PhucTap.comPhức Tạp
Công nghệ số chạy thế nào

Thuật toán đề xuất giải thích bằng cô bán xôi đầu ngõ: vì sao ứng dụng đoán trúng gu

Thuật toán đề xuất đoán gu bạn theo hai cách: món giống món bạn từng chọn, và món mà người giống bạn đã chọn. Giải thích bằng cô bán xôi nhớ khách quen.

A street food vendor seen from behind scooping sticky rice from several colorful baskets into a leaf wrap for a waiting customer, early morning street corner, medium shot

Thuật toán đề xuất đoán bạn sẽ thích gì dựa trên những gì bạn đã làm: món nào bạn dừng lại xem, xem hết hay lướt qua, quay lại bao nhiêu lần. Nó dùng hai cách chính: gợi những thứ giống thứ bạn từng thích, và gợi những thứ mà người có thói quen giống bạn đã thích. Giống cô bán xôi đầu ngõ nhớ khách quen ăn gì, và để ý rằng ai mua xôi gấc thì hay lấy thêm chè.

Bạn gặp nó mỗi ngày ở danh sách video nên xem, bài hát phát tiếp, món hàng "có thể bạn cũng thích", bảng tin mạng xã hội. Bài này không bàn chuyện tâm lý hay xã hội rộng, mà mở chiếc máy ra: nó đọc tín hiệu gì, tính điểm thế nào qua một ví dụ số giả định, vì sao hay "đoán trúng" tới mức đáng ngờ, và chỗ hình ảnh cô bán xôi không còn đúng.

Hình ảnh: cô bán xôi nhớ khách quen

Hình dung một gánh xôi đầu ngõ có năm loại: xôi gấc, xôi đậu xanh, xôi lạc, xôi ngô và xôi xéo, kèm nồi chè. Cô bán hàng đã bán ở đây nhiều năm, nên có hai kiểu trí nhớ.

Kiểu thứ nhất là nhớ từng người: anh áo xanh tuần nào cũng mua xôi đậu, hôm nay hết đậu thì cô gợi xôi xéo, vì xôi xéo cũng có đậu, vị gần giống. Đó là đề xuất dựa trên nội dung: dựa vào đặc điểm của món bạn từng chọn để gợi món có đặc điểm tương tự.

Kiểu thứ hai là nhớ thói quen của cả xóm: cô để ý rằng những ai hay mua xôi gấc và xôi lạc thì phần đông cũng hay lấy thêm chè. Một khách mới mua xôi gấc với xôi lạc, cô liền mời chè, dù chưa biết gì về người này. Đó là lọc cộng tác: không cần hiểu món ăn, chỉ cần biết người giống bạn đã chọn gì.

Ánh xạ sang thuật ngữ: mỗi món là một mục nội dung như video, bài hát, món hàng; mỗi lần mua, mỗi lần nán lại hỏi giá là một tín hiệu; trí nhớ của cô là dữ liệu hành vi; lời mời "lấy thêm chè không" là đề xuất; việc cô ghi nhớ khách có lấy chè hay lắc đầu là phản hồi, dùng để lần sau mời chuẩn hơn.

Máy chạy thế nào: từ một cú lướt tới danh sách tiếp theo

Một hệ thống đề xuất điển hình đi qua những khâu sau, mỗi khâu lặp lại liên tục.

  1. Thu tín hiệu: bạn bấm vào gì, xem bao lâu, xem hết hay bỏ giữa chừng, thích, chia sẻ, tìm kiếm gì, bỏ qua gì. Tín hiệu ngầm như thời gian xem thường nói thật hơn nút thích.
  2. Mô tả từng mục: video, bài hát, món hàng được gắn đặc điểm như chủ đề, độ dài, nhịp, người làm, giá.
  3. Tìm ứng viên: từ hàng triệu mục, lọc ra vài trăm mục có khả năng hợp, theo hai đường: giống thứ bạn từng thích, và được người giống bạn thích.
  4. Chấm điểm: mỗi ứng viên được ước lượng khả năng bạn sẽ xem lâu, bấm vào, hay mua.
  5. Xếp hạng và trộn: chọn những mục điểm cao, trộn thêm vài thứ mới lạ để thử, rồi hiện lên.
  6. Ghi phản hồi: bạn xem hay lướt qua những gì vừa hiện, kết quả quay lại khâu thứ nhất.

Khâu thứ năm có một chi tiết quan trọng: hệ thống cố ý chen vào vài món lạ để dò xem bạn có sở thích mới không, như cô bán xôi thỉnh thoảng mời khách quen nếm thử món mới nấu. Khâu thứ sáu làm cả hệ thống thành một vòng lặp: thứ được đề xuất nhiều thì được xem nhiều, được xem nhiều thì càng được đề xuất.

