Thuế là phần tiền mỗi người, mỗi doanh nghiệp bắt buộc góp vào một quỹ chung để trả cho những thứ cả cộng đồng cùng dùng mà không ai tự mua riêng được: đường sá, đèn đường, trường công, đê điều, toà án, đội chữa cháy. Nó giống quỹ lớp ở chỗ góp chung để chi chung, và khác quỹ lớp ở hai điểm: góp là bắt buộc theo luật, và tiền không được trả lại cho từng người đúng bằng phần người đó đã góp.
Bạn gặp chữ thuế ở rất nhiều chỗ mà ít khi dừng lại nghĩ: dòng bị trừ trên phiếu lương, phần ghi nhỏ cuối hoá đơn siêu thị, bản tin đọc về dự toán thu chi của cả nước, hay câu hỏi của đứa con học lớp bốn: "Sao bố phải nộp tiền cho nhà nước, mình có mua gì đâu?". Câu hỏi đó rất đáng trả lời cho tới nơi, vì gốc của nó là một vấn đề có thật mà bất kỳ nhóm người nào sống chung cũng gặp: làm sao trả tiền cho thứ ai cũng dùng.
Quỹ lớp: hình ảnh đi xuyên bài này
Hình dung một lớp bốn mươi học sinh. Đầu năm, ban phụ huynh họp và thống nhất mỗi em góp một khoản như nhau vào quỹ lớp. Một phụ huynh làm thủ quỹ, giữ tiền trong một chiếc hộp và ghi sổ thu chi. Quỹ dùng để mua quạt trần, thay bóng đèn hỏng, in đề cương ôn tập, mua phần thưởng cuối năm, thăm bạn nào ốm nằm nhà. Cuối học kỳ, thủ quỹ đọc sổ trước cả lớp: thu bao nhiêu, chi vào đâu, còn lại bao nhiêu. Gần như mọi bộ phận của chuyện thuế đều có một "bản sao" nhỏ trong chiếc hộp quỹ lớp đó:
| Trong lớp học | Ngoài đời | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bốn mươi học sinh và phụ huynh | Người dân, doanh nghiệp | Những người cùng hưởng và cùng góp |
| Khoản góp đầu năm | Thuế | Ngoài đời góp theo thu nhập, chi tiêu, tài sản chứ không đều nhau |
| Cuộc họp phụ huynh quyết mức góp | Cơ quan lập pháp thông qua luật thuế | Mức góp không do người thu tự đặt |
| Thủ quỹ thu tiền | Cơ quan thuế, hải quan | Người đi thu, không phải người quyết chi |
| Chiếc hộp đựng tiền | Kho bạc nhà nước | Nơi tiền chung nằm chờ được chi |
| Sổ thu chi đọc cuối kỳ | Ngân sách được duyệt và công khai | Cho mọi người biết tiền đi đâu |
| Quạt trần, bóng đèn, đề cương | Đường, trường, bệnh viện công, an ninh | Thứ dùng chung, khó chia cho từng người |
Giữ hình ảnh chiếc hộp quỹ lớp trong đầu, các phần sau của bài sẽ lần lượt mở nó ra: vì sao không để ai muốn góp thì góp, tiền đi qua những khâu nào, và ẩn dụ này hết đúng ở chỗ nào.
Vì sao quỹ chung phải bắt buộc: chuyện cái quạt trần
Giả sử ban phụ huynh nói: ai thích thì góp, không thích thì thôi. Chiếc quạt trần mua bằng quỹ lớp, khi bật lên, thổi gió cho cả bốn mươi em. Không ai có cách nào tắt gió riêng với em không góp. Vậy một phụ huynh tính toán thiệt hơn sẽ nghĩ: đằng nào con mình cũng được mát, mình góp hay không thì quạt vẫn quay. Khi đủ nhiều người nghĩ như vậy, quỹ không đủ tiền mua quạt, và rốt cuộc cả lớp cùng nóng, kể cả những nhà sẵn lòng góp.
Kinh tế học gọi người hưởng mà không góp là người đi ké, và gọi những thứ như chiếc quạt trần là hàng hoá công cộng. Một thứ được xếp vào nhóm này khi có hai đặc điểm. Thứ nhất, khó hoặc không thể loại trừ người không trả tiền: đèn đường soi cho mọi người đi qua, đê ngăn lũ cho cả vùng, không thể chỉ ngăn nước cho nhà đã nộp tiền. Thứ hai, một người dùng không làm người khác bớt phần: bạn đi dưới đèn đường không làm ánh sáng của người đi sau yếu đi.
