Mã hoá đầu cuối nghĩa là tin nhắn được khoá ngay trên máy người gửi và chỉ mở được trên máy người nhận; mọi chặng ở giữa, kể cả máy chủ của công ty làm ứng dụng, chỉ chuyển một chiếc hộp đã khoá mà không có chìa. Bí quyết nằm ở một kiểu khoá đặc biệt: ai cũng bấm khoá được, nhưng chỉ một người mở ra được, giống chiếc ổ khoá bấm.
Bạn gặp chữ này khi ứng dụng nhắn tin hiện dòng "tin nhắn được mã hoá đầu cuối", khi đọc tin về chuyện cơ quan điều tra muốn đọc tin nhắn, hay khi bật sao lưu có mã hoá. Bài này dựng hình ảnh chiếc hộp gỗ và ổ khoá bấm, đi qua từng khâu, đếm thử số chìa cần có trong một nhóm giả định, rồi nói rõ những gì mã hoá đầu cuối không che được.
Hình ảnh: hộp gỗ, ổ khoá bấm và anh bưu tá
Hình dung chị Lan muốn gửi cho anh Minh một lá thư mà không ai dọc đường đọc được. Anh Minh làm một việc lạ: mua thật nhiều ổ khoá bấm giống hệt nhau, loại chỉ cần ấn càng là sập, rồi phát ổ đang mở cho bất kỳ ai muốn gửi thư cho anh. Chìa khoá thì anh giữ một chiếc duy nhất, không đưa ai.
Chị Lan bỏ thư vào hộp gỗ, lấy một ổ khoá của anh Minh bấm sập lại, rồi đưa hộp cho anh bưu tá. Từ giây phút ấy, chính chị Lan cũng không mở lại được. Anh bưu tá, bưu cục, người phân loại, xe chở thư đều chỉ cầm một chiếc hộp đã khoá. Tới tay anh Minh, anh dùng chiếc chìa duy nhất mở ra.
Ánh xạ sang thuật ngữ: ổ khoá phát cho mọi người là khoá công khai; chiếc chìa anh Minh giữ là khoá bí mật; anh bưu tá và bưu cục là máy chủ của ứng dụng; hai "đầu" của đường đi là điện thoại chị Lan và điện thoại anh Minh. Chữ "đầu cuối" nghĩa là khoá ở đầu này, mở ở đầu kia, không mở ở bất kỳ trạm nào giữa đường.
Điều kỳ diệu của toán học là làm ra được ổ khoá kiểu này mà không cần kim loại: biết ổ khoá công khai không giúp đoán ra chiếc chìa bí mật, dù có máy tính mạnh tới đâu thử trong nhiều năm.
Máy chạy thế nào khi bạn bấm gửi một tin nhắn
Trong ứng dụng nhắn tin có mã hoá đầu cuối, việc bấm gửi kéo theo một chuỗi khâu mà bạn không nhìn thấy. Viết theo thứ tự, mỗi khâu vẫn giữ hình ảnh hộp và ổ khoá.
- Lúc bạn cài ứng dụng, điện thoại tự tạo một cặp khoá: chìa bí mật giữ lại trong máy, ổ khoá công khai gửi lên máy chủ để ai muốn nhắn cho bạn thì xin.
- Khi chị Lan nhắn cho anh Minh lần đầu, máy chị xin máy chủ ổ khoá công khai của anh Minh.
- Máy chị dùng ổ khoá đó để thoả thuận ra một chìa khoá chung chỉ dùng cho cuộc trò chuyện này, rồi dùng chìa chung ấy khoá từng tin nhắn. Làm vậy vì khoá kiểu ổ bấm chậm, còn chìa chung thì nhanh.
- Tin đã khoá được gửi lên máy chủ. Máy chủ chỉ thấy một chuỗi ký tự lộn xộn, biết gửi từ ai tới ai, rồi chuyển đi.
- Điện thoại anh Minh nhận chuỗi lộn xộn, dùng chìa bí mật của mình mở ra chìa chung, rồi mở tin nhắn.
- Chìa chung thường được thay mới liên tục theo thời gian; lỡ một chìa bị lộ thì cũng chỉ mở được một đoạn ngắn, không mở được cả lịch sử.
Khâu thứ ba là chỗ nhiều người không biết: ổ khoá bấm chỉ dùng để trao một chìa chung một cách an toàn, còn nội dung hằng ngày được khoá bằng chìa chung cho nhanh. Hình ảnh hộp gỗ vẫn đúng về ý nghĩa: chỉ hai đầu có chìa, giữa đường không ai có.
Ví dụ số giả định: đếm chìa trong một nhóm mười người
Vì sao phải nghĩ ra ổ khoá bấm, mà không dùng chìa chung từ đầu? Phép đếm sau trả lời. Giả định một nhóm mười người, ai cũng muốn nhắn riêng cho từng người khác mà người thứ ba không đọc được.
