang đồng hồ nguyên tử rất chính xác, liên tục phát vị trí của nó và giờ phát.
  2. Ăng ten nhỏ trong điện thoại chỉ nghe, không phát gì lên vệ tinh. Nó dò tìm tín hiệu của những vệ tinh đang ở trên đầu.
  3. Với mỗi vệ tinh, máy tính hiệu giữa giờ nhận và giờ phát, nhân với tốc độ ánh sáng ra khoảng cách.
  4. Đồng hồ trong điện thoại rẻ và kém chính xác hơn đồng hồ vệ tinh rất nhiều. Vì vậy máy dùng thêm vệ tinh thứ tư để giải cùng lúc bốn ẩn: ba toạ độ vị trí và độ lệch đồng hồ của chính nó.
  5. Máy đặt điểm vừa tính lên bản đồ số đã tải sẵn hoặc tải qua mạng, hiện thành chấm xanh. Bản đồ là phần riêng, vệ tinh không gửi bản đồ.
  6. Máy lặp lại việc này vài lần mỗi giây, kết hợp thêm cảm biến chuyển động trong điện thoại để chấm xanh di chuyển mượt.

Khâu thứ tư là lý do người ta nói cần ít nhất bốn vệ tinh chứ không phải ba. Khâu thứ hai trả lời một nỗi lo phổ biến: vệ tinh không biết bạn là ai và ở đâu, vì điện thoại chỉ nghe. Vị trí chỉ đi ra ngoài khi một ứng dụng trên điện thoại gửi nó đi qua mạng.

Ví dụ số giả định: lệch một phần triệu giây là lệch bao xa

Phép tính sau dùng tốc độ ánh sáng làm tròn 300.000 cây số mỗi giây, còn thời gian là số giả định cho dễ tính.

Khoảng cách tới một vệ tinh. Giả định tín hiệu bay mất 0,07 giây. Khoảng cách là 300.000 × 0,07 = 21.000 cây số. Chỉ cần đo được thời gian, phép nhân cho ra khoảng cách.

Đồng hồ lệch một chút thì sao. Một phần triệu giây, tức một micro giây, nghe như không đáng kể. Nhưng trong một micro giây ánh sáng đi được 300.000 cây số : 1.000.000 = 0,3 cây số, tức 300 mét. Đồng hồ điện thoại lệch một micro giây mà không được sửa thì vị trí có thể sai tới cỡ ba trăm mét.

Vì sao vẫn chính xác. Nhờ vệ tinh thứ tư, độ lệch đồng hồ điện thoại được tính ra và trừ đi. Phần sai còn lại đến từ chỗ khác: tín hiệu đi chậm lại khi xuyên qua bầu khí quyển, và dội vào nhà cao tầng trước khi tới máy. Giả định tín hiệu dội vào một bức tường rồi mới tới, đi thêm 60 mét đường vòng; máy sẽ tưởng vệ tinh xa hơn thật 60 mét, và chấm xanh bị đẩy lệch theo. Đó là lý do định vị ngoài đồng trống thường gọn hơn giữa phố nhiều nhà cao.

Chớp và sấm đúng tới đâu, gãy ở đâu

Gãy ở chuyện biết nguồn ở đâu. Khi đếm sấm, ta không biết chính xác tia chớp ở chỗ nào, chỉ biết xa gần. Vệ tinh thì báo luôn vị trí của nó trong tín hiệu. Thiếu thông tin này, khoảng cách không giúp gì cho việc định vị.

Gãy ở chuyện đồng hồ. Đếm sấm dùng đồng hồ của chính mình cho cả lúc thấy chớp lẫn lúc nghe sấm. GPS phải so giờ của hai chiếc đồng hồ khác nhau, một trên trời một trong túi, nên mới cần vệ tinh thứ tư để sửa lệch.

Gãy ở chuyện hình phẳng. Vòng tròn quanh cơn giông nằm trên mặt đất. Khoảng cách tới vệ tinh là mặt cầu trong không gian ba chiều, nên GPS cho cả độ cao, dù độ cao thường kém chính xác hơn vị trí ngang.

Đúng ở chuyện đo xa bằng thời gian. Phần cốt lõi giữ nguyên: biết tốc độ và thời gian bay thì ra khoảng cách, và mọi độ chính xác của GPS cuối cùng quy về độ chính xác của việc đo giờ. Ví dụ ở mục trên cho thấy rõ điều đó: một phần triệu giây đã là ba trăm mét, nên các vệ tinh phải mang những chiếc đồng hồ chính xác bậc nhất loài người làm được, và được trạm mặt đất chỉnh giờ thường xuyên.

Hiểu lầm về GPS hay gặp ngoài đời

"GPS cần mạng di động mới chạy." Phần nghe vệ tinh không cần mạng. Mạng chỉ giúp tải bản đồ và giúp máy biết trước vệ tinh nào đang ở đâu để bắt nhanh hơn. Ở chế độ máy bay, nhiều điện thoại vẫn định vị được nếu bản đồ đã tải sẵn.

"Vệ tinh theo dõi vị trí của mình." Vệ tinh chỉ phát, không nhận gì từ điện thoại. Thứ biết vị trí của bạn là điện thoại và các ứng dụng được bạn cho phép đọc vị trí.