Với những thứ như vậy, chợ không tự cung cấp được, vì người bán không thu được tiền của người dùng. Chỉ còn cách là cả cộng đồng thống nhất một luật chung: ai thuộc diện thì phải góp, không góp thì bị buộc góp. Thuế chính là luật chung đó, viết thành văn bản và có cơ quan đi thu. Chữ "bắt buộc" nghe nặng nề, nhưng nó là thứ giữ cho chiếc quạt trần được mua, chứ không chỉ để làm khó người góp.
Máy chạy thế nào: từ đồng tiền góp đến bóng đèn được thay
Nếu đi theo một đồng tiền thuế từ lúc rời túi bạn tới lúc biến thành một bóng đèn đường, nó đi qua các khâu sau, mỗi khâu có người phụ trách riêng:
- Đặt luật góp. Cơ quan lập pháp quyết định ai phải góp, góp dựa trên cái gì (thu nhập, giá bán hàng, tài sản, hàng nhập khẩu) và góp bao nhiêu phần. Giống cuộc họp phụ huynh đầu năm, chỉ khác là quy mô cả nước và có hiệu lực bắt buộc.
- Thu. Có khoản bạn tự nộp, có khoản người khác thu hộ: chủ doanh nghiệp trừ trước trên lương, người bán hàng cộng vào giá rồi nộp thay. Đây là việc của "thủ quỹ".
- Gom về một chỗ. Tiền thu được chuyển vào kho bạc, như tiền quỹ lớp dồn vào chiếc hộp.
- Lập kế hoạch chi. Trước mỗi năm có dự toán: dự kiến thu bao nhiêu, chi cho giáo dục, y tế, đường sá, an ninh bao nhiêu. Dự toán phải được cơ quan có thẩm quyền duyệt rồi mới chi.
- Chi. Tiền rời kho bạc để trả lương giáo viên, mua thuốc cho bệnh viện công, làm đường, thay bóng đèn.
- Báo lại. Cuối năm quyết toán, đối chiếu thu chi thật với kế hoạch, có kiểm toán và công khai. Đây là lúc thủ quỹ đọc sổ trước cả lớp.
Điểm đáng để ý: người thu (khâu hai) và người quyết chi (khâu bốn) là hai bên khác nhau. Trong lớp học, thủ quỹ không được tự ý mua gì cũng là theo cùng nguyên tắc ấy.
Ví dụ số giả định: từ quỹ lớp bốn mươi em đến quỹ của một thị trấn
Ví dụ giả định, số tròn để dễ tính. Lớp có bốn mươi em, mỗi em góp 50.000 đồng. Quỹ thu được 40 × 50.000 = 2.000.000 đồng. Ban phụ huynh dự tính chi: quạt trần 1.200.000 đồng, bóng đèn 300.000 đồng, in đề cương 400.000 đồng, còn 100.000 đồng để dự phòng. Cộng lại 1.200.000 + 300.000 + 400.000 + 100.000 = 2.000.000 đồng, vừa khít.
Bây giờ cho mười nhà quyết định không góp vì "đằng nào cũng có quạt". Quỹ chỉ còn 30 × 50.000 = 1.500.000 đồng, hụt 500.000 đồng. Lớp có hai cách: bỏ đề cương và phần dự phòng, hoặc ba mươi nhà còn lại góp thêm. Nếu góp thêm cho đủ thì mỗi nhà phải bỏ thêm 500.000 : 30, khoảng 16.700 đồng. Nghĩa là người đi ké không làm khoản chi biến mất, họ chỉ đẩy phần của mình sang vai người khác. Đó là lý do quỹ chung càng lớn càng cần luật bắt buộc.
Phóng to lên một thị trấn giả định có 10.000 hộ, bình quân mỗi hộ góp 2.000.000 đồng một năm qua các loại thuế. Quỹ chung là 10.000 × 2.000.000 đồng, tức 20 tỷ đồng. Giả sử chi: trường học 8 tỷ, đường và đèn 6 tỷ, trạm y tế 4 tỷ, các việc khác 2 tỷ; cộng lại đúng 20 tỷ. Một hộ góp 2.000.000 đồng không thể tự xây một trường học, nhưng mười nghìn hộ cùng góp thì xây được. Đó là sức mạnh của việc gom tiền lẻ thành tiền chung.
