Thuế gián thu là loại thuế mà người đưa tiền cho nhà nước và người bỏ tiền ra là hai người khác nhau: người bán cộng thuế vào giá, người mua trả cả gói, rồi người bán gom lại nộp thay. Thuế trực thu thì ngược lại, người phải chịu thuế cũng chính là người nộp, như thuế đánh trên thu nhập của bạn. Giống phong bì mừng cưới: tự tay mang tới là trực thu, nhờ người khác cầm hộ là gián thu.
Bạn gặp hai chữ này trong bản tin bàn chuyện tăng giảm thuế, trong câu "giá đã bao gồm thuế" ở cuối thực đơn, hay khi thấy dòng tiền thuế ghi trên hoá đơn điện tử. Nhầm lẫn hay gặp nhất là nghĩ rằng ai đứng tên nộp thì người đó chịu, nên khi nghe "doanh nghiệp nộp thuế" thì yên tâm mình không liên quan. Hình ảnh chiếc phong bì gửi hộ sẽ gỡ chỗ nhầm này.
Chiếc phong bì gửi hộ và hai cách đưa tiền
Bạn có đám cưới người quen đúng hôm phải đi công tác. Bạn bỏ tiền mừng vào phong bì, dán kín, nhờ một người bạn cùng đi đám cưới mang hộ. Tới nơi, người bạn đưa phong bì cho nhà cô dâu. Ai là người "đưa tiền"? Người bạn. Ai là người "mất tiền"? Bạn. Nhà cô dâu nhận tiền từ tay người bạn, nhưng tiền là của bạn. Bây giờ đặt hình ảnh đó cạnh chuyện thuế:
| Trong chuyện phong bì | Trong chuyện thuế | Tên gọi |
|---|---|---|
| Bạn bỏ tiền vào phong bì | Người mua trả giá đã có thuế | Người chịu thuế |
| Người bạn cầm phong bì tới đám cưới | Cửa hàng, doanh nghiệp gom thuế rồi nộp | Người nộp thuế |
| Nhà cô dâu nhận phong bì | Ngân sách nhà nước | Nơi nhận |
| Phong bì dán kín, người cầm không mở | Thuế nằm lẫn trong giá, người mua ít khi tách ra | Tính "khuất" của thuế gián thu |
| Bạn tự tay mang phong bì tới | Người có thu nhập tự nộp thuế trên thu nhập của mình | Thuế trực thu |
Chữ "gián" trong gián thu nghĩa là gián tiếp: tiền đi qua tay một người trung gian. Chữ "trực" là trực tiếp: người chịu tự đưa. Chỉ hai chữ đó thôi, phần còn lại của bài là hệ quả của việc tiền đi đường vòng.
Máy chạy thế nào: thuế đi vòng qua quầy hàng
Lấy một món quen thuộc là ly nước giải khát mua ở quán. Đường đi của phần thuế gián thu trong ly nước đó theo thứ tự như sau:
- Luật quy định món hàng này chịu thuế gián thu và cách tính, thường là một phần trên giá bán. Mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định, không nhắc ở đây.
- Quán định giá bán đã gồm thuế. Trên bảng giá chỉ có một con số, nhưng con số đó gồm hai phần: phần quán giữ lại và phần thuế.
- Bạn trả tiền. Lúc này bạn đã bỏ ra cả phần thuế, như lúc bạn bỏ tiền vào phong bì. Bạn không ký gì, không khai gì.
- Quán cộng dồn phần thuế của cả tháng. Hàng trăm ly nước, mỗi ly một ít thuế, gom lại thành một khoản.
- Quán kê khai và nộp. Trên giấy tờ, quán đứng tên người nộp thuế. Đây là người bạn cầm phong bì tới đám cưới.
- Tiền vào ngân sách. Nhà nước nhận tiền từ quán, không gặp bạn lần nào.
Với thuế trực thu, sơ đồ ngắn hơn nhiều: bạn có thu nhập, bạn hoặc nơi trả thu nhập tính phần thuế trên thu nhập đó, rồi nộp. Không có món hàng nào đứng giữa, không có ai cộng thuế vào giá để chuyển sang người khác.
Ví dụ số giả định: một ly nước và hai gia đình
Ví dụ giả định, mức thuế bịa cho tròn, không phải mức đang áp dụng. Giả sử ly nước có giá chưa thuế 30.000 đồng và thuế gián thu giả định là một phần mười giá đó. Thuế mỗi ly: 30.000 × 10% = 3.000 đồng. Bạn trả 30.000 + 3.000 = 33.000 đồng. Quán bán 1.000 ly trong tháng thì phần thuế gom được là 1.000 × 3.000 = 3.000.000 đồng. Quán nộp 3.000.000 đồng, nhưng mỗi đồng trong đó đều đến từ túi người uống nước.
