PhucTap.comPhức Tạp
Thuế, ngân sách và tiền chung

Thâm hụt ngân sách và nợ công khác nhau thế nào: hình ảnh vòi nước chảy vào bể

Thâm hụt là lượng nước vòi đổ thêm vào bể trong một năm, nợ công là mực nước đang có trong bể. Thâm hụt giảm mà nợ vẫn tăng là chuyện bình thường.

a garden tap pouring a thin stream of water into a large concrete water tank in a sunny courtyard, a measuring stick without markings leaning inside, wide shot

Thâm hụt ngân sách là phần chi vượt thu trong MỘT năm, còn nợ công là tổng số tiền nhà nước đang nợ, cộng dồn qua nhiều năm. Thâm hụt giống lượng nước vòi đổ thêm vào bể trong năm, nợ công giống mực nước đang có trong bể. Vì vậy thâm hụt giảm đi nhưng chưa về không thì nợ vẫn tăng, chỉ tăng chậm hơn.

Hai cụm từ này thường đứng cạnh nhau trong cùng một bản tin, nên nhiều người dùng như một: "năm nay thâm hụt giảm, nợ công giảm rồi". Ở Việt Nam, văn bản còn dùng chữ "bội chi" với nghĩa gần như thâm hụt. Gỡ được sự khác nhau giữa dòng chảy và lượng tích trữ là đọc được nửa số tin tức về tài chính công. Bài này giữ trung tính, không bình luận mức nợ nào là đúng hay sai.

Vòi nước và bể chứa: một hình ảnh cho hai con số

Ngoài sân có một bể chứa nước, trên thành có một cây thước đo mực nước. Mỗi năm, một vòi nước chảy vào bể; lượng nước vòi đổ thêm trong năm đó là thâm hụt của năm. Năm nào thu nhiều hơn chi, ta không mở vòi mà còn múc bớt nước ra, đó là thặng dư. Mực nước trên thước vào cuối mỗi năm là nợ công. Chiếc bể đặt trong một ngôi nhà, và cỡ ngôi nhà chính là quy mô nền kinh tế.

Ngoài sânTrong tài chính côngLoại con số
Lượng nước vòi đổ thêm trong một nămThâm hụt, bội chi ngân sáchDòng, đo trong một khoảng thời gian
Múc bớt nước ra trong nămThặng dư ngân sáchDòng
Mực nước trên thước cuối nămNợ côngTồn, đo tại một thời điểm
Nước rỉ thêm vì bể "sinh lãi"Tiền lãi phải trả trên khoản nợ cũDòng, nằm trong khoản chi
Cỡ ngôi nhà chứa bểQuy mô nền kinh tế, thường đo bằng tổng sản phẩm trong nướcMẫu số để so
Mực nước chia cho cỡ nhàTỷ lệ nợ công so với tổng sản phẩm trong nướcTỷ lệ

Phân biệt "dòng" và "tồn" là chìa khoá: lương tháng là dòng, số dư sổ tiết kiệm là tồn; số km đi trong ngày là dòng, số km trên đồng hồ xe là tồn. Thâm hụt và nợ công là một cặp dòng – tồn y như vậy.

Máy chạy thế nào: từ thâm hụt một năm đến món nợ nhiều năm

Đi theo một năm ngân sách từ đầu tới cuối, ta thấy thâm hụt biến thành nợ ra sao:

  1. Dự toán thu và chi. Đầu năm, ngân sách dự kiến thu từ thuế, phí và các nguồn khác, dự kiến chi cho lương, đầu tư, trợ cấp, trả lãi nợ cũ.
  2. Chi vượt thu. Nếu dự kiến chi nhiều hơn thu, phần chênh là thâm hụt. Đây là nước sắp đổ vào bể.
  3. Vay để bù. Nhà nước vay phần chênh, thường bằng cách phát hành trái phiếu hoặc vay từ các nguồn khác theo quy định. Đây là lúc mở vòi.
  4. Nợ cộng thêm. Khoản vay mới cộng vào tổng nợ đang có. Mực nước dâng lên.
  5. Năm sau phải trả lãi. Tiền lãi trên tổng nợ trở thành một khoản chi của năm sau, làm áp lực thâm hụt năm sau lớn hơn nếu các thứ khác giữ nguyên. Bể tự rỉ thêm nước vào chính nó.
  6. Nợ gốc đến hạn thường được vay mới để trả. Giống thay một xô nước cũ bằng một xô mới, mực nước không đổi. Việc này gọi là đảo nợ hay tái cấp vốn, khác với thâm hụt.

Bước năm giải thích vì sao các nhà phân tích hay tách riêng tiền lãi ra khỏi thâm hụt: phần thâm hụt chưa tính tiền lãi gọi là cân đối sơ cấp, cho biết riêng việc thu chi của năm nay đang làm bể dâng hay hạ, không lẫn với gánh nặng của nợ cũ.