Một khác biệt quan trọng: ở quỹ lớp mọi người góp bằng nhau, còn trong ví dụ thị trấn, con số 2.000.000 đồng chỉ là bình quân. Thực tế có hộ góp nhiều, hộ góp ít, tuỳ thu nhập và chi tiêu. Mức cụ thể của từng loại thuế do văn bản hiện hành quy định, cần thì tra cổng thông tin chính thức của cơ quan thuế.
Ẩn dụ quỹ lớp đúng tới đâu, sai từ đâu
Đúng: góp chung để chi cho thứ dùng chung. Phần cốt lõi này khớp hoàn toàn. Cả quỹ lớp lẫn thuế đều sinh ra để giải bài toán người đi ké với những thứ không chia riêng được.
Gãy thứ nhất: quỹ lớp góp đều, thuế góp không đều. Thuế ít khi là một con số như nhau cho mọi người. Có loại tính theo thu nhập, người kiếm nhiều góp nhiều hơn; có loại nằm trong giá hàng, ai mua nhiều góp nhiều hơn. Quỹ lớp không có chuyện này.
Gãy thứ hai: quỹ lớp không đi vay được. Lớp hết tiền thì thôi không mua quạt. Nhà nước có thể chi nhiều hơn số thu trong năm và vay để bù phần chênh, việc mà không thủ quỹ lớp nào làm. Đó là chuyện thâm hụt và nợ công, một câu chuyện khác.
Gãy thứ ba: thuế còn dùng để điều chỉnh hành vi. Quỹ lớp chỉ có một việc là gom tiền. Thuế ngoài gom tiền còn được dùng để làm một món hàng đắt lên cho người ta bớt dùng, như thuốc lá hay rượu bia. Không ai thu quỹ lớp cao hơn với em hay nói chuyện để em bớt nói.
Gãy thứ tư: quy mô và khoảng cách. Trong lớp, ai cũng thấy chiếc quạt mình góp tiền mua. Ở cấp cả nước, đồng tiền đi qua rất nhiều tầng trước khi thành con đường, nên cảm giác "mình góp rồi được gì" mờ đi rất nhiều, dù cơ chế vẫn y như vậy.
Bốn hiểu lầm hay gặp về thuế
"Mình nộp thuế thì nhà nước nợ mình dịch vụ đúng bằng số đó." Thuế không phải tiền mua dịch vụ, nó không hoàn trả trực tiếp theo phần. Nhà ít con vẫn góp cho trường công, người khoẻ vẫn góp cho bệnh viện công. Khoản trả tiền để đổi lấy một dịch vụ cụ thể có tên khác là phí, và nó vận hành theo kiểu khác hẳn.
"Người không đi làm thì không đóng thuế." Rất nhiều thuế nằm sẵn trong giá hàng: chai nước mắm, lít xăng, hộp sữa. Cụ già nghỉ hưu, em học sinh mua đồ dùng học tập đều đang góp một phần qua giá, chỉ là không nhìn thấy trên tờ hoá đơn nào riêng.
"Tiền thuế chỉ để trả lương cho bộ máy." Trả lương là một khoản chi, nhưng trong đó có lương giáo viên, bác sĩ bệnh viện công, lính cứu hoả. Ngoài lương còn chi xây dựng, trợ cấp, trả nợ, dự phòng thiên tai. Muốn biết tỷ lệ thật từng năm thì xem báo cáo công khai ngân sách, đừng đoán.
"Không đi con đường đó thì việc gì mình phải góp." Đây chính là lập luận của người đi ké. Bạn không đi con đường đó nhưng xe chở rau tới chợ nhà bạn có đi, xe cứu thương có thể có lúc phải đi. Hàng hoá công cộng mang lợi gián tiếp tới cả người không trực tiếp dùng.
Thuế khác gì những khoản "góp chung" khác
Nhiều khoản tiền trông giống thuế vì đều chảy về một quỹ, nhưng cách vận hành khác nhau. Bảng dưới so theo ba câu hỏi: có bắt buộc không, có nhận lại riêng cho mình không, và căn cứ tính là gì.
