Công ty bảo hiểm có lãi từ hai nguồn: phần chênh giữa phí thu vào với tiền bồi thường cộng chi phí vận hành, và tiền lời từ việc đầu tư khoản phí trong thời gian chờ phải trả. Nhiều năm, nguồn thứ nhất chỉ mỏng hoặc thậm chí âm, nguồn thứ hai mới là chỗ giữ cho công ty đứng vững.
Câu hỏi này hay đến từ một suy luận rất tự nhiên: "họ trả tiền cho người gặp nạn, vậy lấy gì mà lãi, chắc là nhờ từ chối bồi thường". Bạn cũng gặp nó khi đọc tin kết quả kinh doanh của ngành bảo hiểm, khi nghe chữ "tỷ lệ bồi thường". Bài này dùng hình ảnh một bãi giữ xe đầu ngõ để tách hai nguồn thu, kèm phép tính giả định, và chỉ ra vì sao lãi nhờ quỵt tiền khách không phải là mô hình sống lâu được.
Bãi giữ xe đầu ngõ: thu vé trước, đền xe mất sau
Bác Sáu trông xe cho cả khu chợ. Mỗi chiếc xe gửi theo tháng phải trả tiền vé đầu tháng. Bác cam kết: xe mất thì bác đền. Cả năm thường chỉ vài chiếc bị mất, nhưng mỗi chiếc mất là một khoản lớn. Tiền vé thu đầu tháng nằm trong két suốt nhiều tuần trước khi có chuyện phải đền, nên bác gửi nó ở chỗ an toàn có lãi. Bác sống được nhờ hai thứ, ứng với hai nguồn thu của công ty bảo hiểm:
| Ở bãi giữ xe | Trong công ty bảo hiểm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Tiền vé tháng | Phí bảo hiểm | Thu trước, thường cả năm một lần hoặc theo kỳ |
| Tiền đền xe mất | Bồi thường, chi trả quyền lợi | Khoản chi lớn nhất |
| Lương người trông, tiền thuê bãi, mái che | Chi phí vận hành, hoa hồng đại lý | Khoản chi thứ hai |
| Phần vé còn dư sau khi đền và trả chi phí | Lãi nghiệp vụ bảo hiểm | Nguồn thu thứ nhất, thường mỏng |
| Tiền vé nằm trong két trước khi phải đền | Tiền nhàn rỗi, dự phòng nghiệp vụ | Chưa phải của bác, nhưng đang do bác giữ |
| Tiền lời khi gửi tiền két ở chỗ an toàn | Lãi đầu tư | Nguồn thu thứ hai, nhiều năm là nguồn chính |
Dòng thứ năm quan trọng nhất. Tiền vé trong két không phải tiền bác được tự do tiêu, vì một phần sẽ phải dùng để đền xe mất. Nhưng trong lúc chờ, nó sinh lời. Với bảo hiểm nhân thọ, khoảng chờ kéo dài hàng chục năm, nên dòng này càng lớn.
Máy chạy thế nào: từ đồng phí đầu tiên tới lợi nhuận cuối năm
Đồng tiền phí đi qua công ty bảo hiểm theo thứ tự sau, mỗi khâu có một con số được báo cáo riêng:
- Thu phí. Phí ghi nhận dần theo thời gian được bảo hiểm, không ghi trọn ngay. Một hợp đồng một năm thu đầu năm thì mới "làm ra" một phần mười hai mỗi tháng.
- Lập dự phòng. Một phần phí phải để riêng cho các khoản bồi thường sẽ đến, kể cả những vụ đã xảy ra mà chưa báo. Phần này bị cơ quan quản lý giám sát chặt.
- Trả bồi thường và chi phí. Tỷ lệ bồi thường là tiền bồi thường chia cho phí; cộng thêm tỷ lệ chi phí thì ra tỷ lệ kết hợp.
- Đầu tư tiền nhàn rỗi. Tiền dự phòng và vốn được đầu tư vào các tài sản theo quy định, thường thiên về an toàn và dễ rút vì có thể phải trả bất cứ lúc nào.
- Cộng hai nguồn thu. Lãi hoặc lỗ nghiệp vụ cộng lãi đầu tư, trừ thuế, ra lợi nhuận. Phần lợi nhuận này giữ lại làm vốn hoặc chia cho chủ sở hữu.
Nhìn khâu thứ ba: nếu tỷ lệ kết hợp dưới 100%, công ty có lãi ngay từ việc bảo hiểm. Trên 100% thì nghiệp vụ lỗ, phải nhờ lãi đầu tư bù. Đây là con số mà người trong nghề theo dõi nhiều nhất.
