Lên một bậc thuế cao hơn không làm toàn bộ thu nhập bị tính theo mức mới. Với thuế luỹ tiến từng phần, chỉ phần thu nhập nằm trong bậc mới chịu mức của bậc đó, phần bên dưới vẫn giữ mức cũ. Vì vậy tăng thu nhập không bao giờ làm số tiền còn lại sau thuế ít đi; bạn chỉ giữ được ít hơn trên mỗi đồng tăng thêm.
Câu "đừng tăng lương, lên bậc thuế là mất hết" được nghe ở phòng làm việc, trong nhóm bạn bè, thậm chí có người từ chối thưởng hay làm thêm vì sợ "nhảy bậc". Nỗi sợ này có thật nhưng dựa trên một hình dung sai về cách tính. Bài này không nhắc biểu thuế đang áp dụng; mọi mức trong bài là giả định. Thứ cần nắm là cơ chế, và cơ chế thì dãy chum hứng nước ngoài sân diễn tả rất trọn.
Dãy chum hứng nước: mỗi chum một cái gáo
Hình dung ngoài sân có một dãy chum xếp từ cao xuống thấp. Nước mưa chảy vào chum thứ nhất; chum đầy thì tràn sang chum thứ hai; chum hai đầy mới tràn sang chum ba. Mỗi chum có một người giữ gáo, và cuối mùa người đó múc đi một phần nước trong chính chum mình: chum đầu múc ít, chum sau múc nhiều hơn, chum cuối múc nhiều nhất. Không người cầm gáo nào được múc sang chum của người khác.
| Ngoài sân | Trong chuyện thuế | Tên gọi |
|---|---|---|
| Lượng nước mưa hứng được | Thu nhập tính thuế | Phần thu nhập dùng để tính thuế |
| Từng chum với sức chứa riêng | Từng bậc thu nhập | Bậc thuế |
| Phần nước gáo múc đi ở mỗi chum | Mức thuế của từng bậc | Thuế suất của bậc |
| Gáo của chum cao nhất đang có nước | Mức áp lên đồng thu nhập tăng thêm | Thuế suất biên |
| Tổng nước bị múc chia cho tổng nước hứng | Tổng thuế chia cho tổng thu nhập | Thuế suất bình quân |
| Nước tràn sang chum mới | Thu nhập vượt qua ngưỡng bậc | "Lên bậc" |
Điều then chốt nằm ở dòng cuối: khi nước tràn sang chum mới, gáo của chum mới chỉ múc phần nước trong chum mới. Nước trong các chum trước vẫn bị múc theo đúng gáo cũ. Không có chuyện người giữ chum mới chạy lại múc cả dãy.
Máy chạy thế nào: tính thuế từng chum một
Dù biểu thuế thật có bao nhiêu bậc, cách tính luỹ tiến từng phần luôn theo các bước sau:
- Xác định thu nhập tính thuế. Đây là con số sau khi đã trừ các khoản được trừ theo luật. Các khoản đó là chuyện của từ điển thuật ngữ, ở đây chỉ cần biết ta bắt đầu từ một con số.
- Đổ con số đó vào chum đầu. Phần nằm trong sức chứa của bậc một thì tính theo mức bậc một.
- Phần dư tràn sang chum hai. Phần nằm trong bậc hai tính theo mức bậc hai, và cứ thế tiếp tục.
- Dừng ở chum có nước cuối cùng. Chum này thường chỉ đầy một phần; chỉ phần nước có trong đó bị tính theo mức của nó.
- Cộng thuế của tất cả các chum. Đó là tổng thuế phải nộp.
- Chia tổng thuế cho thu nhập tính thuế để ra thuế suất bình quân, con số luôn thấp hơn mức của bậc cao nhất mà bạn chạm tới.
Trên thực tế, cơ quan thuế thường phát hành sẵn công thức rút gọn để tính nhanh, nhìn như thể nhân cả thu nhập với một mức rồi trừ đi một khoản. Công thức rút gọn đó cho ra đúng kết quả của việc tính từng chum, nó không phải là một cách tính khác.
Ví dụ số giả định: tăng thu nhập 5 triệu thì mất bao nhiêu
Biểu thuế dưới đây là GIẢ ĐỊNH để tính cho dễ, không phải biểu thuế thật của bất kỳ kỳ nào. Chum một chứa từ 0 đến 10 triệu đồng, gáo múc 5%. Chum hai chứa từ trên 10 đến 20 triệu, gáo múc 10%. Chum ba chứa từ trên 20 đến 30 triệu, gáo múc 20%.
