Đòn bẩy tài chính là dùng tiền vay cộng với tiền của mình để làm một việc lớn hơn khả năng tự có. Khi việc đó lời nhiều hơn tiền lãi phải trả, phần lời trên vốn của bạn được phóng to; khi việc đó lời ít hơn hoặc lỗ, phần lỗ cũng bị phóng to y như vậy, vì tiền lãi vẫn phải trả.
Bạn gặp từ này trong tin tức về doanh nghiệp "dùng đòn bẩy cao", về người mua nhà bằng tiền vay, hoặc khi ai đó kể chuyện thua lỗ nhanh vì vay để đầu tư. Bài này dùng một cây xà beng nạy hòn đá trong vườn, rồi đi qua một ví dụ số giả định cho cả năm tốt lẫn năm xấu, và chỉ ra chỗ hình ảnh xà beng bắt đầu lừa người dùng.
Cây xà beng và hòn đá trong vườn
Trong vườn có hòn đá nặng, tay không nhấc nổi. Bạn kê một khúc gỗ làm điểm tựa, luồn đầu xà beng dưới đá, ấn đầu kia xuống. Lực nhỏ của tay nâng được vật nặng gấp nhiều lần. Cán càng dài, nâng càng nặng. Nhưng nếu đá trượt hay khúc gỗ lăn, cán xà beng bật ngược lên rất mạnh. Ánh xạ sang tiền bạc:
| Ở vườn | Ở tiền bạc |
|---|---|
| Sức tay của bạn | Vốn tự có |
| Phần cán dài thêm | Phần tiền vay |
| Hòn đá nâng lên được | Tài sản hoặc công việc làm ăn có quy mô lớn hơn vốn tự có |
| Khúc gỗ kê làm điểm tựa | Tài sản bảo đảm và niềm tin của bên cho vay |
| Cán càng dài, nâng càng nặng | Vay càng nhiều so với vốn, hệ số đòn bẩy càng cao |
| Đá trượt, cán bật ngược | Tài sản mất giá, phần lỗ dồn hết vào vốn tự có |
Điều quan trọng trong hình ảnh này: lực khuếch đại đi theo cả hai chiều. Cái làm bạn nâng được đá cũng là cái làm cú bật ngược mạnh hơn.
Máy chạy thế nào: vì sao lời và lỗ cùng bị phóng to
Khi dùng tiền vay, bạn có hai nghĩa vụ khác nhau về bản chất. Với bên cho vay, bạn hứa trả một số cố định: gốc cộng lãi, bất kể việc làm ăn ra sao. Phần còn lại, dù lời hay lỗ, thuộc hết về bạn.
Vì phần trả cho bên cho vay cố định, mọi biến động của kết quả dồn hết vào phần của bạn. Kết quả tốt hơn tiền lãi bao nhiêu, phần dư đó chia cho một khoản vốn nhỏ, thành tỷ lệ lớn. Kết quả xấu hơn tiền lãi bao nhiêu, phần thiếu cũng trừ vào khoản vốn nhỏ đó, thành tỷ lệ mất lớn.
Đó là lý do người ta đo đòn bẩy bằng tỷ lệ giữa tổng tài sản và vốn tự có. Tổng tài sản gấp bốn lần vốn thì mỗi 1% thay đổi trong giá trị tài sản tương ứng khoảng 4% thay đổi trong vốn tự có, chưa tính tiền lãi. Cán dài gấp bốn, cú bật cũng mạnh gấp bốn.
Có một điểm cân bằng: khi tỷ lệ lời trên tổng tài sản đúng bằng chi phí vay tính trên tổng tài sản, đòn bẩy không thêm cũng không bớt gì. Trên điểm đó, đòn bẩy làm lời to hơn; dưới điểm đó, nó làm kết quả tệ hơn so với không vay.
Ví dụ số giả định: cùng một quán, có vay và không vay
Ví dụ giả định, số tròn, không phải gợi ý làm ăn. Bạn có 100 triệu. Cách A: không vay, quán quy mô 100 triệu. Cách B: vay thêm 300 triệu, lãi 10% một năm, quán quy mô 400 triệu. Giả sử năm tốt quán lời 20% trên quy mô, năm xấu lỗ 10% trên quy mô:
| Khoản | A – năm tốt | B – năm tốt | A – năm xấu | B – năm xấu |
|---|---|---|---|---|
| Kết quả trên quy mô | +20 triệu | +80 triệu | −10 triệu | −40 triệu |
| Tiền lãi vay (300 × 10%) | 0 | −30 triệu | 0 | −30 triệu |
| Còn lại cho bạn | +20 triệu | +50 triệu | −10 triệu | −70 triệu |
| Trên vốn 100 triệu | +20% | +50% | −10% | −70% |
Phép tính: năm tốt, B lời 400 × 20% = 80 triệu, trừ lãi 30 triệu còn 50 triệu, tức 50% vốn. Năm xấu, B lỗ 400 × 10% = 40 triệu, cộng lãi 30 triệu thành mất 70 triệu, tức 70% vốn.
