PhucTap.comPhức Tạp
Thuế, ngân sách và tiền chung

Ai thật sự chịu thuế: đòn khiêng hai đầu và vì sao giảm thuế chưa chắc làm giá giảm

Gánh nặng thuế chia giữa người mua và người bán như hai người khiêng chung một thùng hàng: ai khó buông tay thì gánh nhiều. Ví dụ số giả định từng bước.

two people seen from behind carrying one heavy wooden crate hung from a long bamboo pole between their shoulders along a dirt path, bright overcast

Ai chịu thuế không do tên ai đứng trên tờ khai quyết định, mà do bên nào khó bỏ cuộc hơn khi giá thay đổi. Gánh nặng thuế giống một thùng hàng hai người khiêng chung bằng một đòn tre: người đứng sát thùng hàng gánh nhiều, người đứng xa gánh ít. Cũng vì thế mà khi thuế giảm, phần nhẹ đi không tự động rơi hết vào túi người mua.

Bạn gặp câu hỏi này mỗi lần có tin giảm thuế một mặt hàng rồi vài tuần sau đi chợ vẫn thấy giá cũ, hay khi nghe tranh luận "tăng thuế thì doanh nghiệp chịu hay người dân chịu". Hai phe thường cãi nhau như thể chỉ có một đáp án. Thực ra đáp án luôn là "cả hai, theo một tỷ lệ", và tỷ lệ đó đổi theo từng món hàng. Hình ảnh chiếc đòn khiêng giúp thấy tỷ lệ ấy sinh ra từ đâu.

Hình ảnh đòn khiêng: thùng hàng nằm lệch về phía ai

Hai người khiêng một thùng hàng treo trên một cây đòn tre dài, mỗi người đặt một đầu đòn lên vai. Nếu thùng treo đúng giữa đòn, mỗi người chịu một nửa sức nặng. Nếu thùng trượt về phía người đi trước, người đi trước gánh nhiều hơn hẳn, người đi sau gần như chỉ đỡ nhẹ. Trong chuyện thuế, "thùng hàng" là khoản thuế, hai người khiêng là người mua và người bán, còn vị trí của thùng trên đòn do một thứ quyết định: bên nào có đường lùi.

Trên con đườngTrong chuyện thuếTên trong sách
Thùng hàng treo trên đònKhoản thuế đánh lên mỗi đơn vị hàngThuế
Hai người khiêngNgười mua và người bánHai phía của thị trường
Thùng trượt về phía aiAi chịu phần lớn thuếPhân bổ gánh nặng thuế
Người dễ đặt đòn xuống, đổi việc khácBên có nhiều lựa chọn thay thếBên co giãn nhiều
Người buộc phải khiêng tới nơiBên không có lựa chọn khácBên ít co giãn
Tên ghi trên phiếu giao hàngTên người nộp thuế trên tờ khaiNgười nộp, không phải người chịu

Quy luật gói trong một câu: thùng hàng luôn trượt về phía người khó buông đòn hơn. Người mua thuốc chữa bệnh mạn tính khó bỏ mua, nên thùng nằm sát vai người mua. Người bán rau sáng nay hái xong phải bán trong ngày, nên với rau thì thùng có thể trượt về phía người bán.

Máy chạy thế nào khi thuế được đặt lên một món hàng

Đi theo từng bước khi một khoản thuế mới đặt lên món hàng, rồi khi nó được gỡ bớt:

  1. Thuế xuất hiện. Người bán phải nộp thêm một khoản trên mỗi đơn vị bán ra, nên muốn đẩy giá lên để giữ phần mình nhận.
  2. Người mua phản ứng. Giá cao hơn, ai có lựa chọn khác thì mua ít đi hoặc chuyển sang món khác. Ai không có lựa chọn thì vẫn phải mua.
  3. Người bán cân nhắc. Nếu khách bỏ đi nhiều, người bán phải hạ giá lại một phần, tức tự gánh bớt thuế. Nếu khách vẫn ở lại, người bán giữ được giá cao.
  4. Giá dừng ở một điểm mới. Phần tăng của giá so với trước là phần người mua gánh; phần thuế còn lại là phần người bán gánh qua tiền thực nhận giảm đi.
  5. Khi thuế giảm, máy chạy ngược lại, nhưng cũng theo đúng tỷ lệ đó. Bên nào trước đây gánh nhiều thì giờ được nhẹ nhiều. Nếu người bán từng gánh phần lớn, phần giảm thuế phần lớn cũng về người bán, giá bán lẻ nhúc nhích rất ít.

Bước cuối là chỗ người ta hay bỏ qua. Giảm thuế giống tháo bớt hàng ra khỏi thùng: cả hai vai đều nhẹ đi, nhưng vai nào nhẹ nhiều hơn còn phụ thuộc thùng đang nằm ở đâu trên đòn.

Ví dụ số giả định: cùng một khoản thuế, hai món hàng khác nhau

Ví dụ giả định, mọi con số đều bịa cho tròn. Một khoản thuế 10.000 đồng đánh lên mỗi đơn vị hàng. Trước khi có thuế, giá bán là 100.000 đồng.

