Tiền thu ngân sách không thuộc trọn về nơi thu được. Luật chia các khoản thu thành ba nhóm: nhóm trung ương giữ hết, nhóm địa phương giữ hết, và nhóm chia theo tỷ lệ giữa hai bên. Nơi tự thu đủ hoặc dư cho nhu cầu chi thì nộp phần dư về trung ương; nơi thu không đủ thì được trung ương bổ sung. Giống quỹ chung của một hội có nhiều chi hội ở nhiều nơi.
Bạn gặp chuyện này khi đọc tin "tỉnh X tự cân đối được ngân sách và nộp về trung ương", "tỉnh Y nhận bổ sung cân đối", hay khi nghe ai đó nói "tỉnh mình đóng góp nhiều mà được chia ít". Các câu đó dễ bị hiểu thành chuyện được thua giữa các tỉnh. Hình ảnh một hội có nhiều chi hội sẽ cho thấy đây là một bài toán chia tiền có quy tắc, không phải ai giành được nhiều hơn. Bài này nói nguyên lý; tỷ lệ, định mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định.
Quỹ hội và các chi hội: ai giữ khoản nào
Một hội nghề nghiệp có chi hội ở nhiều nơi. Mỗi chi hội thu tiền của hội viên tại chỗ. Điều lệ của hội ghi rõ: có khoản chi hội được giữ toàn bộ để lo việc tại chỗ; có khoản phải nộp hết về hội để lo việc chung; có khoản chia theo tỷ lệ, chi hội giữ một phần, nộp một phần. Chi hội ở nơi đông hội viên, thu nhiều, sau khi lo đủ việc của mình còn dư thì nộp về. Chi hội ở nơi ít hội viên không đủ tiền lo việc tối thiểu thì được hội chuyển thêm. Thỉnh thoảng hội cấp riêng một khoản cho một chi hội để làm một việc định sẵn.
| Trong hội | Trong ngân sách | Tên gọi |
|---|---|---|
| Quỹ chung của hội | Ngân sách trung ương | Cấp trên |
| Quỹ của từng chi hội | Ngân sách địa phương các cấp | Cấp dưới |
| Khoản chi hội giữ toàn bộ | Khoản thu địa phương hưởng toàn bộ | Thu hưởng 100% |
| Khoản nộp hết về hội | Khoản thu trung ương hưởng toàn bộ | Thu hưởng 100% của trung ương |
| Khoản chia theo tỷ lệ | Khoản thu phân chia giữa trung ương và địa phương | Tỷ lệ phần trăm phân chia |
| Hội chuyển thêm cho chi hội thiếu | Trung ương chuyển thêm để địa phương đủ chi tối thiểu | Bổ sung cân đối |
| Hội cấp riêng tiền cho một việc định sẵn | Trung ương cấp tiền cho một nhiệm vụ cụ thể | Bổ sung có mục tiêu |
| Điều lệ hội | Luật và các quyết định về phân cấp ngân sách | Quy tắc chia |
Bảng này cho thấy chuyện chia tiền không tuỳ hứng mà theo một điều lệ có sẵn. Câu hỏi thật không phải "ai được nhiều", mà "điều lệ chia thế nào và vì sao".
Máy chạy thế nào: từ đồng thuế thu ở tỉnh tới khoản tỉnh được chi
Theo nguyên lý chung, đường đi của tiền giữa trung ương và địa phương gồm các bước sau:
- Phân nhiệm vụ chi. Việc nào trung ương lo, việc nào địa phương lo được quy định trước: ví dụ trường học, đường địa phương do địa phương lo; quốc phòng, đường quốc gia do trung ương lo. Có nhiệm vụ thì mới có căn cứ để chia tiền.
- Phân nguồn thu. Các khoản thu được xếp vào ba nhóm: trung ương hưởng hết, địa phương hưởng hết, và nhóm phân chia. Thu từ hoạt động xuất nhập khẩu là ví dụ hay được nhắc của nhóm trung ương hưởng hết.
- Tính nhu cầu chi của từng nơi. Dựa trên định mức theo dân số, diện tích, điều kiện kinh tế xã hội và các tiêu chí khác do văn bản quy định.
- Đặt tỷ lệ phân chia. Với nhóm thu phân chia, mỗi địa phương được một tỷ lệ phần trăm riêng, sao cho phần giữ lại cộng với phần hưởng hết vừa đủ nhu cầu chi. Tỷ lệ này thường giữ ổn định trong một thời kỳ nhiều năm.
- Bù phần thiếu. Nơi nào giữ hết phần phân chia mà vẫn chưa đủ thì nhận bổ sung cân đối từ trung ương.
- Cấp thêm cho việc định sẵn. Ngoài bù cân đối, trung ương có thể cấp bổ sung có mục tiêu cho một chương trình, công trình cụ thể, tiền này chỉ được dùng đúng việc đó.
Bước một quyết định mọi thứ sau đó. Một tỉnh "nhận nhiều" có thể đơn giản vì được giao nhiều nhiệm vụ chi hơn, hoặc vì có ít nguồn thu tại chỗ, chứ không phải vì được ưu ái.