Ví dụ số giả định: tính điểm và tìm người giống bạn

Hai phép tính sau dùng số giả định cực kỳ đơn giản để thấy cơ chế. Hệ thống thật dùng hàng trăm tín hiệu và trọng số do máy tự học, nhưng ý tưởng giống nhau.

Phép một: điểm cho từng chủ đề. Giả định quy ước: xem hết một video được 3 điểm, xem nửa chừng được 1 điểm, lướt qua dưới hai giây bị trừ 1 điểm. Trong một buổi tối, với chủ đề nấu ăn bạn xem hết 4 video, xem nửa 2 video, lướt qua 1 video: 4 × 3 + 2 × 1 − 1 × 1 = 12 + 2 − 1 = 13 điểm. Với chủ đề bóng đá bạn xem hết 1, lướt qua 5: 1 × 3 − 5 × 1 = 3 − 5 = −2 điểm. Sáng hôm sau, danh sách nghiêng hẳn về nấu ăn.

Phép hai: tìm người giống bạn. Bạn đã mua ba món A, B, C. Khách X đã mua A, B, C, D. Khách Y mua A và E. Đếm món chung: với X có 3 món chung, với Y có 1 món chung. X giống bạn hơn, nên món X có mà bạn chưa có, tức D, được đưa lên đầu danh sách gợi ý; món E của Y xếp sau.

Hai phép ấy cho thấy vì sao "đoán trúng" không cần phép màu: chỉ cần đủ nhiều tín hiệu nhỏ của bạn, và đủ nhiều người khác để so. Nó cũng cho thấy vì sao lướt qua nhanh cũng là một tín hiệu: phép một trừ điểm chủ đề bóng đá dù bạn không hề bấm nút "không thích".

Cô bán xôi đúng tới đâu, gãy ở đâu

Gãy ở chuyện hiểu lý do. Cô bán xôi biết hôm nay bạn mua cho con, không phải cho mình, nên không vội đổi ấn tượng về bạn. Thuật toán không biết vì sao bạn xem; bạn tò mò nhấn vào một video lạ một lần, nó có thể hiểu thành sở thích mới và đề xuất cả loạt.

Gãy ở chuyện mục tiêu. Cô bán xôi muốn khách ăn ngon để mai quay lại. Hệ thống đề xuất được thiết kế để tối ưu một con số do bên làm ứng dụng chọn, thường là thời gian ở lại, số lượt bấm hay số đơn hàng; con số ấy không phải lúc nào cũng trùng với điều có ích cho bạn.

Gãy ở chuyện quy mô. Cô nhớ được vài trăm khách. Hệ thống so hàng triệu người với hàng triệu mục, nên tìm được những mẫu giống nhau mà không người bán hàng nào nhận ra, ví dụ người thích một kiểu nhạc nào đó thì hay mua một loại dụng cụ làm vườn.

Đúng ở chuyện hai kiểu trí nhớ. Ý gốc vẫn còn nguyên: gợi theo món giống món bạn chọn, và gợi theo người giống bạn đã chọn. Gần như mọi hệ thống đề xuất đều trộn hai cách này.

Hiểu lầm về thuật toán đề xuất

"Ứng dụng nghe lén qua micro nên mới quảng cáo trúng thế." Phần lớn những lần trúng giải thích được bằng tín hiệu bạn và người quanh bạn đã để lại: tìm kiếm, vị trí, người cùng mạng wifi, bạn bè vừa mua gì. Phép hai ở trên cho thấy chỉ cần đủ người giống bạn là đoán trúng thứ bạn chưa từng tìm.

"Có người ngồi chọn tay từng video cho mình." Với hàng triệu người dùng, việc xếp danh sách gần như hoàn toàn tự động. Con người đặt mục tiêu, luật lọc nội dung vi phạm và điều chỉnh trọng số, không chọn cho từng người.

"Đề xuất là thứ phổ biến nhất." Thứ phổ biến chỉ là một nguyên liệu. Danh sách của mỗi người khác nhau vì điểm cá nhân như ở phép một; hai người cùng mở một ứng dụng lúc cùng giờ thường thấy hai danh sách khác hẳn.

"Xoá lịch sử xem là về trắng như máy mới." Xoá lịch sử xem bớt một phần tín hiệu, nhưng tài khoản, lượt thích, người theo dõi, vị trí và thói quen thời gian vẫn còn. Danh sách thường đổi dần chứ không về số không ngay.