Món thứ nhất: đồ ăn vặt, khách dễ bỏ. Sau khi có thuế, giá trên kệ chỉ lên được 103.000 đồng, vì cao hơn nữa là khách chuyển sang món khác. Khách mất thêm 103.000 − 100.000 = 3.000 đồng. Người bán thu 103.000 đồng, nộp 10.000 đồng thuế, còn giữ 93.000 đồng, tức mất 100.000 − 93.000 = 7.000 đồng so với trước. Cộng lại 3.000 + 7.000 = 10.000 đồng, đúng bằng khoản thuế. Người bán gánh 70%, người mua gánh 30%.

Món thứ hai: món khách khó bỏ. Giá lên được 109.000 đồng mà khách vẫn mua. Khách mất thêm 9.000 đồng. Người bán thu 109.000, nộp 10.000, giữ 99.000, chỉ mất 1.000 đồng. Cộng lại 9.000 + 1.000 = 10.000 đồng. Lần này người mua gánh 90%.

Giảm thuế ở món thứ nhất. Thuế hạ từ 10.000 xuống 6.000 đồng, nhẹ đi 4.000 đồng. Nếu tỷ lệ chia vẫn như cũ, người mua được 30% × 4.000 = 1.200 đồng, giá trên kệ về 103.000 − 1.200 = 101.800 đồng. Người bán giữ 101.800 − 6.000 = 95.800 đồng, nhiều hơn trước 2.800 đồng, đúng 70% của 4.000. Một món giá hơn trăm nghìn mà chỉ rẻ đi 1.200 đồng thì nhiều cửa hàng làm tròn và để nguyên 102.000 hoặc 103.000 đồng, và người mua không nhận ra thuế đã giảm.

Bài học từ phép tính: cùng một khoản thuế, cùng một lần giảm thuế, kết cục cho người mua khác hẳn tuỳ món hàng. Câu hỏi "giảm thuế thì giá có giảm không" chỉ có đáp án khi biết thùng hàng đang nằm ở đâu trên đòn.

Đòn khiêng đúng tới đâu, gãy ở chỗ nào

Đúng: gánh nặng chia hai, không ai chịu trọn. Đây là phần cốt lõi. Trừ trường hợp cực đoan, thuế luôn chia giữa người mua và người bán, và vị trí chia phụ thuộc bên nào có đường lùi.

Gãy thứ nhất: thùng hàng thật không tự trượt. Trên đòn tre, thùng trượt theo trọng lực tức thì. Trên thị trường, giá dịch chuyển chậm: có độ trễ, có hợp đồng giá đã ký, có bảng giá in sẵn. Vì thế ngay sau khi đổi thuế, tỷ lệ chia có thể khác hẳn vài tháng sau.

Gãy thứ hai: ngoài thuế còn nhiều thứ khác đè lên vai. Cùng lúc giảm thuế, giá nguyên liệu có thể tăng, tiền thuê mặt bằng có thể tăng. Người mua chỉ thấy giá cuối cùng đứng yên và kết luận giảm thuế vô ích, trong khi thật ra giảm thuế đã đỡ cho giá khỏi tăng thêm. Đòn khiêng không có hình ảnh cho chuyện này.

Gãy thứ ba: không chỉ có hai người. Thị trường thật có nhà sản xuất, nhà buôn, người bán lẻ, người mua. Phần thuế nhẹ đi có thể dừng lại ở bất kỳ khâu nào trong chuỗi, nhất là khâu ít đối thủ cạnh tranh. Đòn khiêng hai người là bản rút gọn.

Gãy thứ tư: người khiêng còn có thể đổi đường. Khi thuế quá nặng, người mua có thể bỏ hẳn món hàng, người bán có thể bỏ nghề. Lúc đó không chỉ là chia gánh nặng mà là chuyến hàng không còn diễn ra, một phần mà nhà kinh tế gọi là tổn thất do thuế.

Những hiểu lầm hay gặp

"Thuế đánh vào doanh nghiệp thì người dân không chịu." Doanh nghiệp đứng tên nộp, nhưng phần thuế có thể được đẩy sang người mua qua giá, sang người lao động qua tiền lương, hoặc sang chủ sở hữu qua lợi nhuận. Tên trên tờ khai không cho biết thùng hàng nằm ở đâu.

"Giảm thuế mà giá không giảm thì chắc chắn có người ăn chặn." Có thể do cạnh tranh yếu, nhưng cũng có thể do người bán vốn đang gánh phần lớn thuế, do chi phí khác tăng che mất, do giá được làm tròn, hay do giảm thuế chỉ tạm thời nên người bán ngại đổi giá rồi lại đổi về. Phải xem từng thị trường mới kết luận được.

"Thuế tăng bao nhiêu thì giá tăng đúng bấy nhiêu." Chỉ đúng khi người mua hoàn toàn không có lựa chọn khác, một trường hợp hiếm. Thường giá tăng ít hơn thuế, phần còn lại người bán chịu.

