Nén là làm cho tệp nhỏ lại để dễ cất, dễ gửi. Có hai kiểu: nén không mất giống gấp quần áo cho gọn, mở ra đủ từng món; nén có mất giống bỏ bớt những món ít khi dùng tới, vali nhẹ hẳn nhưng không lấy lại được món đã bỏ. Ảnh và nhạc trên điện thoại gần như luôn được nén có mất, và khéo ở chỗ bỏ đúng những gì mắt và tai con người ít để ý.
Bạn gặp chuyện này khi gửi ảnh qua ứng dụng nhắn tin rồi thấy ảnh mờ đi, khi chọn chất lượng nhạc "thường" hay "cao" để đỡ tốn dung lượng, hay khi tệp nén lại lần nữa mà không nhỏ đi chút nào. Bài này dựng hình ảnh xếp vali đi xa, đi từng khâu, tính dung lượng một tấm ảnh và một bài nhạc theo số tròn, rồi chỉ ra chỗ hình ảnh vali không còn đúng.
Hình ảnh: xếp một chiếc vali có giới hạn cân
Hình dung bạn sắp đi xa, vali chỉ được mang một số cân nhất định. Cách đầu tiên là sắp xếp khéo: cuộn tròn áo, nhét tất vào giày, ép túi hút chân không. Về tới nơi mở ra, đủ từng món, không thiếu gì. Đó là nén không mất: tệp nhỏ lại nhờ cách sắp xếp, giải nén ra giống hệt bản gốc từng chi tiết.
Nếu gấp khéo vẫn quá cân, cách thứ hai là bỏ bớt: ba chiếc áo trắng gần giống nhau thì mang một; chai dầu gội lớn thì chiết ra chai nhỏ; chiếc áo khoác dày chỉ mặc một lần thì để lại. Về tới nơi, bạn vẫn đủ đồ để sống, chỉ thiếu những thứ không mấy quan trọng. Đó là nén có mất: bỏ hẳn một phần thông tin, đổi lại tệp nhỏ đi rất nhiều.
Cái khéo nằm ở chọn món nào để bỏ. Người xếp vali giỏi biết mình hay mặc gì; phương pháp nén ảnh giỏi biết mắt người kém nhạy với gì, phương pháp nén nhạc giỏi biết tai người bỏ qua gì. Thứ bị bỏ là thứ người xem, người nghe ít nhận ra thiếu.
Máy chạy thế nào: một tấm ảnh được nén ra sao
Theo thứ tự, phương pháp nén ảnh có mất phổ biến làm những bước sau. Mỗi bước ghi kèm hình ảnh vali.
- Tách mỗi điểm ảnh thành phần sáng tối và phần màu. Mắt người nhạy với sáng tối hơn nhiều so với sắc màu, như bạn để ý dáng áo hơn là sắc vải nhạt hay đậm một chút.
- Giữ phần sáng tối đầy đủ, còn phần màu thì gộp chung cho từng nhóm vài điểm ảnh liền nhau, như ba chiếc áo cùng tông chỉ mang một.
- Chia ảnh thành những ô vuông nhỏ, mô tả mỗi ô bằng các thành phần từ thô tới mịn: mảng màu chung, rồi đường nét lớn, rồi chi tiết li ti.
- Bỏ bớt hoặc làm tròn mạnh phần chi tiết li ti, vì mắt khó thấy, như để lại những món phụ kiện nhỏ.
- Phần còn lại được sắp xếp gọn kiểu nén không mất, như cuộn tròn quần áo, rồi ghi ra tệp.
- Lúc mở ảnh, máy làm ngược lại các bước để dựng lại ảnh; phần đã bỏ thì được lấp bằng cách đoán từ phần còn lại.
Mức "chất lượng" khi lưu ảnh chính là bước bốn: chọn chất lượng thấp là bỏ nhiều chi tiết hơn, tệp nhỏ hơn, và bắt đầu thấy những vệt ô vuông hay viền nhoè quanh chữ, quanh cạnh sắc. Ảnh nhiều mảng trơn như bầu trời nén được rất nhỏ; ảnh lá cây rậm rạp nhiều chi tiết nén khó hơn.
Ví dụ số: một tấm ảnh và một bài nhạc nặng bao nhiêu
Phép tính dưới đây dùng số tròn; con số cuối cùng của một tệp thật tuỳ nội dung và mức nén.
Tấm ảnh thô. Giả định ảnh 4.000 × 3.000 điểm, tức 12 triệu điểm ảnh. Mỗi điểm ghi ba màu, mỗi màu một byte, nên tốn 3 byte. Tổng 12 triệu × 3 = 36 triệu byte, khoảng 36 MB cho một tấm, chưa nén gì.
