Thuế tiêu thụ đặc biệt là loại thuế đánh thêm lên một số món hàng mà xã hội muốn người ta dùng ít đi, như thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường, cùng một số hàng hoá khác theo danh mục luật định. Nó không cấm ai mua, chỉ làm món hàng đắt lên để người dùng tự cân nhắc lại, giống gờ giảm tốc trước cổng trường không cấm xe đi qua mà buộc xe phải chậm lại.
Bạn nghe tới loại thuế này mỗi lần có tin đề xuất tăng thuế thuốc lá, bàn chuyện đánh thuế nước ngọt, hay khi thấy giá một chai rượu nhập cao hơn hẳn giá ở nơi khác. Câu hỏi hay gặp nhất: "đánh thuế thì người ta vẫn mua, vậy chỉ để thu tiền thôi à?". Trả lời được câu đó cần hiểu gờ giảm tốc làm việc thế nào, và cũng cần biết nó không làm được gì.
Gờ giảm tốc: không chặn đường, chỉ làm đường gập ghềnh
Trên con đường trước cổng trường tiểu học có một gờ giảm tốc. Không ai bị cấm đi qua. Xe nào vội vẫn qua, nhưng phải giảm ga, mất thêm vài giây, xóc một cái. Kết quả: tốc độ trung bình của cả dòng xe giảm, dù không ai bị chặn. Gờ đặt ở đó không phải vì người lái xe nhanh tự làm hại mình, mà vì xe nhanh gây nguy hiểm cho các em học sinh băng qua đường, người không hề chọn rủi ro đó. Đối chiếu với thuế:
| Trên đường | Trong chuyện thuế | Tên gọi |
|---|---|---|
| Gờ giảm tốc | Khoản thuế đánh thêm | Thuế tiêu thụ đặc biệt |
| Độ cao của gờ | Mức thuế | Thuế suất, hoặc mức thuế tuyệt đối trên mỗi đơn vị |
| Tốc độ của dòng xe | Lượng tiêu dùng của cả xã hội | Mức tiêu thụ |
| Các em học sinh băng qua đường | Người chịu hại mà không chọn: người hít khói thuốc, nạn nhân tai nạn do rượu, quỹ y tế chung | Ngoại ứng tiêu cực |
| Xe rẽ sang hẻm khác để tránh gờ | Hàng lậu, hàng tự nấu không qua thuế | Né thuế |
| Xe vội vẫn qua, chỉ chậm hơn | Người nghiện vẫn mua, chỉ trả nhiều hơn | Cầu ít co giãn |
Hình ảnh này giữ ba ý cho cả bài: thuế không cấm, thuế nhắm vào thiệt hại cho người khác, và gờ cao quá thì người ta tìm đường vòng.
Máy chạy thế nào: từ cái giá "quá rẻ" đến cái giá đắt hơn
Lý do kinh tế đứng sau loại thuế này đi theo một chuỗi nguyên nhân, hệ quả khá chặt:
- Giá thị trường bỏ sót một phần chi phí. Giá một bao thuốc chỉ gồm chi phí làm ra và bán nó. Nó không gồm tiền chữa bệnh cho người hít khói thụ động, hay phần quỹ y tế chung phải chi khi người hút đổ bệnh.
- Món hàng vì thế "rẻ hơn thực chất". Người mua chỉ trả phần của mình, phần còn lại xã hội trả thay. Khi một thứ rẻ hơn giá thật, người ta dùng nhiều hơn mức hợp lý.
- Thuế đặt thêm một khoản lên giá. Ý tưởng là kéo giá lên gần hơn với tổng chi phí thật, trả lại phần mà thị trường bỏ sót.
- Người mua cân nhắc lại. Một số người mua ít đi, một số chuyển sang món khác, một số bỏ hẳn. Người có ít tiền và người chưa quen dùng thường nhạy với giá hơn.
- Nhà nước thu được một khoản. Khoản này đi vào ngân sách chung như các loại thuế khác; dùng vào việc gì là chuyện của dự toán từng năm.
- Thị trường tìm thế cân bằng mới. Lượng dùng thấp hơn trước, giá cao hơn trước, và luôn còn một nhóm người mua vẫn tiếp tục.
Bước một là gốc rễ. Nếu một món hàng chỉ gây hại cho chính người dùng và không ai khác phải trả, lý lẽ đánh thuế yếu đi nhiều và trở thành chuyện tranh luận về quyền tự quyết. Phần lớn các cuộc bàn luận quanh loại thuế này thật ra là bàn xem bước một nặng nhẹ thế nào.