Điểm hoà vốn của B: quán phải lời ít nhất 30 ÷ 400 = 7,5% trên quy mô mới đủ trả lãi. Và nếu quán lỗ 17,5% trên quy mô, B mất 400 × 17,5% = 70 triệu cộng 30 triệu lãi, đúng bằng 100 triệu vốn: mất trắng, trong khi A cùng năm đó chỉ mất 17,5 triệu.
Ba chỗ bạn đã gặp đòn bẩy mà không gọi tên
Mua nhà trả trước một phần. Ví dụ giả định: căn nhà 1 tỷ, trả trước 300 triệu, vay 700 triệu. Giá nhà giảm 10% tức mất 100 triệu, nhưng khoản vay vẫn nguyên 700 triệu, nên phần thiệt dồn hết vào 300 triệu của bạn: 100 ÷ 300 ≈ 33% số tiền mình bỏ ra. Chiều ngược lại, giá tăng 10% thì phần tiền của bạn tăng khoảng 33%, chưa trừ tiền lãi đã trả. Hệ số ở đây là 1.000 ÷ 300 ≈ 3,3.
Cửa hàng nhập hàng gối đầu. Tiệm tạp hoá lấy hàng trước, bán xong mới trả nhà cung cấp. Đó cũng là dùng tiền của người khác để buôn bán lớn hơn vốn mình có, chỉ là không gọi là vay. Hàng bán chậm hay ế, tiền phải trả nhà cung cấp vẫn tới hạn.
Doanh nghiệp vay mở rộng. Tin tức hay nói một công ty "nợ gấp ba vốn chủ sở hữu". Dịch ra lời thường ngày: cán xà beng của họ dài gấp ba sức tay, năm tốt lời to, năm xấu chịu cú bật mạnh. Hiểu như vậy thì đọc tin doanh nghiệp lỗ lớn sau một năm doanh thu chỉ giảm nhẹ sẽ không còn thấy khó hiểu.
Chỗ hình ảnh xà beng gãy
Xà beng không đòi tiền thuê. Tiền vay thì có lãi, chạy từng ngày kể cả khi hòn đá đứng yên. Đây là chỗ hình ảnh thiếu nhiều nhất: đòn bẩy tài chính có ma sát cố định, và ma sát đó tự nó có thể biến một việc không lời không lỗ thành lỗ.
Xà beng cũng buông ra là xong, đá lăn về chỗ cũ, tay bạn đau một chút. Nợ thì không biến mất khi tài sản mất giá. Quán đóng cửa, khoản vay 300 triệu vẫn còn đó, và ở những khoản không có giới hạn trách nhiệm, phần thiếu có thể phải trả bằng tài sản khác của người vay.
Thêm nữa, khúc gỗ kê dưới xà beng không tự bỏ đi. Bên cho vay thì có thể: khi tài sản bảo đảm giảm giá, họ có quyền yêu cầu bổ sung hoặc thu hồi theo điều khoản đã ký, đúng lúc bạn khó khăn nhất. Đây là cơ chế làm những đợt giảm giá mạnh lan nhanh: nhiều người bị buộc bán cùng lúc.
Từ những chỗ đó trở đi, đừng nghĩ đòn bẩy như một dụng cụ trung tính; nó là một hợp đồng có chi phí và có điều kiện.
Hiểu lầm hay gặp
"Đòn bẩy chỉ có trong chứng khoán." Vay mua nhà, vay mở rộng cửa hàng, doanh nghiệp phát hành trái phiếu đều là dùng đòn bẩy. Chỗ nào có tiền vay cộng tiền mình để làm việc lớn hơn là có đòn bẩy.
"Lời gấp mấy lần thì rủi ro cũng chỉ gấp mấy lần." Tỷ lệ phóng to giống nhau cho lời và lỗ, nhưng hậu quả không đối xứng. Lời gấp đôi là thêm của, mất trắng vốn thì không còn gì để làm lại. Trong ví dụ, A chưa bao giờ mất hết; B chỉ cần một năm lỗ 17,5% là mất hết.
"Lãi vay thấp thì đòn bẩy an toàn." Lãi thấp hạ điểm hoà vốn, nhưng không thay đổi việc lỗ bị phóng to. Lãi thả nổi còn có thể đổi trong lúc khoản vay đang chạy.