| Khoản | Bắt buộc? | Nhận lại riêng cho người góp? | Căn cứ tính |
|---|---|---|---|
| Thuế | Có, theo luật | Không, chi cho việc chung | Thu nhập, giá hàng, tài sản… |
| Phí | Chỉ khi dùng dịch vụ | Có, đổi lấy một dịch vụ cụ thể | Theo dịch vụ đã dùng |
| Quỹ lớp | Theo thoả thuận nhóm | Không, chi cho cả lớp | Thường chia đều |
| Quyên góp từ thiện | Không | Không | Tuỳ lòng người góp |
| Khoản đóng bảo hiểm bắt buộc | Có, theo luật | Có, khi gặp sự kiện theo chế độ | Thường theo tiền lương |
Dòng cuối cho thấy chữ "bắt buộc" không đủ để gọi một khoản là thuế. Khoản đóng bảo hiểm cũng bắt buộc, nhưng người đóng có quyền hưởng lại khi ốm đau, nghỉ hưu theo chế độ. Thuế thì không gắn quyền hưởng riêng nào cho người nộp, đó mới là nét phân biệt.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi con hỏi, hoặc khi ông bà thắc mắc vì sao cái gì cũng có thuế, bạn nói gọn như sau là đủ.
Một: có những thứ cả xóm cùng dùng như đường, đèn, trường, chẳng nhà nào tự mua riêng được, nên mọi nhà phải góp tiền chung, giống quỹ lớp. Hai: nếu để ai thích thì góp, nhiều người sẽ chờ người khác góp rồi hưởng ké, nên phải có luật bắt mọi người cùng góp. Ba: tiền góp không trả lại riêng cho từng nhà, mà được chi theo kế hoạch đã duyệt, cuối năm phải báo lại thu bao nhiêu, chi vào đâu.
Ba câu này không dùng chữ chuyên môn nào, nhưng đủ ba ý lõi: hàng hoá công cộng, người đi ké và việc chi theo kế hoạch có công khai. Khi đứa trẻ hỏi tiếp "thế ai quyết chi vào đâu", đó là lúc chuyển sang chuyện ngân sách, giống thủ quỹ đọc sổ trước cả lớp.
Nếu người nghe hỏi thêm "góp bao nhiêu thì đủ", câu trả lời thật thà là: mức góp của từng loại thuế do luật định và có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên muốn biết con số đang áp dụng thì tra cổng thông tin chính thức của cơ quan thuế, đừng dựa vào trí nhớ hay lời truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Thuế khác quỹ lớp ở điểm nào quan trọng nhất?
Quỹ lớp dựa trên thoả thuận của một nhóm nhỏ và thường góp bằng nhau, còn thuế do luật quy định, bắt buộc với mọi người thuộc diện và góp theo các căn cứ khác nhau như thu nhập, chi tiêu, tài sản. Thuế cũng có cơ quan thu và chế tài khi không nộp.
Người đi ké là gì?
Người đi ké là người hưởng lợi từ một thứ dùng chung mà không góp phần chi phí, như phụ huynh không góp quỹ nhưng con vẫn được ngồi dưới quạt của lớp. Khi nhiều người đi ké, thứ dùng chung không được làm ra, nên cần luật buộc mọi người góp.
Vì sao không thu tiền đèn đường như thu tiền gửi xe?
Vì đèn đường soi cho mọi người đi qua và không có cách nào chặn người chưa trả tiền khỏi ánh sáng. Bãi gửi xe có cổng để thu tiền, đèn đường thì không. Những thứ không loại trừ được người dùng như vậy thường được chi bằng tiền thuế.
Người nghỉ hưu, học sinh có đang đóng thuế không?
Có thể có, qua các loại thuế nằm sẵn trong giá hàng hoá và dịch vụ họ mua. Họ không làm tờ khai nào, nhưng một phần tiền trả cho món hàng là thuế người bán đã cộng vào và nộp thay. Mức cụ thể tuỳ từng loại hàng và văn bản hiện hành.
Muốn biết tiền thuế được chi vào đâu thì xem ở đâu?
Ngân sách nhà nước và ngân sách địa phương đều có dự toán và quyết toán được công khai theo quy định. Bạn có thể xem trên cổng thông tin chính thức của cơ quan tài chính các cấp, giống việc xem sổ thu chi mà thủ quỹ đọc cuối học kỳ.
Giải thích thuế cho trẻ nhỏ thì nên dùng hình ảnh gì?
Quỹ lớp là hình ảnh gần gũi nhất với trẻ đi học: mỗi bạn góp một ít, cả lớp có quạt, có đèn, có quà cuối năm. Sau đó nói thêm điểm khác: ngoài đời góp theo khả năng và có luật bắt buộc, để trẻ không hiểu thuế đơn giản như quỹ lớp.