Ví dụ số giả định: ba năm của một ngân sách tưởng tượng

Ví dụ giả định, đơn vị là "đơn vị tiền" tưởng tượng, không liên quan số liệu thật của bất kỳ nước nào. Đầu năm thứ nhất, nợ đang có là 2.000 đơn vị, nền kinh tế lớn 5.000 đơn vị. Tỷ lệ nợ: 2.000 : 5.000 = 40%.

Năm thứ nhất: thu 900, chi 1.000. Thâm hụt 1.000 − 900 = 100. Vay 100 để bù, nợ cuối năm 2.000 + 100 = 2.100. Trong khoản chi 1.000 có tiền lãi: giả định lãi 3% trên nợ 2.000, tức 60. Thâm hụt chưa tính lãi, tức cân đối sơ cấp, là 100 − 60 = 40.

Năm thứ hai: bản tin đưa "thâm hụt giảm một nửa", từ 100 xuống 50. Nghe như nợ giảm, nhưng nợ cuối năm là 2.100 + 50 = 2.150, vẫn tăng. Vòi chảy nhỏ lại, bể vẫn dâng.

Năm thứ ba: thu nhiều hơn chi 30, thặng dư 30. Nợ cuối năm 2.150 − 30 = 2.120. Đây là năm đầu tiên mực nước hạ. Trong lúc đó nền kinh tế lớn lên còn 6.000 đơn vị. Tỷ lệ nợ: 2.120 : 6.000, khoảng 35,3%.

So đầu và cuối: nợ tính bằng số tuyệt đối tăng từ 2.000 lên 2.120, nhưng tỷ lệ nợ so với quy mô nền kinh tế giảm từ 40% xuống khoảng 35,3%, vì ngôi nhà lớn nhanh hơn mực nước. Đó là lý do người ta ít khi so nợ công bằng số tuyệt đối giữa các năm hay giữa các nước, mà so bằng tỷ lệ. Ngưỡng an toàn cụ thể và số liệu thật của từng năm do cơ quan có thẩm quyền công bố.

Vòi và bể đúng tới đâu, gãy ở chỗ nào

Đúng: dòng và tồn. Hình ảnh này giữ đúng quan hệ cốt lõi: thâm hụt mỗi năm cộng dồn thành nợ, thặng dư làm nợ giảm, và thâm hụt nhỏ đi không có nghĩa là nợ nhỏ đi.

Gãy thứ nhất: nước trong bể không đẻ thêm nước, nợ thì sinh lãi. Bể nước thật không tự dâng. Nợ thì mỗi năm sinh lãi phải trả, và tiền lãi đó lại là một khoản chi. Hình ảnh "nước rỉ thêm" phải thêm vào mới đủ.

Gãy thứ hai: bể nước có thành, nợ không có vạch tràn cố định. Bể đầy thì tràn, ai cũng thấy. Nợ công không có một mức mà vượt qua là sụp đổ tức thì; khả năng chịu nợ tuỳ lãi suất phải trả, tốc độ tăng của nền kinh tế, nợ vay trong nước hay ngoài nước, kỳ hạn dài hay ngắn. Vì thế các ngưỡng được đặt ra là ngưỡng cảnh báo do luật và chính sách quy định, không phải vạch tràn vật lý.

Gãy thứ ba: nước đổ vào bể thì chỉ nằm đó, tiền vay thì được dùng. Một khoản vay để làm con đường có thể giúp nền kinh tế lớn hơn, tức ngôi nhà to ra, làm tỷ lệ nợ giảm về sau. Một khoản vay cho chi tiêu thường xuyên thì không có tác dụng đó. Bể nước không phân biệt được hai loại nước này.

Những hiểu lầm hay gặp

"Thâm hụt giảm tức là nợ giảm." Chỉ khi thâm hụt về dưới không, tức có thặng dư, nợ mới giảm. Thâm hụt nhỏ hơn năm trước vẫn làm nợ tăng, như năm thứ hai trong ví dụ.

"Nợ công tính ra mỗi người dân gánh bao nhiêu triệu." Phép chia đó cho một con số dễ nhớ nhưng dễ hiểu sai: nợ công không đòi từng người, nó được trả bằng thu ngân sách trong tương lai và thường được đảo nợ. Muốn hiểu mức nặng nhẹ, nhìn tỷ lệ so với quy mô nền kinh tế và chi phí lãi so với thu ngân sách thì sát hơn.

"Nợ công tăng về số tuyệt đối là đáng sợ." Nền kinh tế lớn lên thì số tuyệt đối của nợ thường cũng lớn lên. Cần nhìn tỷ lệ và xu hướng, như ví dụ nợ tăng mà tỷ lệ giảm.