Ví dụ số giả định: hai tỉnh, hai kết cục
Ví dụ giả định, đơn vị là "đơn vị tiền" tưởng tượng, tỷ lệ và định mức đều bịa cho tròn.
Tỉnh A, nhiều doanh nghiệp. Tổng thu trên địa bàn 10.000. Trong đó 2.000 thuộc nhóm trung ương hưởng hết, 1.000 thuộc nhóm tỉnh hưởng hết, 7.000 thuộc nhóm phân chia. Nhu cầu chi của tỉnh A theo định mức là 3.800. Tỉnh đã có 1.000 từ nhóm hưởng hết, còn thiếu 2.800. Vậy tỷ lệ phân chia đặt cho tỉnh A là 2.800 : 7.000 = 40%. Tỉnh giữ 40% × 7.000 = 2.800, nộp về 7.000 − 2.800 = 4.200. Tổng phần thu trên địa bàn tỉnh A chuyển về trung ương: 2.000 + 4.200 = 6.200.
Tỉnh B, ít doanh nghiệp. Tổng thu trên địa bàn 2.000: 200 thuộc nhóm trung ương hưởng hết, 600 thuộc nhóm tỉnh hưởng hết, 1.200 thuộc nhóm phân chia. Nhu cầu chi theo định mức là 3.000. Dù được giữ 100% nhóm phân chia, tỉnh B chỉ có 600 + 1.200 = 1.800. Phần thiếu 3.000 − 1.800 = 1.200 được trung ương bổ sung cân đối. Ngoài ra, giả sử trung ương cấp bổ sung có mục tiêu 300 để làm một cây cầu, khoản này chỉ dùng cho cây cầu.
Kết cục: tỉnh A thu 10.000 nhưng được chi 3.800; tỉnh B thu 2.000 nhưng được chi 3.000 cộng 300 cho cây cầu. Nhìn số thu, nghe như tỉnh A thiệt. Nhìn nhiệm vụ, cả hai đều được chi theo cùng một bộ định mức, và chính tiền tỉnh A nộp về là nguồn để bù cho tỉnh B. Đó là chức năng điều hoà của ngân sách nhiều cấp: tiền chảy từ nơi thu dư sang nơi thu thiếu để dịch vụ công tối thiểu ở đâu cũng có.
Quỹ hội đúng tới đâu, gãy ở chỗ nào
Đúng: có điều lệ chia, có nơi nộp về, có nơi được bù. Hình ảnh hội nhiều chi hội diễn tả đúng ba nhóm nguồn thu, cơ chế tỷ lệ phân chia và hai loại bổ sung.
Gãy thứ nhất: tiền "thu trên địa bàn" không hẳn là tiền "của người tỉnh đó". Hội viên chi hội nào đóng ở chi hội đó. Còn thuế thì khác: một doanh nghiệp đặt trụ sở ở tỉnh A nhưng bán hàng khắp cả nước, phần thuế của nó được ghi nhận ở tỉnh A dù người mua ở mọi tỉnh. Hàng nhập về qua cảng của một tỉnh cũng vậy. Con số thu trên địa bàn vì thế không đo được "tỉnh nào đóng góp bao nhiêu" một cách trọn vẹn.
Gãy thứ hai: hội tự nguyện, ngân sách theo luật. Chi hội có thể xin rút khỏi hội. Địa phương thì không; quy tắc chia do luật và quyết định của cơ quan có thẩm quyền đặt ra, áp cho mọi nơi.
Gãy thứ ba: không chỉ hai tầng. Hội trong ví dụ có hai tầng. Ngân sách địa phương còn chia tiếp từ tỉnh xuống xã theo cùng nguyên lý, với tỷ lệ và định mức riêng do địa phương quyết trong khuôn khổ luật. Chi tiết của từng tầng sau khi sắp xếp chính quyền hai cấp cần tra văn bản hiện hành.
Những hiểu lầm hay gặp
"Tỉnh nộp về nhiều là bị thiệt." Tỉnh được giữ đủ để lo nhiệm vụ chi theo định mức; phần nộp về đi bù cho nơi thiếu và cho các việc chung như quốc phòng, đường quốc gia mà tỉnh đó cũng được hưởng. Đây là chia việc, không phải bị lấy mất.
"Tỉnh nhận bổ sung là sống nhờ." Nhiều nơi nhận bổ sung vì có ít doanh nghiệp, địa hình khó, dân cư thưa, chi phí làm đường, trường cao. Nếu không bù, dịch vụ công tối thiểu ở đó không có. Đó là mục đích của cơ chế, không phải một ân huệ.
"Tiền thu ở tỉnh nào là của tỉnh đó." Như đã nói, nhiều khoản thu ghi nhận ở nơi đặt trụ sở hay nơi có cửa khẩu, trong khi người thật sự chịu thuế ở khắp nơi. Luật vì thế không chia tiền theo nơi thu một cách cứng nhắc.