Ví dụ số giả định: một năm của một công ty bảo hiểm
Ví dụ giả định, số tròn, không phản ánh công ty hay thị trường nào.
- Phí thu trong năm: 1.000 tỷ đồng.
- Bồi thường: 650 tỷ đồng. Tỷ lệ bồi thường: 650 ÷ 1.000 = 65%.
- Chi phí vận hành và hoa hồng: 300 tỷ đồng, tức 30%. Tỷ lệ kết hợp: 65% + 30% = 95%.
- Lãi nghiệp vụ: 1.000 − 650 − 300 = 50 tỷ đồng, tức 5% của phí.
- Tiền nhàn rỗi bình quân trong năm giả định 800 tỷ đồng, đầu tư được lợi suất giả định 5%: 800 × 5% = 40 tỷ đồng.
- Tổng lợi nhuận trước thuế: 50 + 40 = 90 tỷ đồng.
- Năm xui, bồi thường lên 730 tỷ: tỷ lệ kết hợp 73% + 30% = 103%, lỗ nghiệp vụ 1.000 − 730 − 300 = −30 tỷ. Cộng 40 tỷ đầu tư, vẫn lãi 10 tỷ.
Con số đáng nhớ: trên mỗi 100 đồng phí, công ty trong ví dụ trả lại cho người gặp nạn 65 đồng, tốn 30 đồng để vận hành, chỉ giữ 5 đồng lãi nghiệp vụ. Phần lãi lớn hơn đến từ chỗ tiền của nhiều người nằm trong két một thời gian. Nếu công ty định từ chối bồi thường để đẩy tỷ lệ bồi thường xuống thật thấp, khách sẽ bỏ đi và cơ quan quản lý sẽ vào cuộc.
Hình ảnh bãi giữ xe gãy ở đâu
Bãi giữ xe giúp thấy hai nguồn thu, nhưng có mấy chỗ không giống công ty bảo hiểm thật.
Thứ nhất, bác Sáu muốn gửi tiền két ở đâu cũng được. Công ty bảo hiểm thì bị quy định nơi được đầu tư, tỷ lệ tối đa cho từng loại tài sản, mức vốn tối thiểu phải giữ. Lý do: tiền đó phần lớn là nghĩa vụ phải trả cho khách, không thể đem đánh cược. Các mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định.
Thứ hai, xe mất là chuyện biết ngay. Trong bảo hiểm, nhiều vụ chỉ được báo sau nhiều tháng, có vụ kiện tụng kéo dài nhiều năm. Công ty phải ước lượng trước những khoản chưa biết, và nếu ước sai thì lợi nhuận năm nay đẹp nhưng các năm sau phải gánh.
Thứ ba, với bảo hiểm nhân thọ có tích luỹ, một phần lớn tiền lời đầu tư không thuộc về công ty mà phải dành cho quyền lợi của người mua theo hợp đồng. Hình ảnh bác Sáu được giữ trọn tiền lời không đúng với loại sản phẩm này. Chi tiết cách chia phụ thuộc từng hợp đồng.
Thứ tư, bãi xe của bác Sáu chỉ cạnh tranh với bãi bên kia đường. Công ty bảo hiểm cạnh tranh trên cả thị trường, nên khi lãi đầu tư cao, có công ty hạ phí để giành khách, chấp nhận lỗ nghiệp vụ. Khi lãi đầu tư giảm, chiến lược đó hết đất sống và phí thường phải điều chỉnh lại. Hai nguồn thu vì thế không tách rời mà kéo nhau theo chu kỳ.
Hiểu lầm hay gặp về lợi nhuận bảo hiểm
"Bảo hiểm lãi là nhờ từ chối trả tiền." Có những vụ từ chối gây tranh cãi, nhưng mô hình lâu dài không sống bằng việc đó. Phần lớn tiền phí quay về người gặp nạn; lãi bền đến từ định phí đúng, chi phí thấp và đầu tư thận trọng.
"Tỷ lệ bồi thường thấp là công ty giỏi." Từ phía công ty có thể vậy, nhưng từ phía khách, tỷ lệ bồi thường quá thấp có nghĩa là mỗi đồng phí được trả lại ít. Con số này nên đọc cùng chất lượng phục vụ, không nên đọc một mình.
"Phí thu vào là tiền của công ty." Phần lớn phí là nghĩa vụ phải trả trong tương lai, được giữ dưới dạng dự phòng. