Blockchain, hay chuỗi khối, là một cuốn sổ ghi chép mà rất nhiều máy tính cùng giữ một bản giống hệt nhau; mỗi trang mới được nối với trang trước bằng một dấu vân tay toán học, nên muốn sửa lén một dòng cũ thì phải sửa cả chuỗi trang sau nó, ở quá nửa số bản sổ, cùng lúc. Nó giải quyết một câu hỏi cũ: làm sao một nhóm người không tin hẳn ai vẫn đồng ý được với nhau về một cuốn sổ chung.
Bạn gặp chữ này trong tin về tiền mã hoá, trong quảng cáo "truy xuất nguồn gốc bằng blockchain", hay trong các bài nói chuyển đổi số. Bài này không bàn chuyện mua bán tiền mã hoá, mà chỉ giải thích cái máy ghi sổ chạy thế nào, bằng một hình ảnh người Việt quen thuộc: dây hụi và cuốn sổ hụi.
Hình ảnh: dây hụi không có chủ hụi giữ sổ
Một dây hụi bình thường có chủ hụi giữ sổ: ai góp kỳ nào, ai đã hốt, còn nợ bao nhiêu. Cả dây phải tin chủ hụi ghi đúng. Rủi ro quen thuộc là sổ chỉ có một cuốn, nằm trong tay một người; người đó ghi sai, sửa lén hay biến mất thì cả dây không có gì để đối chiếu.
Giờ hình dung một dây hụi mười người chọn cách khác: không ai làm chủ hụi, mỗi người tự giữ một cuốn sổ. Mỗi lần có khoản góp, người góp đọc to trước cả dây, ai cũng chép đúng dòng ấy vào sổ mình. Hết một buổi, mọi người cùng gạch chân, ghi dưới trang một "dấu kiểm" tính từ toàn bộ nội dung trang đó, rồi chép dấu kiểm ấy lên đầu trang kế tiếp. Trang nào cũng mang dấu của trang trước.
Ánh xạ sang thuật ngữ: mỗi trang sổ là một khối; việc trang sau mang dấu trang trước tạo thành chuỗi khối; mười cuốn sổ giống nhau là sổ cái phân tán; mười người giữ sổ là các nút mạng; dấu kiểm là giá trị băm; còn luật "cả dây đồng ý thì mới ghi" là cơ chế đồng thuận.
Hình ảnh này giải thích được hai tính chất người ta hay nhắc: không cần một người giữ sổ trung tâm, và sổ đã ghi thì rất khó sửa lén.
Máy chạy thế nào: một khoản mới đi vào sổ ra sao
Theo thứ tự, một giao dịch mới trên một chuỗi khối công khai đi qua những khâu sau.
- Người gửi ký giao dịch bằng khoá bí mật của mình, giống chữ ký tay chứng minh đúng là mình đọc dòng ấy.
- Giao dịch được phát ra cho các nút trong mạng, như đọc to cho cả dây hụi nghe.
- Mỗi nút tự kiểm tra: chữ ký có đúng không, người gửi có thật sự còn đủ số dư trong sổ không.
- Các giao dịch hợp lệ được gom lại thành một trang mới. Một nút được quyền đề xuất trang này theo luật của mạng, có mạng thì ai giải được một bài toán tốn sức trước, có mạng thì ai đặt cọc nhiều được chọn theo tỷ lệ.
- Trang mới kèm dấu kiểm của trang trước được gửi cho mọi nút; các nút kiểm lại rồi chép vào bản sổ của mình.
- Càng nhiều trang được ghi chồng lên sau, dòng cũ càng khó sửa, nên người ta thường đợi thêm vài trang mới coi một khoản là chắc chắn.
Khâu thứ tư là chỗ nghe nhiều mà ít người hiểu: chữ "đào" chỉ là cuộc thi xem ai được quyền viết trang kế tiếp. Bài toán ấy không có ích gì ngoài việc làm cho việc viết trang tốn công thật, để kẻ muốn viết lại cả cuốn sổ phải bỏ ra công sức khổng lồ.
Ví dụ số giả định: sửa lén một dòng khó tới đâu
Quay lại dây hụi mười người, mỗi kỳ góp 2 triệu đồng, đã chạy được tám kỳ, tức tám trang sổ. Đây là số giả định cho dễ hình dung.
Kẻ gian muốn sửa trang 3, đổi dòng "An góp 2 triệu" thành "An góp 5 triệu". Sửa xong, dấu kiểm của trang 3 đổi, nên dấu chép ở đầu trang 4 không khớp nữa. Hắn phải tính lại dấu trang 4, rồi trang 5, cứ thế tới trang 8: tổng cộng 8 − 3 + 1 = 6 trang phải làm lại.