Ví dụ số giả định: chai nước ngọt và hai mục tiêu đánh nhau
Ví dụ giả định, không phải mức thuế thật và không phải số liệu thật. Một chai nước ngọt giá 10.000 đồng. Đặt thêm thuế 2.000 đồng mỗi chai, và để dễ tính giả sử người bán chuyển hết vào giá: chai nước thành 12.000 đồng, đắt hơn 2.000 : 10.000 = 20%.
Thị trường thứ nhất: người mua khá nhạy với giá. Giả định cứ giá tăng 10% thì lượng mua giảm 5%. Giá tăng 20% nên lượng mua giảm 10%. Trước đây bán 1.000.000 chai mỗi tháng, giờ còn 1.000.000 × 90% = 900.000 chai. Thuế thu được mỗi tháng: 900.000 × 2.000 đồng, tức 1,8 tỷ đồng. Lượng tiêu dùng giảm 100.000 chai.
Thị trường thứ hai: người mua rất nhạy với giá. Giả định cứ giá tăng 10% thì lượng mua giảm 20%. Giá tăng 20% nên lượng mua giảm 40%, còn 600.000 chai. Thuế thu được: 600.000 × 2.000 đồng, tức 1,2 tỷ đồng. Lượng tiêu dùng giảm 400.000 chai.
Đặt hai thị trường cạnh nhau sẽ thấy một điều khá lạ: nơi thuế làm người ta bớt dùng nhiều hơn lại là nơi thu được ít tiền hơn. Thuế đánh để giảm dùng mang hai mục tiêu kéo ngược nhau. Nếu nó thành công hoàn toàn, không ai mua nữa, thuế thu về bằng không. Nếu nó thu được rất nhiều, nghĩa là người ta vẫn mua gần như cũ, mục tiêu giảm dùng chưa đạt. Hiểu điều này giúp đọc tin tức bình tĩnh hơn: con số thu thuế tăng không tự nó chứng minh chính sách thành công hay thất bại.
Gờ giảm tốc đúng tới đâu, gãy ở chỗ nào
Đúng: làm chậm chứ không chặn. Cả gờ giảm tốc lẫn thuế đều để người dùng tự quyết, chỉ thay đổi cái giá của quyết định. Đây là khác biệt lớn với lệnh cấm.
Gãy thứ nhất: gờ xóc như nhau với mọi xe, thuế thì không. Gờ cao năm phân thì xe nào cũng xóc năm phân. Thuế 2.000 đồng một chai thì với người thu nhập thấp là một phần đáng kể của tiền chợ, với người thu nhập cao gần như không thấy. Thuế đánh để giảm dùng vì thế đè nặng tương đối hơn lên người ít tiền, một điểm hay được đem ra tranh luận.
Gãy thứ hai: người nghiện không phanh được như người lái xe. Người lái xe thấy gờ thì giảm ga ngay. Người nghiện thuốc lá hay rượu có khi không giảm được dù giá tăng, và gánh thêm chi phí mà không bớt hại. Vì thế thuế thường đi cùng các biện pháp khác như hỗ trợ cai, giáo dục, chứ ít khi đứng một mình.
Gãy thứ ba: gờ không thu tiền. Gờ giảm tốc làm chậm xe rồi thôi. Thuế vừa làm chậm vừa thu tiền về ngân sách, và chính chỗ thu tiền này sinh ra câu hỏi người dân hay đặt: đánh thuế để bảo vệ sức khoẻ hay để thu ngân sách. Câu trả lời trung thực là cả hai cùng xảy ra.
Những hiểu lầm hay gặp
"Đánh thuế mà người ta vẫn mua thì vô ích." Mục tiêu không phải là ai cũng bỏ, mà là lượng dùng chung giảm, nhất là ở người mới bắt đầu và người ít tiền. Một gờ giảm tốc không làm mọi xe dừng hẳn vẫn làm con đường an toàn hơn.
"Thuế càng thu nhiều càng chứng tỏ chính sách hiệu quả." Như ví dụ hai thị trường, thu nhiều có khi là dấu hiệu người ta chưa bớt dùng. Muốn đánh giá phải nhìn lượng tiêu dùng và tác động sức khoẻ, không chỉ nhìn số thu.
"Thuế này chỉ đánh vào hàng xa xỉ." Danh mục chịu thuế tiêu thụ đặc biệt gồm cả hàng cần hạn chế vì tác hại lẫn một số hàng hoá, dịch vụ cao cấp, tuỳ luật từng thời kỳ. Danh mục và mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định, cần tra cổng thông tin chính thức.
"Cứ tăng thuế thật cao là giải quyết xong." Gờ quá cao thì xe rẽ sang hẻm khác. Thuế quá cao làm chênh lệch giá đủ lớn để hàng lậu, hàng tự nấu không kiểm soát có đất sống, đôi khi còn hại hơn. Mức thuế luôn là một sự cân nhắc chứ không phải càng cao càng tốt.