Trường hợp thu nhập tính thuế 20 triệu đồng. Chum một: 10.000.000 × 5% = 500.000 đồng. Chum hai: 10.000.000 × 10% = 1.000.000 đồng. Tổng thuế 1.500.000 đồng. Còn lại 20.000.000 − 1.500.000 = 18.500.000 đồng. Thuế suất bình quân 1.500.000 : 20.000.000 = 7,5%.
Trường hợp tăng lên 25 triệu đồng, tức "nhảy" sang chum ba. Chum một vẫn 500.000 đồng, chum hai vẫn 1.000.000 đồng. Chum ba chứa 5 triệu đồng: 5.000.000 × 20% = 1.000.000 đồng. Tổng thuế 2.500.000 đồng. Còn lại 25.000.000 − 2.500.000 = 22.500.000 đồng. Thuế suất bình quân 2.500.000 : 25.000.000 = 10%.
So hai trường hợp: thu nhập tăng 5 triệu, thuế tăng 1 triệu, tiền còn lại tăng 22.500.000 − 18.500.000 = 4.000.000 đồng. Bạn giữ được 4 trên 5 triệu tăng thêm. Cách tính sai mà nhiều người hình dung là lấy cả 25 triệu nhân 20% = 5.000.000 đồng, còn lại 20 triệu, tưởng như tăng thu nhập mà chỉ giữ thêm được 1,5 triệu. Con số 5 triệu đó không bao giờ xuất hiện trong cách tính luỹ tiến từng phần.
Lưu ý: bậc thật, mức thật, các khoản được trừ thật do văn bản hiện hành quy định và có thể thay đổi. Muốn tính cho mình thì tra cổng thông tin chính thức của cơ quan thuế.
Dãy chum đúng tới đâu, gãy ở chỗ nào
Đúng: mỗi phần thu nhập chỉ chịu mức của bậc chứa nó. Đây là phần lõi và dãy chum diễn tả chính xác. Nước trong chum nào chỉ bị múc bởi gáo của chum đó.
Gãy thứ nhất: nước mưa không ai chọn, thu nhập thì có phần được chọn. Người ta có thể quyết định nhận thêm việc hay không, và lúc quyết định thì điều đáng nhìn là gáo của chum cao nhất, tức thuế suất biên. Dãy chum không diễn tả được chuyện lựa chọn này.
Gãy thứ hai: có những "vách" thật không thuộc về thuế luỹ tiến. Một số chế độ hỗ trợ, ưu đãi hay điều kiện được miễn có ngưỡng kiểu "dưới mức này thì được, vượt một đồng là mất cả". Ở những chỗ đó, vượt ngưỡng có thể làm bạn thiệt thật. Đó không phải cơ chế của thuế luỹ tiến từng phần, nhưng người ta hay lẫn hai thứ vào nhau rồi đổ cho "nhảy bậc thuế".
Gãy thứ ba: thuế luỹ tiến toàn phần thì khác. Có một kiểu tính gọi là luỹ tiến toàn phần, áp mức của bậc cao nhất lên toàn bộ con số. Với kiểu đó, hình ảnh dãy chum không còn đúng, và nỗi sợ "lên bậc là thiệt" mới có cơ sở. Biểu thuế thu nhập phổ biến hiện nay tính theo từng phần; với mỗi loại thuế cụ thể, cần đọc văn bản để biết nó tính theo kiểu nào.
Những hiểu lầm hay gặp
"Lên bậc thì cả lương bị tính mức cao." Sai với luỹ tiến từng phần. Chỉ phần nằm trong bậc mới chịu mức mới, như ví dụ 25 triệu ở trên: phần 20 triệu đầu vẫn tính như cũ.
"Tăng lương có khi cầm về ít hơn." Với riêng thuế luỹ tiến từng phần, điều này không xảy ra, vì gáo của bậc nào cũng múc ít hơn toàn bộ phần nước trong bậc đó. Nếu thấy cầm về ít hơn, nguyên nhân nằm ở chỗ khác: mất một khoản hỗ trợ có ngưỡng, thay đổi khoản trừ, hoặc khác kỳ trả lương.
"Thuế suất 20% nghĩa là mình nộp 20% thu nhập." Mức 20% ở ví dụ là thuế suất của bậc cao nhất. Thuế suất bình quân thì chỉ 10%. Hai con số này hay bị nói lẫn trong các cuộc trò chuyện.
"Từ chối thưởng để khỏi lên bậc là khôn." Theo phép tính, phần thưởng sau thuế vẫn làm bạn có thêm tiền, chỉ ít hơn số ghi trên quyết định thưởng. Nếu có lý do khác để từ chối thì đó là chuyện riêng, nhưng nỗi sợ "lên bậc" không phải lý do đúng.