"GPS chạy tốt trong nhà như ngoài trời." Tín hiệu vệ tinh rất yếu, đi qua mái bê tông thì suy hao nặng. Trong nhà, điện thoại thường dựa vào sóng wifi và trạm phát để đoán, nên chấm xanh hay to ra thành một vòng tròn mờ.

"GPS biết mình đang quay mặt hướng nào." GPS cho vị trí, không cho hướng khi đứng yên. Hướng mũi tên trên bản đồ đến từ la bàn điện tử trong máy, hoặc từ việc so hai vị trí liên tiếp khi bạn đang đi.

"Đồng hồ thể thao ghi sai là do máy kém." Phần lớn sai lệch đến từ môi trường chứ không phải máy. Chạy vòng quanh khu nhà cao tầng, mỗi lần tín hiệu dội làm điểm đo nhảy sang bên vài mét; nối các điểm nhảy ấy lại thành một đường ngoằn ngoèo dài hơn đường thật. Cùng chiếc đồng hồ ấy chạy ở sân vận động thoáng thì số đo thường gọn hơn hẳn.

GPS hay bị nhầm với gì

Chấm xanh trên điện thoại thường là kết quả trộn của nhiều nguồn. Bảng tách chúng ra.

NguồnDựa vàoChính xác cỡ nàoCần gì
Định vị vệ tinhThời gian bay của tín hiệu từ nhiều vệ tinhTốt nhất ở nơi thoángThấy được bầu trời
Định vị bằng trạm phátĐiện thoại đang nối với trạm nào, sóng mạnh yếu ra saoThô, có thể lệch cả trăm mét hoặc hơnSóng di động
Định vị bằng wifiDanh sách các điểm wifi xung quanh đã biết vị tríKhá tốt trong phố đôngWifi bật, có dữ liệu đối chiếu
La bàn điện tửTừ trường Trái ĐấtChỉ cho hướng, không cho vị tríKhông cần gì thêm
Bản đồ sốDữ liệu đường phố vẽ sẵnKhông định vị, chỉ là nền để đặt chấmTải trước hoặc qua mạng

Chữ GPS ngày nay hay được dùng chung cho mọi hệ thống định vị vệ tinh; điện thoại đời mới thường nghe cùng lúc nhiều hệ do các nước khác nhau vận hành, nên bắt được nhiều vệ tinh hơn và ổn định hơn. Nguyên lý đếm thời gian thì giống nhau.

Ba câu về GPS cho ông bà

Một: mỗi vệ tinh trên trời liên tục báo giờ, điện thoại nghe rồi tính tiếng báo ấy đi mất bao lâu, giống đếm giây từ chớp tới sấm để biết cơn giông xa bao nhiêu. Hai: biết mình cách bốn vệ tinh bao xa là tìm ra được mình đang đứng đâu. Ba: điện thoại chỉ nghe chứ không gửi gì lên vệ tinh, còn ứng dụng nào được bật quyền vị trí thì mới biết mình ở đâu.

Ba câu ấy đủ giải thích những chuyện thường ngày: vì sao vào hầm gửi xe là mất định vị, vì sao chạy bộ trong phố đồng hồ ghi dư quãng đường, và vì sao tắt quyền vị trí của một ứng dụng thì ứng dụng ấy không biết bạn ở đâu dù điện thoại vẫn định vị được cho bản đồ. Người lớn tuổi từng trải qua những mùa giông thường nắm ngay hình ảnh đếm sấm, và từ đó thấy chuyện vệ tinh bớt xa lạ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao GPS cần ít nhất bốn vệ tinh?

Ba vệ tinh đủ khoanh vị trí nếu đồng hồ điện thoại chính xác tuyệt đối. Vì đồng hồ điện thoại kém hơn nhiều, vệ tinh thứ tư dùng để tính và trừ độ lệch đồng hồ, nhờ đó vị trí mới đúng.

Điện thoại có phát tín hiệu lên vệ tinh GPS không?

Không. Vệ tinh định vị chỉ phát xuống, điện thoại chỉ nghe. Vị trí chỉ rời điện thoại khi một ứng dụng được cấp quyền gửi nó qua mạng di động hoặc wifi.

Vì sao định vị bị lệch khi đi giữa nhà cao tầng?

Vì tín hiệu dội vào tường kính, tường bê tông rồi mới tới máy, đi đường vòng dài hơn. Máy tưởng vệ tinh ở xa hơn thật, nên tính sai vị trí. Trời thoáng thì hiện tượng này giảm rõ.

Tắt mạng di động thì có dùng được định vị không?

Phần nghe vệ tinh vẫn chạy. Nhưng nếu bản đồ chưa tải sẵn thì máy biết toạ độ mà không có nền để hiện, và lần bắt vệ tinh đầu tiên có thể lâu hơn vì thiếu dữ liệu hỗ trợ.

Định vị trong nhà dựa vào đâu?

Chủ yếu dựa vào wifi xung quanh và trạm phát di động, kết hợp cảm biến chuyển động. Vì vậy trong nhà vị trí thường hiện thành một vòng tròn rộng, kém chính xác hơn ngoài trời.

GPS có tốn dung lượng dữ liệu di động không?

Bản thân việc nghe vệ tinh không tốn dữ liệu. Thứ tốn là tải bản đồ, tải thông tin giao thông và gửi vị trí cho ứng dụng gọi xe hay chia sẻ hành trình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138