Thuế đánh để giảm dùng khác gì những cách khác
Muốn người ta dùng ít một món hàng, xã hội có nhiều công cụ. Đặt thuế tiêu thụ đặc biệt cạnh vài công cụ quen thuộc để thấy chỗ riêng của nó:
| Công cụ | Người dùng còn được chọn? | Có thu tiền về ngân sách? | Trong hình ảnh con đường |
|---|---|---|---|
| Thuế tiêu thụ đặc biệt | Có, nhưng phải trả đắt hơn | Có | Gờ giảm tốc |
| Cấm bán hẳn | Không | Không | Chắn barie đóng đường |
| Cấm theo độ tuổi, giờ, nơi | Có, trong phạm vi được phép | Không | Biển cấm xe vào khung giờ tan trường |
| Cảnh báo trên bao bì, tuyên truyền | Có, giá không đổi | Không | Biển nhắc "đi chậm" |
| Thuế giá trị gia tăng thông thường | Có | Có | Phí cầu đường chung, không nhắm món nào |
Dòng cuối là chỗ hay nhầm: thuế giá trị gia tăng đánh trên hầu hết hàng hoá để thu ngân sách, không nhắm làm giảm món hàng nào. Thuế tiêu thụ đặc biệt thì nhắm vào một danh sách ngắn, chồng lên trên thuế giá trị gia tăng. Một chai rượu có thể chịu cả hai.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi bố mẹ, ông bà than "thuốc lá, bia bọt sao cứ tăng thuế hoài", có thể đáp gọn như sau.
Một: mấy thứ đó ngoài hại người dùng còn làm người xung quanh khổ lây, mà giá bán lại không tính phần đó vào. Hai: nên nhà nước đặt thêm một khoản thuế cho món đó đắt lên, giống làm cái gờ giảm tốc trước cổng trường, ai vẫn muốn mua thì mua nhưng phải chậm lại mà nghĩ. Ba: gờ cao quá thì người ta đi đường vòng mua hàng lậu, nên mức thuế lúc nào cũng phải cân nhắc chứ không phải cứ tăng là xong.
Nếu chuyện liên quan tới sức khoẻ của chính người nghe, như muốn bớt rượu hay bỏ thuốc mà thấy khó, thì giá cả chỉ là một phần. Nên trao đổi với bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được hỗ trợ đúng cách; bài này chỉ nói về cơ chế của thuế.
Còn mức thuế từng món hiện là bao nhiêu, đang có đề xuất gì, thì theo dõi qua văn bản và thông tin chính thức. Bài này cố ý trung tính, không nói mức nào là đúng.
Câu hỏi thường gặp
Thuế tiêu thụ đặc biệt đánh vào những gì?
Đánh vào một danh sách hàng hoá, dịch vụ do luật quy định, thường gồm những món cần hạn chế dùng như thuốc lá, rượu bia và một số hàng cao cấp khác. Danh mục và mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định và có thể thay đổi theo thời kỳ.
Vì sao đánh thuế thuốc lá mà không cấm luôn?
Cấm hẳn thường đẩy việc mua bán xuống chợ đen, khó kiểm soát và không thu được đồng nào. Thuế để người dùng vẫn được chọn nhưng phải trả đắt hơn, làm lượng dùng chung giảm mà không đẩy hết người mua sang đường vòng.
Ngoại ứng tiêu cực là gì?
Là thiệt hại mà một người gây ra cho người khác khi mua bán hay sử dụng một món hàng, mà người gây ra không phải trả. Khói thuốc thụ động là ví dụ quen thuộc. Thuế đánh để giảm dùng nhằm đưa phần thiệt hại đó vào giá.
Tăng thuế có làm người ta bớt hút thuốc, bớt uống không?
Thường làm lượng dùng chung giảm, nhất là ở người mới bắt đầu và người có ít tiền, nhưng mức giảm tuỳ từng thị trường và từng nhóm người. Người đã nghiện thường giảm ít, nên thuế hay đi kèm các biện pháp hỗ trợ khác.
Thuế này có công bằng với người thu nhập thấp không?
Đây là điểm tranh luận. Cùng một khoản thuế trên mỗi đơn vị hàng sẽ chiếm phần lớn hơn trong chi tiêu của người ít tiền. Mặt khác, người ít tiền cũng là nhóm dễ giảm dùng hơn khi giá tăng. Bài này trình bày cả hai mặt, không phán đúng sai.
Đồ uống có đường có bị đánh thuế tiêu thụ đặc biệt không?
Việc một nhóm hàng có nằm trong danh mục hay không, từ khi nào và mức bao nhiêu do văn bản hiện hành quy định. Muốn biết chính xác, hãy tra cổng thông tin chính thức của cơ quan thuế thay vì dựa vào tin truyền miệng.