Bây giờ xem hai gia đình giả định để thấy một hệ quả quan trọng của việc thuế nằm trong giá. Giả sử cứ 100.000 đồng chi tiêu thì có 9.000 đồng là thuế gián thu nằm sẵn trong giá. Gia đình A thu nhập 10 triệu đồng một tháng và tiêu 9 triệu. Phần thuế gián thu họ trả là 9.000.000 × 9% = 810.000 đồng, bằng 810.000 : 10.000.000 = 8,1% thu nhập.
Gia đình B thu nhập 50 triệu đồng một tháng nhưng chỉ tiêu 20 triệu, phần còn lại để dành. Phần thuế gián thu họ trả là 20.000.000 × 9% = 1.800.000 đồng, bằng 1.800.000 : 50.000.000 = 3,6% thu nhập. Gia đình B trả nhiều tiền thuế hơn về số tuyệt đối, nhưng tính trên thu nhập thì gia đình A gánh tỷ lệ cao hơn gấp đôi.
Lý do nằm ở chỗ thuế gián thu đánh lên chi tiêu, mà nhà thu nhập thấp phải tiêu gần hết những gì kiếm được. Thuế trực thu đánh lên thu nhập thì có thể thiết kế để người kiếm nhiều góp tỷ lệ cao hơn. Đây là lý do nhiều nước dùng cả hai loại cùng lúc, mỗi loại bù một chỗ cho loại kia; chọn tỷ trọng thế nào là chuyện chính sách của từng thời kỳ, bài này không bàn đúng sai.
Phong bì gửi hộ đúng tới đâu, gãy ở chỗ nào
Đúng: người cầm và người bỏ tiền là hai người. Đây là phần lõi, và hình ảnh phong bì diễn tả nó rất sát. Người đứng tên nộp thuế gián thu thường không phải người thật sự bỏ tiền.
Gãy thứ nhất: phong bì thì bạn biết mình bỏ bao nhiêu. Khi gửi tiền mừng, bạn biết rõ số tiền trong phong bì. Với thuế gián thu, phần lớn người mua không biết trong ly nước có bao nhiêu tiền thuế, vì nó nằm lẫn trong giá. Tính "vô hình" này là đặc điểm lớn của thuế gián thu, khiến người ta dễ nghĩ mình không đóng thuế.
Gãy thứ hai: người cầm hộ có thể phải bù. Người bạn cầm phong bì không mất đồng nào. Còn quán nước thì không hẳn: nếu thuế tăng mà quán sợ mất khách, quán có thể không tăng giá đủ, tự gánh một phần. Ai gánh bao nhiêu phụ thuộc vào sức mặc cả của hai bên, là chuyện của một bài khác về "đòn gánh thuế".
Gãy thứ ba: phong bì đi một chặng, thuế có thể đi nhiều chặng. Một món hàng qua tay nhà sản xuất, nhà buôn, cửa hàng rồi mới tới bạn. Có loại thuế gián thu được tính ở nhiều khâu và trừ lùi phần đã nộp ở khâu trước. Cơ chế trừ lùi đó là chuyên đề riêng, ở đây chỉ cần biết điểm cuối của chuỗi vẫn là người mua.
Hiểu lầm hay gặp
"Doanh nghiệp nộp thuế gián thu, nên doanh nghiệp chịu." Doanh nghiệp đứng tên nộp, nhưng phần lớn tiền đã được thu từ khách qua giá bán. Lẫn hai vai "người nộp" và "người chịu" là gốc của gần hết các tranh luận rối về thuế.
"Mình không có thu nhập chịu thuế thì không đóng thuế gì cả." Không đóng thuế trực thu không có nghĩa là không đóng thuế. Mỗi lần mua hàng, bạn đang trả phần thuế gián thu nằm trong giá, dù là học sinh hay người nghỉ hưu.
"Thuế gián thu công bằng vì ai mua cũng trả như nhau." Mỗi món hàng thì đúng là như nhau, nhưng tính trên thu nhập thì không, như ví dụ hai gia đình ở trên. "Như nhau trên mỗi món" và "như nhau trên mỗi người" là hai chuyện.
"Thuế trực thu chỉ có người giàu đóng." Thuế trực thu đánh lên thu nhập, lợi nhuận, tài sản, áp cho mọi người thuộc diện theo luật. Ai thuộc diện, mức nào là chuyện của văn bản hiện hành; nhiều người lương trung bình vẫn có thể thuộc diện.