Ba con số hay bị đánh đồng
Khi nói chuyện thuế thu nhập, người ta hay dùng chữ "thuế suất" cho ba con số khác nhau. Tách ra như sau, dùng lại ví dụ 25 triệu đồng giả định:
| Con số | Nghĩa | Trong ví dụ giả định | Hình ảnh dãy chum |
|---|---|---|---|
| Thuế suất của bậc cao nhất | Mức áp lên phần thu nhập nằm trong bậc cao nhất bạn chạm tới | 20% | Gáo của chum cuối có nước |
| Thuế suất biên | Phần bị lấy trên mỗi đồng thu nhập tăng thêm | 20% cho đồng tăng thêm tiếp theo | Gáo sẽ múc giọt nước kế tiếp |
| Thuế suất bình quân | Tổng thuế chia cho thu nhập tính thuế | 10% | Tổng nước bị múc chia tổng nước hứng |
| Phần tiền giữ lại | Thu nhập trừ tổng thuế | 22,5 triệu đồng | Nước còn lại trong cả dãy chum |
Trong luỹ tiến từng phần, thuế suất của bậc cao nhất và thuế suất biên thường trùng nhau, nên hay bị gọi chung. Còn thuế suất bình quân luôn thấp hơn, và chính nó mới cho biết bạn nộp bao nhiêu phần thu nhập. Khi ai đó nói "mình chịu thuế 20%", hỏi lại họ đang nói con số nào.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Nếu người thân đang ngại nhận thêm việc vì sợ "nhảy bậc", ba câu sau có thể giúp:
Một: thuế thu nhập giống dãy chum hứng nước, chum đầy thì tràn sang chum sau, chum sau bị múc nhiều hơn chum trước. Hai: khi tiền tràn sang chum mới, chỉ phần tiền trong chum mới bị múc mạnh hơn, còn tiền ở các chum cũ vẫn bị múc như cũ. Ba: nên kiếm thêm bao nhiêu thì cầm về thêm được một phần của số đó, không bao giờ vì kiếm thêm mà cầm về ít hơn.
Nếu sau đó họ vẫn thấy tháng nào đó cầm về ít hơn dù lương tăng, lý do nên tìm ở chỗ khác: một khoản hỗ trợ có ngưỡng, một khoản bị trừ mới, hay thời điểm tính thuế. Đừng đổ cho bậc thuế.
Còn mức thuế từng bậc là bao nhiêu, ngưỡng mỗi bậc ở đâu, thì do văn bản hiện hành quy định và có thể đổi theo thời kỳ. Đọc các con số đó trên cổng thông tin chính thức của cơ quan thuế, đừng theo con số trong ví dụ giả định của bài này.
Câu hỏi thường gặp
Lên bậc thuế thì có bị tính thuế cả thu nhập theo mức mới không?
Không, nếu đó là thuế luỹ tiến từng phần. Chỉ phần thu nhập nằm trong bậc mới chịu mức của bậc mới, phần thu nhập ở các bậc dưới vẫn tính theo mức của từng bậc đó.
Tăng lương có thể làm tiền cầm về ít hơn không?
Riêng thuế luỹ tiến từng phần thì không. Mỗi đồng tăng thêm chỉ bị lấy đi một phần, nên tiền cầm về vẫn tăng. Nếu thấy giảm, hãy kiểm các khoản khác như khoản hỗ trợ có ngưỡng, khoản trừ mới hoặc kỳ trả lương.
Thuế suất biên và thuế suất bình quân khác nhau thế nào?
Thuế suất biên là phần bị lấy trên đồng thu nhập tăng thêm tiếp theo. Thuế suất bình quân là tổng thuế chia cho tổng thu nhập tính thuế. Thuế suất bình quân luôn thấp hơn mức của bậc cao nhất bạn chạm tới.
Luỹ tiến từng phần và luỹ tiến toàn phần khác nhau ra sao?
Luỹ tiến từng phần tính mỗi phần thu nhập theo mức của bậc chứa nó. Luỹ tiến toàn phần áp mức của bậc cao nhất lên cả con số, nên vượt ngưỡng có thể làm tăng vọt số thuế. Cần đọc văn bản của từng loại thuế để biết nó tính kiểu nào.
Công thức tính nhanh của cơ quan thuế có khác cách tính từng bậc không?
Không. Công thức rút gọn kiểu nhân với một mức rồi trừ đi một khoản cố định được dựng ra để cho cùng kết quả với cách tính từng bậc. Nó chỉ là đường tắt cho người tính tay.
Biểu thuế thu nhập hiện hành có bao nhiêu bậc?
Số bậc, ngưỡng và mức của từng bậc do văn bản hiện hành quy định và có thể thay đổi. Bài này cố ý dùng biểu giả định để giải thích cơ chế; con số thật cần tra trên cổng thông tin chính thức của cơ quan thuế.