"Thâm hụt lúc nào cũng xấu" hoặc "lúc nào cũng tốt". Đây là câu hỏi chính sách, phụ thuộc thời điểm và việc dùng tiền vay vào đâu. Bài này không phán đúng sai; chỉ cần biết thâm hụt là một con số về dòng chảy trong năm, đừng lẫn với tổng nợ.

Những cặp "thâm hụt" hay bị lẫn

Chữ thâm hụt xuất hiện trong nhiều cụm từ khác nhau trên báo. Bảng dưới tách chúng ra theo câu hỏi "cái gì vượt cái gì":

Khái niệmCái gì vượt cái gìDòng hay tồnHình ảnh
Thâm hụt, bội chi ngân sáchChi của nhà nước vượt thu trong nămDòngNước vòi đổ thêm vào bể trong năm
Cân đối sơ cấpThu chi trong năm khi đã bỏ tiền lãi raDòngNước vòi đổ thêm, không tính phần rỉ do lãi
Nợ côngTổng số nhà nước đang nợTồnMực nước trong bể
Thâm hụt thương mạiCả nước mua hàng của nước ngoài nhiều hơn bán raDòngMột chiếc bể khác, của cả nền kinh tế với bên ngoài
Thâm hụt của một gia đìnhGia đình tiêu nhiều hơn kiếm trong thángDòngMột chiếc bể nhỏ trong nhà mình

Dòng thứ tư hay bị gán nhầm: thâm hụt thương mại là chuyện mua bán giữa cả nền kinh tế với bên ngoài, không phải chuyện thu chi của ngân sách. Một nước có thể thâm hụt ngân sách mà thặng dư thương mại, hoặc ngược lại.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Lần tới thấy bản tin đọc cả hai con số liền nhau, thử nói lại cho người nhà như sau.

Một: thâm hụt là năm nay nhà nước tiêu nhiều hơn thu bao nhiêu, giống lượng nước vòi đổ thêm vào bể trong năm. Hai: nợ công là tổng số đang nợ, cộng dồn từ nhiều năm, giống mực nước trong bể. Ba: vòi chảy nhỏ lại thì bể vẫn dâng, chỉ dâng chậm hơn; muốn bể hạ thì phải có năm thu nhiều hơn chi, và muốn biết nặng nhẹ thì so mực nước với cỡ ngôi nhà.

Ba câu này đủ để không bị lẫn khi đọc tin. Còn mức thâm hụt, mức nợ thật của từng năm và ngưỡng được phép, xem báo cáo công khai trên cổng thông tin chính thức của cơ quan tài chính, đừng dựa vào con số truyền miệng.

Nếu người nghe hỏi tiếp "vậy nợ nhiều có sao không", câu trả lời trung thực là: tuỳ vay để làm gì, lãi bao nhiêu, nền kinh tế lớn nhanh hay chậm. Đó là câu hỏi của chính sách, bài này dừng ở chỗ phân biệt hai con số.

Câu hỏi thường gặp

Thâm hụt ngân sách là gì nói ngắn gọn?

Là phần chi của nhà nước vượt quá phần thu trong một năm ngân sách. Văn bản ở Việt Nam thường gọi là bội chi. Phần chênh này thường được bù bằng vay, nên thâm hụt mỗi năm cộng dồn vào nợ công.

Thâm hụt ngân sách và nợ công khác nhau thế nào?

Thâm hụt là con số dòng, đo trong một năm, cho biết năm đó chi vượt thu bao nhiêu. Nợ công là con số tồn, đo tại một thời điểm, cho biết tổng số đang nợ sau nhiều năm cộng dồn và trừ đi các năm thặng dư.

Vì sao thâm hụt giảm mà nợ công vẫn tăng?

Vì chỉ cần còn thâm hụt, dù nhỏ, là còn phải vay thêm và nợ vẫn cộng thêm. Nợ chỉ giảm khi có thặng dư, tức thu vượt chi, hoặc khi được trả bớt bằng nguồn khác.

Vì sao nợ công hay được tính theo phần trăm tổng sản phẩm trong nước?

Vì số tuyệt đối không cho biết nặng hay nhẹ. Một khoản nợ là lớn với nền kinh tế nhỏ nhưng có thể vừa phải với nền kinh tế lớn. Chia cho quy mô nền kinh tế giúp so sánh giữa các năm và giữa các nước.

Cân đối sơ cấp là gì?

Là chênh lệch thu chi trong năm khi đã bỏ tiền lãi phải trả trên nợ cũ ra khỏi khoản chi. Nó cho biết riêng việc thu chi của năm nay đang làm nợ tăng hay giảm, không lẫn với gánh nặng của các khoản nợ đã vay trước.

Muốn xem số liệu thâm hụt và nợ công thật thì xem ở đâu?

Số liệu dự toán, quyết toán ngân sách và nợ công được công bố trên cổng thông tin chính thức của cơ quan tài chính và các báo cáo trình cơ quan lập pháp. Bài này chỉ dùng số giả định để giải thích cơ chế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138