"Doanh nghiệp không nợ là doanh nghiệp tốt, nợ nhiều là xấu." Mức nợ hợp lý tuỳ ngành và tuỳ độ ổn định của dòng tiền. Một doanh nghiệp có thu nhập đều đặn chịu được nợ nhiều hơn một doanh nghiệp thu nhập thất thường. Không có con số chung đúng cho mọi nơi.
Khái niệm hay bị nhầm với đòn bẩy tài chính
Bốn khái niệm hay đi cùng:
| Khái niệm | Nói nôm na | Khác ở đâu |
|---|---|---|
| Đòn bẩy tài chính | Phóng to kết quả bằng tiền vay có chi phí cố định | Nằm ở phía nguồn vốn |
| Đòn bẩy hoạt động | Phóng to kết quả bằng chi phí cố định trong vận hành như tiền thuê mặt bằng, lương cố định | Nằm ở phía chi phí, có cả khi không vay đồng nào |
| Hệ số đòn bẩy | Tổng tài sản chia vốn tự có, hoặc nợ chia vốn tự có | Là thước đo, không phải bản thân hành động |
| Ký quỹ | Phần tiền tự có phải đặt trước khi vay để mua tài sản | Là một hình thức dùng đòn bẩy, có điều kiện bị yêu cầu bổ sung khi tài sản giảm giá |
Một quán có tiền thuê mặt bằng cao mà không vay đồng nào vẫn có đòn bẩy hoạt động: tháng đông khách lời đậm, tháng vắng lỗ nặng. Cộng thêm tiền vay thì hai loại đòn bẩy chồng lên nhau.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Ba câu, không cần chữ "vốn chủ sở hữu":
Một: vay thêm để làm ăn to hơn giống dùng cây xà beng dài để nạy hòn đá nặng hơn sức mình. Hai: được thì lời to hơn nhiều, nhưng hỏng thì lỗ cũng to hơn nhiều, vì tiền lãi vẫn phải trả dù làm ăn ra sao. Ba: vay càng nhiều so với tiền mình có, chỉ cần một cú trượt nhỏ là mất hết phần của mình.
Ba câu này không nói vay là tốt hay xấu. Rất nhiều việc trong đời, từ mua nhà tới mở xưởng, không làm được nếu không vay. Điều ba câu này giúp là nhìn thấy cả hai chiều của một con số lời trông hấp dẫn, và hiểu vì sao người làm tài chính luôn hỏi "nếu năm đó xấu thì sao" trước khi hỏi "nếu năm đó tốt thì lời bao nhiêu".
Câu hỏi thường gặp
Đòn bẩy tài chính là gì nói ngắn gọn?
Là dùng tiền vay cộng với vốn của mình để làm một việc có quy mô lớn hơn. Vì tiền lãi phải trả cố định, kết quả lời hay lỗ của cả việc đó dồn hết vào phần vốn của bạn, nên tỷ lệ lời và lỗ trên vốn đều bị phóng to.
Hệ số đòn bẩy được tính thế nào?
Cách thường gặp là tổng tài sản chia cho vốn tự có. Trong ví dụ giả định của bài, quán quy mô 400 triệu với vốn 100 triệu có hệ số 4. Một cách khác là lấy nợ chia vốn tự có, ra 3.
Vì sao đòn bẩy làm lỗ nặng hơn?
Vì phần trả cho bên cho vay không giảm khi làm ăn kém. Kết quả xấu cộng với tiền lãi phải trả cùng trừ vào khoản vốn nhỏ của bạn. Trong ví dụ, năm xấu không vay mất 10% vốn, có vay mất 70% vốn.
Đòn bẩy tài chính và đòn bẩy hoạt động khác nhau thế nào?
Đòn bẩy tài chính đến từ tiền vay có lãi cố định. Đòn bẩy hoạt động đến từ chi phí cố định trong vận hành như tiền thuê, lương cố định. Cả hai đều làm kết quả dao động mạnh hơn, và có thể chồng lên nhau.
Mua nhà bằng tiền vay có phải dùng đòn bẩy không?
Có. Trả trước một phần, vay phần còn lại là dùng đòn bẩy: giá nhà tăng hay giảm đều tác động lên phần tiền mình bỏ ra mạnh hơn nhiều lần. Bài này chỉ giải thích cơ chế, không nhận định nên hay không nên vay mua nhà.
Có mức đòn bẩy nào an toàn cho mọi người không?
Không có con số chung. Mức chịu được phụ thuộc vào độ ổn định thu nhập, khả năng chịu lỗ, điều khoản khoản vay và loại tài sản. Bài này không đưa ra khuyến nghị; quyết định tài chính cụ thể cần cân nhắc theo hoàn cảnh riêng.