Gộp màu. Tách ra một kênh sáng tối và hai kênh màu, mỗi kênh 12 triệu byte. Giữ nguyên kênh sáng tối 12 triệu byte; mỗi kênh màu gộp bốn điểm thành một, còn 12 triệu : 4 = 3 triệu byte. Tổng 12 + 3 + 3 = 18 triệu byte, đã giảm một nửa mà mắt gần như không thấy khác.
Bỏ chi tiết li ti và xếp gọn. Bước này thường thu tiếp xuống còn vài MB cho một tấm ảnh chụp thông thường, tức nhỏ hơn bản thô khoảng mười lần hoặc hơn.
Bài nhạc. Âm thanh chất lượng đĩa nhạc truyền thống ghi 44.100 mẫu mỗi giây, mỗi mẫu 16 bit, hai kênh trái phải: 44.100 × 16 × 2 = 1.411.200 bit mỗi giây, khoảng 1.411 kilobit mỗi giây. Một bản nén phổ biến dùng 128 kilobit mỗi giây, tức nhẹ hơn khoảng 1.411 : 128, xấp xỉ 11 lần. Bài hát bốn phút từ khoảng 42 MB còn khoảng 4 MB.
Bài nhạc được nén nhờ một đặc điểm của tai: một âm nhỏ vang cùng lúc hoặc ngay sau một âm lớn có tần số gần nó thì tai không nghe ra, gọi là hiện tượng che lấp. Phương pháp nén bỏ chính những âm bị che ấy.
Chiếc vali đúng tới đâu, gãy ở đâu
Gãy ở chuyện đoán lại. Món đồ bỏ ở nhà thì về tới nơi vẫn thiếu. Ảnh nén thì lúc mở, máy đoán lấp chỗ trống từ phần còn lại, nên thứ bạn thấy không phải lỗ hổng mà là một bản xấp xỉ trơn tru. Vì thế khó biết ảnh đã mất gì cho tới khi phóng to.
Gãy ở chuyện nén lại nhiều lần. Vali đã bỏ bớt thì xếp lại lần nữa cũng không mất thêm gì nếu bạn không bỏ thêm. Ảnh nén có mất mà đem lưu lại, gửi đi gửi lại qua nhiều ứng dụng, mỗi lần có thể bị nén lại và mất thêm một chút, nên ảnh chuyển qua nhiều tay mờ dần.
Gãy ở chuyện gấp thêm. Vali đã cuộn khéo thì cố cuộn lần nữa không gọn thêm. Điểm này hình ảnh đúng, nhưng ngược trực giác của nhiều người: tệp ảnh, video đã nén mà cho vào tệp nén không mất thì gần như không nhỏ đi, vì những chỗ lặp lại đã bị tận dụng hết.
Đúng ở chuyện chọn món theo người dùng. Điều hình ảnh nói đúng: nén có mất khéo là nhờ hiểu người xem, người nghe, bỏ đúng thứ họ ít để ý. Cũng như vali xếp cho người hay mặc áo sơ mi khác vali cho người hay mặc áo thun, mỗi loại nội dung có cách nén riêng: ảnh chụp, hình vẽ nhiều nét chữ, giọng nói và nhạc giao hưởng đều có phương pháp phù hợp khác nhau, vì thứ quan trọng với người dùng ở mỗi loại khác nhau.
Hiểu lầm về nén ảnh, nén nhạc
"Nén nhiều lần thì tệp nhỏ mãi." Nén không mất có giới hạn, tới một mức thì không còn chỗ lặp lại để tận dụng. Nén có mất thì càng nén càng nhỏ nhưng càng xấu, tới lúc không còn nhìn ra hình.
"Tệp càng nặng thì ảnh càng đẹp." Tệp nặng có thể do độ phân giải cao, do nén nhẹ tay, hoặc do lưu kiểu không nén. Một ảnh mờ từ đầu lưu không nén vẫn mờ, chỉ nặng hơn.
"Đổi nhạc nén sang định dạng không mất là lấy lại chất lượng." Đổi định dạng chỉ là đổi vali, đồ đã bỏ ở nhà thì không quay về. Tệp mới nặng hơn nhưng nghe y như bản nén cũ.
"Phóng to ảnh nhỏ là ra chi tiết." Phóng to chỉ nhân các điểm có sẵn hoặc đoán thêm cho trơn. Chi tiết đã bị bỏ khi nén, hoặc chưa từng được chụp, thì không có cách nào khôi phục đúng như thật.