Chưa hết. Sửa một cuốn sổ thì chín cuốn còn lại vẫn ghi khác, cả dây nhìn vào là thấy. Luật đồng thuận nói bản nào được quá nửa số người giữ thì là bản đúng. Mười người, quá nửa là sáu. Kẻ gian phải sửa 6 trang trong ít nhất 6 cuốn sổ, tức 6 × 6 = 36 trang, trước khi cả dây kịp ghi thêm trang 9.
So với sổ có chủ hụi: chỉ cần sửa 1 trang trong 1 cuốn. Từ 1 lên 36 là cái giá đổi lấy việc không phải tin một người. Cái giá ấy cũng thấy ở chiều ngược lại: dây hụi tự giữ sổ phải chép 10 bản cho mỗi dòng, tốn công gấp mười lần dây có chủ hụi. Trên mạng lớn với hàng nghìn nút, phép nhân này giải thích vì sao chuỗi khối công khai thường chậm và tốn điện hơn một cơ sở dữ liệu bình thường.
Sổ hụi đúng tới đâu, gãy ở đâu
Gãy ở chuyện quen biết. Dây hụi là người cùng xóm, biết mặt nhau. Chuỗi khối công khai là hàng nghìn máy của người lạ, ai cũng có thể vào, nên luật đồng thuận phải dựa vào thứ tốn kém như công tính toán hoặc tiền đặt cọc, chứ không dựa vào lòng tin hay danh tiếng.
Gãy ở chuyện nội dung đúng. Sổ hụi ghi "An góp 2 triệu" không chứng minh An thật sự đưa tiền; chỉ chứng minh cả dây đã đồng ý ghi như vậy. Chuỗi khối cũng thế: nó giữ cho dòng đã ghi không bị sửa, nhưng không kiểm được hàng ngoài đời. Một lô hàng khai sai nguồn gốc được ghi lên chuỗi khối thì vẫn sai, chỉ là sai một cách khó xoá.
Gãy ở chuyện giữ tiền. Trong dây hụi có tiền mặt thật đi qua tay. Chuỗi khối không giữ đồng tiền nào; nó chỉ giữ dòng ghi ai có bao nhiêu đơn vị. Mất khoá bí mật thì không có chủ hụi nào để nhờ, và cũng không ai sửa sổ giùm được.
Đúng ở chuyện sửa lén. Ý chính vẫn đúng: muốn sửa một dòng cũ, phải sửa cả chuỗi phía sau, ở quá nửa số bản, và phải nhanh hơn cả mạng đang ghi tiếp.
Năm điều blockchain không phải
"Blockchain là tiền mã hoá." Tiền mã hoá là một ứng dụng chạy trên chuỗi khối, như bảng ghi tiền hụi là một cách dùng cuốn sổ. Cuốn sổ có thể ghi thứ khác: quyền sở hữu, nhật ký vận chuyển, chứng nhận.
"Ghi trên blockchain là không thể sai." Ghi sai từ đầu thì sai mãi, và còn khó sửa hơn. Chuỗi khối chỉ chống sửa lén, không chống nhập sai.
"Blockchain là ẩn danh." Trên chuỗi khối công khai, mọi dòng ai cũng xem được, chỉ thay tên bằng một dãy địa chỉ. Đó là bút danh, không phải ẩn danh: ai nối được địa chỉ với người thật thì đọc được cả lịch sử.
"Cái gì đưa lên blockchain cũng tốt hơn." Nếu đã có một bên mà mọi người đều tin, như một cơ quan giữ sổ, thì một cơ sở dữ liệu thường nhanh hơn, rẻ hơn, sửa lỗi dễ hơn. Chuỗi khối đáng dùng khi thật sự không có ai để giao sổ.
"Càng nhiều người giữ sổ thì sổ càng nhanh." Ngược lại. Mỗi người giữ sổ thêm là thêm một bản phải chép và thêm một tiếng nói phải chờ đồng ý. Dây hụi mười người chép mười bản, mạng một nghìn nút chép một nghìn bản. Sổ đông người giữ thì khó sửa lén hơn, nhưng ghi chậm hơn; hai điều này đi cùng nhau.