Cách cũ: mỗi cặp một chìa chung. Mỗi người cần nói chuyện riêng với chín người còn lại. Số cặp là 10 × 9 : 2 = 45 cặp, tức phải làm 45 chiếc chìa và trao tận tay từng cặp mà không ai nhìn thấy. Nhóm lên một trăm người thì là 100 × 99 : 2 = 4.950 chiếc chìa. Chuyện trao tận tay trở nên bất khả.
Cách ổ khoá bấm: mỗi người một cặp. Mười người cần mười cặp, tức mười ổ khoá công khai và mười chìa bí mật, tổng 20 món. Một trăm người thì hai trăm món. Quan trọng hơn, ổ khoá công khai không cần giấu, cứ để ở máy chủ cho ai xin cũng được; chỉ chìa bí mật phải giữ, và nó không bao giờ rời khỏi máy của chủ.
Từ 45 chìa phải trao bí mật xuống còn 10 chìa không cần trao cho ai: đó là lý do hàng tỷ người nhắn tin được với nhau mà không ai phải gặp mặt để đưa chìa. Phép tính càng lớn càng thấy rõ: số cặp tăng gần theo bình phương số người, còn số khoá công khai chỉ tăng bằng số người.
Ổ khoá bấm đúng tới đâu, gãy ở đâu
Gãy ở chuyện bẻ khoá. Ổ khoá kim loại thì một chiếc kìm cộng lực là xong. Khoá toán học không có chỗ cắt; người muốn đọc tin không tấn công ổ khoá mà tấn công hai đầu: lừa lấy điện thoại, cài phần mềm theo dõi, hoặc lừa người dùng tự đọc nội dung ra.
Gãy ở chuyện ổ khoá bị đánh tráo. Trong hình ảnh, chị Lan tin rằng ổ khoá nhận được đúng là của anh Minh. Nếu kẻ gian đứng giữa phát cho chị ổ khoá của hắn, chị sẽ khoá thư bằng ổ của kẻ gian. Vì vậy ứng dụng có phần "mã an toàn": hai người so một dãy ký hiệu trên hai máy, giống nhau là ổ khoá đúng chủ.
Gãy ở chuyện vỏ hộp. Hộp khoá kín nhưng anh bưu tá vẫn thấy hộp to hay nhỏ, gửi từ nhà ai tới nhà ai, lúc mấy giờ. Đó là siêu dữ liệu: ai nói chuyện với ai, bao lâu một lần. Mã hoá đầu cuối không che phần này.
Gãy ở đầu nhận. Mở hộp xong, lá thư nằm trên bàn anh Minh. Ai cầm được điện thoại anh Minh lúc đang mở khoá màn hình thì đọc được, và ảnh chụp màn hình gửi đi thì không còn hộp nào che.
Những điều mã hoá đầu cuối không làm được
"Có mã hoá đầu cuối thì không ai biết gì về mình." Nội dung được che, nhưng siêu dữ liệu như số điện thoại, danh bạ, giờ nhắn có thể vẫn được máy chủ ghi lại, tuỳ ứng dụng.
"Mã hoá đầu cuối chống được lừa đảo." Nó chỉ bảo đảm tin đi nguyên vẹn từ người gửi tới người nhận. Nếu người gửi chính là kẻ lừa, hộp khoá kỹ tới đâu thì nội dung lừa vẫn tới tay bạn nguyên vẹn.
"Tin nhắn mã hoá thì bản sao lưu cũng mã hoá." Không nhất thiết. Nhiều ứng dụng cho sao lưu lên dịch vụ lưu trữ trực tuyến, và bản sao lưu ấy có thể không được khoá theo kiểu đầu cuối, trừ khi bạn bật tuỳ chọn riêng.
"Xoá tin ở máy mình là xoá ở máy người kia." Hộp đã giao thì nằm ở nhà người nhận. Tính năng thu hồi tin chỉ là lời đề nghị máy kia xoá, và người nhận vẫn có thể đã đọc, đã chụp lại.