Trực thu và gián thu đặt cạnh nhau
Bảng dưới đặt hai loại cạnh nhau theo những câu hỏi mà người đọc tin tức hay cần. Tên các loại thuế chỉ nêu làm ví dụ quen thuộc, không đi vào mức thuế.
| Câu hỏi | Thuế trực thu | Thuế gián thu |
|---|---|---|
| Ai đưa tiền cho nhà nước? | Chính người chịu thuế, hoặc nơi trả thu nhập nộp thay | Người bán hàng, người cung cấp dịch vụ, người nhập khẩu |
| Ai thật sự bỏ tiền ra? | Người có thu nhập, tài sản | Phần lớn là người mua cuối cùng |
| Người chịu có thấy số thuế không? | Thường thấy rõ, có con số riêng | Thường không thấy, nằm lẫn trong giá |
| Tính dựa trên gì? | Thu nhập, lợi nhuận, tài sản | Giá trị hàng hoá, dịch vụ khi bán ra |
| Ví dụ quen thuộc | Thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp | Thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế nhập khẩu |
| Hình ảnh trong bài | Tự tay mang phong bì tới | Nhờ người khác cầm hộ phong bì |
Một chỗ hay vướng: thuế thu nhập doanh nghiệp xếp vào trực thu vì đánh lên lợi nhuận của chính doanh nghiệp, dù doanh nghiệp là người nộp. Còn thuế giá trị gia tăng cũng do doanh nghiệp nộp nhưng xếp vào gián thu, vì người chịu là khách mua. Cách phân loại nhìn vào "ai chịu", không nhìn vào "ai đứng tên nộp".
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi ai đó trong nhà nói "thuế là chuyện của doanh nghiệp, mình làm gì đóng", bạn có thể giải thích bằng ba câu không chữ chuyên môn.
Một: có loại thuế mình tự nộp trên tiền mình kiếm được, giống tự tay mang phong bì đi đám cưới. Hai: có loại thuế người bán cộng sẵn vào giá món hàng, mình trả tiền hàng là đã trả luôn phần thuế, rồi người bán cầm đi nộp hộ, giống nhờ người khác cầm phong bì. Ba: nên dù nhà không có ai đi làm, mỗi lần đi chợ, mua xăng, mua sữa là đã góp thuế rồi, chỉ là không nhìn thấy.
Nếu người nghe hỏi tiếp "vậy trong lít xăng có bao nhiêu tiền thuế", câu trả lời đúng là phụ thuộc từng loại hàng và mức đang áp dụng, cần tra văn bản hiện hành hoặc cổng thông tin chính thức. Bài này cố ý không đưa con số, vì mức thuế có thể đổi theo thời kỳ mà hình ảnh chiếc phong bì thì không đổi.
Hai chữ cần nhớ sau ba câu đó là "người nộp" và "người chịu". Lần sau đọc tin về một loại thuế nào, bạn tự hỏi: ai cầm phong bì, ai bỏ tiền vào phong bì. Trả lời được câu đó là hiểu được nửa bản tin.
Câu hỏi thường gặp
Thuế gián thu là gì nói ngắn gọn?
Thuế gián thu là thuế mà người bán cộng vào giá hàng hoá, dịch vụ, người mua trả trong giá, rồi người bán gom lại nộp cho nhà nước. Người nộp và người chịu là hai người khác nhau, nên gọi là gián tiếp.
Thuế trực thu khác gián thu ở đâu?
Thuế trực thu đánh thẳng lên thu nhập, lợi nhuận hay tài sản, người chịu cũng là người nộp hoặc có nơi nộp thay từ chính thu nhập đó. Thuế gián thu đánh lên hàng hoá, dịch vụ và được chuyển sang người mua qua giá bán.
Người nộp thuế và người chịu thuế khác nhau thế nào?
Người nộp thuế là người đứng tên kê khai và chuyển tiền cho nhà nước. Người chịu thuế là người thật sự bỏ tiền ra. Với thuế trực thu hai vai thường trùng nhau, với thuế gián thu thì thường tách rời.
Vì sao nói thuế gián thu nặng hơn với nhà thu nhập thấp?
Vì nhà thu nhập thấp tiêu gần hết thu nhập cho hàng hoá, dịch vụ, nên phần thuế nằm trong giá chiếm tỷ lệ lớn hơn trên thu nhập so với nhà để dành được nhiều. Trên mỗi món hàng thì mọi người trả như nhau.
Doanh nghiệp có bao giờ tự gánh thuế gián thu không?
Có thể có một phần. Khi thuế tăng mà doanh nghiệp sợ mất khách nếu tăng giá đủ, họ có thể giữ giá và chịu bớt lợi nhuận. Ai gánh bao nhiêu tuỳ sức mặc cả giữa người mua và người bán trên từng thị trường.
Muốn biết một món hàng chịu thuế gián thu mức bao nhiêu thì xem ở đâu?
Mức thuế từng loại hàng do văn bản hiện hành quy định và có thể thay đổi theo thời kỳ. Cách chắc nhất là tra cổng thông tin chính thức của cơ quan thuế, hải quan, hoặc xem dòng tiền thuế ghi trên hoá đơn điện tử khi mua hàng.