Nén hay bị nhầm với gì
Năm khái niệm sau hay được dùng lẫn khi nói một tấm ảnh "nặng" hay "nét". Bảng tách chúng ra.
| Khái niệm | Là gì | Trong chuyện vali |
|---|---|---|
| Nén không mất | Xếp gọn, mở ra giống hệt bản gốc | Cuộn quần áo, hút chân không |
| Nén có mất | Bỏ bớt thông tin ít quan trọng để nhỏ hơn nhiều | Để lại những món ít dùng |
| Độ phân giải | Số điểm ảnh theo chiều ngang và chiều dọc | Số món đồ mang theo |
| Dung lượng tệp | Số byte tệp chiếm trên ổ | Cân nặng của vali |
| Định dạng tệp | Cách ghi và sắp xếp dữ liệu trong tệp | Loại vali, kiểu ngăn chia bên trong |
Hai hàng giữa hay bị lẫn nhất: ảnh độ phân giải cao có thể nhẹ nếu nén mạnh, ảnh độ phân giải thấp có thể nặng nếu không nén. Muốn biết ảnh có đủ dùng cho việc in hay không, nhìn độ phân giải và mức nén cùng lúc, không chỉ nhìn số MB.
Ba câu về nén ảnh cho người hay lưu ảnh gia đình
Một: nén là làm tệp nhẹ đi, giống xếp vali, có khi chỉ xếp gọn, có khi phải bỏ bớt đồ. Hai: ảnh và nhạc trên điện thoại thường bị bỏ bớt những chi tiết mắt, tai khó nhận ra, nên nhẹ đi mười lần mà nhìn nghe vẫn ổn. Ba: thứ đã bỏ thì không lấy lại được, nên ảnh quý thì giữ bản gốc, đừng chỉ giữ bản đã gửi qua tin nhắn.
Câu thứ ba là câu đáng dặn nhất với ông bà, bố mẹ, những người hay lưu ảnh con cháu bằng cách tải lại từ nhóm trò chuyện gia đình. Bản trong nhóm đã bị nén, có khi nén vài lần; đem đi in khổ lớn sẽ thấy nhoè. Bản gốc thường nằm ở máy người chụp, và nên xin bản ấy cho những tấm định in hay cất lâu dài.
Với người trẻ hay làm việc với ảnh, ba câu ấy có thể kèm một lời dặn kỹ thuật nhỏ: chỉnh sửa thì làm trên bản gốc hoặc bản không nén, chỉ xuất ra bản nén ở bước cuối cùng. Mỗi lần mở một ảnh nén, sửa một chút rồi lưu lại dưới dạng nén có mất là một lần bỏ thêm đồ ra khỏi vali; làm vài chục lần như thế, những vệt ô vuông và viền nhoè bắt đầu lộ rõ dù mỗi lần riêng lẻ không thấy gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ảnh gửi qua ứng dụng nhắn tin bị mờ đi?
Vì nhiều ứng dụng tự nén ảnh để gửi nhanh và đỡ tốn dữ liệu, bỏ bớt chi tiết và đôi khi giảm độ phân giải. Một số ứng dụng có tuỳ chọn gửi ảnh chất lượng gốc hoặc gửi dạng tệp.
Nén có mất và nén không mất khác nhau thế nào?
Nén không mất chỉ sắp xếp lại dữ liệu cho gọn, giải nén ra giống hệt bản gốc. Nén có mất bỏ hẳn một phần thông tin để tệp nhỏ hơn nhiều, không lấy lại được phần đã bỏ.
Nhạc nén có nghe khác nhạc gốc không?
Ở mức nén vừa phải, phần lớn người nghe qua tai nghe thông thường khó phân biệt. Ở mức nén mạnh hoặc với dàn loa tốt, có thể nghe ra âm cao bị bớt, tiếng vang kém tự nhiên.
Vì sao nén một thư mục ảnh lại không nhỏ đi bao nhiêu?
Vì ảnh thường đã được nén có mất từ lúc chụp, các chỗ lặp lại đã được tận dụng hết. Nén thêm bằng kiểu không mất gần như không còn gì để gọn, giống cuộn lại một chiếc áo đã cuộn chặt.
Ảnh đã nén có lấy lại được chất lượng ban đầu không?
Không lấy lại đúng như cũ, vì chi tiết đã bị bỏ. Các công cụ làm nét chỉ đoán thêm chi tiết cho trông rõ hơn, phần đoán ấy không phải thông tin thật của ảnh gốc.
Ảnh nặng hơn có nghĩa là đẹp hơn không?
Không hẳn. Dung lượng tuỳ độ phân giải, mức nén và nội dung ảnh. Một ảnh trời xanh trơn có thể nhẹ mà vẫn nét, một ảnh mờ lưu không nén thì nặng mà vẫn mờ.