"Trung ương chia đều theo đầu người." Dân số là một tiêu chí, nhưng định mức còn tính diện tích, điều kiện kinh tế xã hội, vùng khó khăn và các tiêu chí khác do văn bản quy định. Hai tỉnh cùng dân số có thể có nhu cầu chi khác nhau.
Bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu khác nhau thế nào
Hai khoản tiền trung ương chuyển xuống hay bị gọi chung là "tiền hỗ trợ", nhưng tính chất khác nhau. Đặt cạnh hai nhóm thu để thấy toàn cảnh:
| Khoản | Vì sao có | Địa phương dùng thế nào | Trong hình ảnh hội |
|---|---|---|---|
| Thu hưởng 100% | Luật giao hẳn nguồn này cho địa phương | Tự quyết trong dự toán | Khoản chi hội giữ toàn bộ |
| Thu phân chia theo tỷ lệ | Nguồn lớn, cần chia để cân đối giữa các nơi | Phần được giữ thì tự quyết | Khoản chia theo tỷ lệ |
| Bổ sung cân đối | Thu tại chỗ chưa đủ nhu cầu chi tối thiểu | Dùng như nguồn chung của địa phương | Hội chuyển thêm cho chi hội thiếu |
| Bổ sung có mục tiêu | Trung ương muốn một việc cụ thể được làm | Chỉ dùng đúng việc đã định | Hội cấp riêng tiền cho một việc |
Chỗ khác nhau cốt lõi: bổ sung cân đối là tiền "lấp chỗ thiếu" và địa phương có quyền phân bổ, còn bổ sung có mục tiêu là tiền "đặt hàng" và phải dùng đúng mục tiêu. Đọc tin thấy chữ "bổ sung", xem nó là loại nào trước khi kết luận.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà nghe tin "tỉnh mình nộp về trung ương nhiều" rồi thắc mắc, có thể giải thích ngắn như sau.
Một: tiền thuế thu ở mỗi tỉnh được chia theo luật, có khoản tỉnh giữ, có khoản nộp về trung ương, có khoản chia theo tỷ lệ. Hai: tỉnh nào thu dư so với việc phải lo thì nộp phần dư về, tỉnh nào thu không đủ thì được trung ương bù, giống quỹ hội chuyển tiền cho chi hội nghèo. Ba: số tiền thu được ở một tỉnh không hẳn là tiền người tỉnh đó đóng, vì doanh nghiệp đặt trụ sở một nơi mà bán hàng khắp nơi.
Muốn biết tỉnh mình được giữ tỷ lệ bao nhiêu, nhận bổ sung bao nhiêu, xem dự toán và quyết toán ngân sách địa phương công khai trên cổng thông tin chính thức của tỉnh và của cơ quan tài chính. Bài này cố ý không đưa con số thật.
Câu nên nhớ thêm: chia tiền theo nhiệm vụ, không theo nơi thu. Hiểu câu đó thì tin tức về ngân sách các tỉnh bớt mang màu được thua.
Câu hỏi thường gặp
Ngân sách trung ương và ngân sách địa phương khác nhau thế nào?
Ngân sách trung ương lo các nhiệm vụ chung của cả nước như quốc phòng, đường quốc gia, chương trình lớn. Ngân sách địa phương lo các nhiệm vụ được phân cấp cho tỉnh, xã như trường học, đường địa phương. Mỗi bên có nguồn thu riêng và nguồn thu chia nhau.
Bổ sung cân đối ngân sách là gì?
Là khoản ngân sách cấp trên chuyển cho cấp dưới khi nguồn thu tại chỗ, kể cả phần được giữ từ thu phân chia, chưa đủ cho nhu cầu chi tính theo định mức. Địa phương được dùng khoản này như nguồn chung.
Bổ sung có mục tiêu khác bổ sung cân đối ở đâu?
Bổ sung có mục tiêu gắn với một chương trình, công trình hay nhiệm vụ cụ thể và chỉ được dùng đúng việc đó. Bổ sung cân đối là để lấp phần thiếu chung, địa phương tự phân bổ trong dự toán của mình.
Tỷ lệ phân chia nguồn thu được đặt thế nào?
Theo nguyên lý, tỷ lệ được tính sao cho phần địa phương giữ từ nhóm thu phân chia, cộng các khoản hưởng hết, vừa đủ nhu cầu chi theo định mức. Tỷ lệ thường giữ ổn định trong một thời kỳ nhiều năm, con số cụ thể do văn bản hiện hành quy định.
Vì sao tỉnh thu nhiều lại không được giữ hết?
Vì một phần thu trên địa bàn đến từ doanh nghiệp bán hàng cả nước hay hàng qua cửa khẩu, và vì cần nguồn để bù cho nơi thu thiếu cùng các nhiệm vụ chung. Tỉnh vẫn được giữ đủ để lo nhiệm vụ chi theo định mức.
Xem số liệu ngân sách của tỉnh mình ở đâu?
Dự toán và quyết toán ngân sách địa phương được công khai theo quy định trên cổng thông tin chính thức của tỉnh và cơ quan tài chính. Đó là nguồn đáng tin hơn các con số lan truyền trên mạng xã hội.