Mã hoá đầu cuối hay bị nhầm với gì
Ba kiểu bảo vệ dưới đây đều được gọi chung là "mã hoá" trong lời quảng cáo, nhưng che những chặng khác nhau. Bảng dùng tiếp hình ảnh gửi thư.
| Khái niệm | Che chặng nào | Ai ở giữa đọc được | Hình ảnh gửi thư |
|---|---|---|---|
| Mã hoá đường truyền | Từ máy bạn tới máy chủ, và từ máy chủ tới người nhận | Máy chủ đọc được | Thư đi trong xe thùng khoá, tới bưu cục thì mở ra phân loại |
| Mã hoá đầu cuối | Toàn bộ đường đi | Không ai ngoài hai đầu | Hộp khoá bằng ổ của người nhận, bưu cục chỉ chuyển |
| Mã hoá khi lưu trữ | Dữ liệu nằm trên ổ cứng của máy chủ | Bên giữ chìa đọc được, thường là nhà cung cấp | Thư cất trong két của bưu cục, bưu cục giữ chìa két |
| Băm mật khẩu | Không phải mã hoá, không mở ngược được | Không ai mở được, chỉ so được | Thư bị xay nhuyễn, chỉ so xem hai bản xay có giống nhau |
Khi một dịch vụ nói "dữ liệu của bạn được mã hoá", câu nên hỏi là: ai giữ chìa. Nếu nhà cung cấp giữ chìa, họ về kỹ thuật có thể mở. Chỉ khi chìa nằm riêng trên máy của bạn và người nhận, đó mới là đầu cuối.
Ba câu về tin nhắn mã hoá để nói với người nhà
Với bố mẹ hay đứa em, ba câu sau là đủ. Một: tin nhắn được khoá ngay trong điện thoại mình bằng ổ khoá của người nhận, nên dọc đường không ai mở được, kể cả công ty làm ứng dụng. Hai: nhưng họ vẫn có thể biết mình nhắn cho ai, lúc nào. Ba: ai cầm được điện thoại đã mở khoá của mình hay của người nhận thì đọc được hết, nên giữ điện thoại mới là phần việc của mình.
Câu thứ ba là câu đáng nhắc nhất, vì phần lớn chuyện lộ tin nhắn ngoài đời không đến từ việc ai đó bẻ được mã, mà đến từ điện thoại để quên trên bàn, ảnh chụp màn hình chuyển tiếp, hoặc tài khoản đăng nhập trên một máy lạ. Mã hoá đầu cuối khoá chặt chặng giữa, còn hai đầu vẫn là nhà của chính người dùng.
Nếu người nghe hỏi thêm vì sao cảnh sát hay toà án đôi khi vẫn có được nội dung tin nhắn, câu trả lời cũng nằm ở hai đầu: họ làm việc với chiếc điện thoại, với bản sao lưu không được khoá đầu cuối, hoặc với người trong cuộc trò chuyện, chứ không mở chiếc hộp đang đi giữa đường. Hiểu được chỗ này, người nghe sẽ không còn tin vào những lời đồn kiểu ứng dụng này bị bẻ mã, ứng dụng kia tuyệt đối không ai đọc được, mà biết hỏi đúng câu: chìa nằm ở đâu, và ai đang cầm hai đầu.
Câu hỏi thường gặp
Công ty làm ứng dụng nhắn tin có đọc được tin nhắn mã hoá đầu cuối không?
Theo thiết kế thì không, vì máy chủ không có chìa bí mật. Họ vẫn có thể thấy thông tin bao quanh như ai nhắn ai, lúc nào. Mức độ cụ thể tuỳ từng ứng dụng và chính sách của họ.
Khoá công khai có cần giữ bí mật không?
Không. Khoá công khai giống ổ khoá đang mở, phát cho ai cũng được, vì nó chỉ dùng để khoá. Thứ phải giữ là khoá bí mật, và trong ứng dụng nhắn tin, nó không rời khỏi điện thoại của bạn.
Mã an toàn trong ứng dụng nhắn tin dùng để làm gì?
Để kiểm tra ổ khoá bạn đang dùng đúng là của người kia, không phải của kẻ đứng giữa. Hai người so dãy ký hiệu trên hai máy, giống nhau là đúng. Dãy này đổi khi người kia đổi máy hoặc cài lại ứng dụng.
Nhóm chat đông người có được mã hoá đầu cuối không?
Có thể có, tuỳ ứng dụng. Cách làm thường là chia chìa chung của nhóm cho từng thành viên qua ổ khoá riêng của họ. Nhóm càng đông, càng nhiều đầu, và chỉ cần một đầu lộ là nội dung lộ.
Mã hoá đầu cuối có làm tin nhắn gửi chậm hơn không?
Hầu như không nhận thấy. Phần chậm là trao chìa ban đầu bằng ổ khoá công khai, chỉ làm một lần; nội dung hằng ngày được khoá bằng chìa chung, rất nhanh với điện thoại hiện nay.
Gọi video có được mã hoá đầu cuối giống tin nhắn không?
Nhiều ứng dụng có mã hoá đầu cuối cho cuộc gọi, theo cùng nguyên lý trao chìa chung rồi khoá từng gói âm thanh, hình ảnh. Muốn chắc, bạn đọc phần giới thiệu bảo mật của chính ứng dụng đó.