"Nhà nước quyết định ai chịu thuế." Nhà nước quyết định ai nộp và nộp bao nhiêu. Ai chịu thì do phản ứng của người mua, người bán trên thị trường quyết định. Viết luật bắt người bán nộp hay bắt người mua nộp, kết quả chia gánh cuối cùng thường gần như nhau.

Hai cặp khái niệm hay bị lẫn

Chủ đề này hay bị rối vì có hai cặp chữ nghe giống nhau. Đặt chúng cạnh nhau cho rõ:

Khái niệmNghĩaHỏi để nhận raTrong hình ảnh đòn khiêng
Người nộp thuếNgười đứng tên kê khai, chuyển tiền cho nhà nướcTiền đi từ tài khoản ai sang kho bạc?Tên trên phiếu giao hàng
Người chịu thuếNgười thật sự nghèo đi vì khoản thuếNếu bỏ thuế, ai được lợi?Vai ai đang đau
Phân loại trực thu, gián thuCách xếp loại thuế theo luậtThuế đánh lên thu nhập hay lên hàng hoá?Cách gọi tên chiếc thùng
Phân bổ gánh nặng thuếTỷ lệ thật mà mỗi bên gánhBên nào có đường lùi?Thùng nằm ở chỗ nào trên đòn

Chuyện phân loại trực thu, gián thu là chuyện của luật, ghi sẵn trên giấy. Chuyện phân bổ gánh nặng là chuyện của thị trường, chỉ đo được sau khi quan sát giá và lượng mua bán. Hai câu hỏi khác nhau nên đừng lấy câu trả lời của câu này để trả lời câu kia.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Lần tới ai đó trong nhà than "giảm thuế rồi mà sao giá vẫn thế", thử nói lại bằng ba câu.

Một: thuế giống một thùng hàng người mua và người bán khiêng chung, ai khó bỏ cuộc hơn thì phải gánh phần nặng hơn. Hai: khi thuế giảm, thùng nhẹ đi, nhưng phần nhẹ đi chia theo đúng cách cũ, nếu trước đây người bán gánh nhiều thì giờ người bán được nhẹ nhiều. Ba: nên giá trên kệ chỉ giảm một chút, có khi bị làm tròn hoặc bị chi phí khác tăng che mất, chứ không phải lúc nào cũng có ai ăn chặn.

Nếu người nghe hỏi "thế món nào thì giá sẽ giảm nhiều", câu trả lời là những món mà người mua đang gánh phần lớn thuế, tức những món khó bỏ, ít thứ thay thế, và có nhiều người bán cạnh tranh nhau. Bài này không dự báo giá của món cụ thể nào.

Một câu nên giữ lại sau ba câu đó: đọc tin thuế, đừng chỉ hỏi ai nộp, mà hỏi ai khó buông đòn. Câu hỏi thứ hai mới cho biết ai thật sự nhẹ người hay nặng vai.

Câu hỏi thường gặp

Ai thật sự chịu thuế, người mua hay người bán?

Thường là cả hai, theo một tỷ lệ. Bên nào khó thay đổi hành vi khi giá đổi, như người mua không có món thay thế hay người bán buộc phải bán hết hàng, thì gánh phần lớn hơn. Tên người nộp trên tờ khai không quyết định tỷ lệ này.

Vì sao giảm thuế mà giá bán lẻ không giảm?

Có thể vì người bán vốn đang gánh phần lớn thuế nên phần giảm chủ yếu về họ, vì khoản giảm nhỏ bị làm tròn, vì chi phí khác tăng cùng lúc, hoặc vì giảm thuế chỉ tạm thời nên người bán không đổi giá. Mỗi thị trường một lý do.

Có phải giảm thuế thì người mua chẳng được gì?

Không hẳn. Ngay cả khi giá không giảm, giảm thuế có thể giúp giá không tăng thêm khi chi phí khác đang đội lên. Lợi ích đó có thật nhưng khó nhìn thấy, vì người mua chỉ so giá hôm nay với giá hôm qua.

Độ co giãn liên quan gì tới chuyện ai chịu thuế?

Độ co giãn đo mức một bên thay đổi lượng mua hay bán khi giá đổi. Bên co giãn nhiều có đường lùi, nên đẩy được gánh nặng sang bên kia. Bên co giãn ít không có đường lùi, nên gánh phần lớn thuế.

Bắt người bán nộp thuế thay vì người mua có khác gì không?

Về kết quả cuối cùng, thường không khác bao nhiêu. Dù luật ghi ai nộp, giá thị trường sẽ dịch chuyển cho tới khi gánh nặng chia theo sức mặc cả của hai bên. Khác biệt chủ yếu nằm ở việc thu có dễ không, có dễ trốn không.

Làm sao biết một lần giảm thuế đã đến tay người mua chưa?

Cần so giá trước và sau trong một khoảng thời gian, trừ đi biến động của chi phí khác, và xem nhiều cửa hàng chứ không chỉ một nơi. Việc này thường do cơ quan thống kê hay nhà nghiên cứu làm, người mua lẻ khó tự đo chính xác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138