Đề xuất hay bị nhầm với gì

Năm cách một ứng dụng chọn thứ hiện lên trước mắt bạn hay bị gọi chung là "thuật toán". Bảng tách chúng ra.

Khái niệmAi khởi độngDựa vàoỞ gánh xôi
Tìm kiếmBạn gõ yêu cầuMức khớp với từ bạn gõBạn hỏi "còn xôi lạc không"
Đề xuấtHệ thống tự đưaHành vi của bạn và người giống bạnCô mời "lấy thêm chè nhé"
Thịnh hànhHệ thống tự đưaCái đang được nhiều người xem lúc nàyCô nói "sáng nay ai cũng mua xôi ngô"
Quảng cáo nhắm mục tiêuBên trả tiền chọn nhóm ngườiHồ sơ sở thích và nhóm khách hàngHàng bên cạnh trả tiền nhờ cô giới thiệu
Bảng tin theo thời gianKhông ai chọnThứ mới nhất của người bạn theo dõiCô bán theo thứ tự ai tới trước

Dòng quảng cáo nhắm mục tiêu thường lẫn vào dòng đề xuất vì chúng nằm xen nhau trên cùng một bảng tin. Khác biệt cốt lõi là ai trả tiền: đề xuất do hệ thống chọn để giữ bạn ở lại, quảng cáo do một bên bỏ tiền để được hiện trước mặt nhóm người họ nhắm tới.

Ba câu về thuật toán đề xuất cho phụ huynh

Một: ứng dụng nhớ mình xem gì, xem bao lâu, lướt qua gì, rồi gợi thứ giống vậy, như cô bán xôi nhớ khách quen. Hai: nó còn so mình với hàng triệu người có thói quen giống mình, người ta thích gì thì mời mình cái đó, nên nhiều khi đoán trúng thứ mình chưa từng tìm. Ba: nó không biết vì sao mình xem, và nó được làm ra để mình ở lại lâu, nên muốn danh sách đổi thì đổi chính thứ mình xem.

Ba câu này hữu ích nhất với phụ huynh khi con hỏi vì sao điện thoại "biết" con thích gì, và với người lớn tuổi khi thấy danh sách video toàn một kiểu nội dung. Thứ đang diễn ra không phải ai đó đọc suy nghĩ, mà là một vòng lặp: mỗi cái dừng lại vài giây đều được tính điểm. Hiểu vậy thì cũng hiểu cách nhẹ nhàng nhất để đổi danh sách là chủ động tìm và xem hết những thứ khác, thay vì chỉ lướt cho nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Thuật toán đề xuất là gì nói ngắn gọn?

Là phần trong ứng dụng tự chọn nội dung hoặc món hàng để hiện cho bạn, dựa trên những gì bạn và những người giống bạn đã xem, đã mua, đã bỏ qua. Mục tiêu là đoán thứ bạn có khả năng bấm vào nhất.

Lọc cộng tác là gì?

Là cách đề xuất dựa trên những người có thói quen giống bạn: họ đã thích món nào mà bạn chưa thấy thì món đó được gợi cho bạn. Cách này không cần hiểu nội dung món, chỉ cần dữ liệu của nhiều người.

Vì sao xem một video lạ là bị đề xuất cả loạt giống vậy?

Vì một lần xem hết là một tín hiệu mạnh, và thuật toán không biết bạn xem vì tò mò hay vì thích. Nó thử đưa thêm vài video cùng loại; nếu bạn tiếp tục xem, điểm của chủ đề ấy càng tăng.

Lướt qua nhanh có ảnh hưởng tới đề xuất không?

Có. Lướt qua dưới vài giây thường được coi là tín hiệu không quan tâm. Trong nhiều hệ thống, thời gian dừng lại còn nói nhiều hơn cả nút thích, vì người ta bấm thích ít hơn nhiều so với số lần xem.

Thuật toán đề xuất có phải là trí tuệ nhân tạo không?

Nhiều hệ thống đề xuất dùng kỹ thuật học máy để tự điều chỉnh trọng số, nhưng ý tưởng cốt lõi rất cũ và đơn giản: so món giống món, so người giống người. Cô bán xôi làm điều ấy bằng trí nhớ từ lâu trước khi có máy tính.

Muốn danh sách đề xuất đa dạng hơn thì làm sao?

Cách bền nhất là thay đổi chính tín hiệu: chủ động tìm và xem hết những chủ đề khác, bỏ qua nhanh những thứ không muốn thấy, dùng nút không quan tâm nếu ứng dụng có. Danh sách sẽ đổi dần sau vài ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138