Blockchain hay bị nhầm với gì
Năm khái niệm sau hay bị đánh đồng trong tin tức. Bảng giữ hình ảnh dây hụi để dễ phân biệt.
| Khái niệm | Là gì | Trong dây hụi |
|---|---|---|
| Cơ sở dữ liệu thường | Một bên giữ sổ, có quyền sửa | Sổ của chủ hụi |
| Sổ cái phân tán | Nhiều bên cùng giữ bản sổ giống nhau | Mỗi người một cuốn sổ |
| Chuỗi khối | Một kiểu sổ cái phân tán, trang sau mang dấu trang trước | Trang sau chép dấu kiểm trang trước |
| Tiền mã hoá | Đơn vị giá trị được ghi và chuyển trên chuỗi khối | Số tiền ghi trong sổ, không phải tiền mặt |
| Hợp đồng thông minh | Đoạn chương trình nằm trên chuỗi khối, tự chạy khi đủ điều kiện | Luật hụi viết sẵn: đủ mười người góp thì tự ghi người hốt |
Hàng thứ hai và thứ ba hay bị dùng lẫn: mọi chuỗi khối đều là sổ cái phân tán, nhưng không phải sổ cái phân tán nào cũng xếp thành chuỗi trang móc nhau. Hàng cuối nên đọc kỹ: "thông minh" ở đây chỉ có nghĩa là tự động, chương trình viết sai thì cũng tự động chạy sai.
Ba câu về blockchain cho người chưa từng nghe
Một: blockchain là cuốn sổ mà cả trăm cả nghìn người cùng giữ một bản giống nhau, không ai làm chủ sổ. Hai: trang sau móc vào trang trước, nên ai muốn sửa lén một dòng cũ phải sửa cả loạt trang ở quá nửa số sổ, gần như không làm nổi. Ba: nó chỉ giữ cho sổ khỏi bị sửa, chứ không bảo đảm điều ghi trong sổ là thật, và cũng không phải là tiền.
Câu thứ ba có ích nhất khi người nhà nghe quảng cáo một sản phẩm "ứng dụng blockchain" nên chắc chắn an toàn, hay một khoản đầu tư "minh bạch vì có blockchain". Cuốn sổ không sửa được không làm cho thứ được ghi trong đó trở nên đáng tin hơn, cũng như sổ hụi ghi chép cẩn thận không bảo đảm cả dây hụi sẽ góp đủ tới kỳ cuối.
Với học sinh, sinh viên muốn hiểu sâu hơn một chút, nên thêm ý về cái giá: cuốn sổ ai cũng giữ thì mỗi dòng phải chép hàng nghìn lần, phải chờ cả mạng đồng ý, và không có ai đứng ra sửa khi ghi nhầm. Đó không phải khuyết điểm cần chữa mà là bản chất của thiết kế: mua sự yên tâm không cần tin một người bằng tốc độ, chi phí và sự linh hoạt. Câu hỏi đáng đặt cho bất kỳ dự án nào nói dùng chuỗi khối là: ở đây có thật sự thiếu một người giữ sổ mà ai cũng tin không.
Câu hỏi thường gặp
Blockchain khác cơ sở dữ liệu thông thường ở đâu?
Cơ sở dữ liệu thông thường có một bên giữ và có quyền sửa. Blockchain được nhiều bên cùng giữ, việc ghi mới phải theo luật đồng thuận, và dòng cũ gần như không sửa được. Đổi lại, nó chậm và tốn hơn.
Đào trong blockchain là làm gì?
Đào là cuộc thi giải một bài toán tốn sức tính để giành quyền viết trang sổ kế tiếp, kèm phần thưởng. Bài toán làm việc viết sổ tốn kém thật, nhờ đó kẻ muốn viết lại cả lịch sử phải trả giá rất lớn.
Blockchain có bị hack không?
Bản thân cuốn sổ của mạng lớn rất khó sửa. Phần hay bị tấn công là xung quanh: ví bị lộ khoá bí mật, sàn giao dịch, hợp đồng thông minh viết lỗi. Mạng nhỏ ít nút thì vẫn có rủi ro một nhóm chiếm quá nửa.
Ai cũng xem được dữ liệu trên blockchain sao?
Với chuỗi khối công khai thì đúng, mọi dòng ghi đều xem được, chỉ thay tên bằng địa chỉ. Cũng có chuỗi khối riêng của một nhóm tổ chức, chỉ thành viên mới xem và ghi được.
Blockchain dùng được vào việc gì ngoài tiền mã hoá?
Người ta thử dùng nó cho ghi nhận quyền sở hữu, nhật ký vận chuyển hàng hoá, chứng chỉ không sửa được. Nó hợp khi nhiều bên không chung một người giữ sổ; nếu đã có bên ai cũng tin thì sổ thường đơn giản hơn.
Mất khoá bí mật thì có lấy lại được không?
Với chuỗi khối công khai, thường là không. Không có chủ hụi hay tổng đài nào sửa sổ giùm, nên số đơn vị gắn với khoá ấy coi như không ai dùng được nữa.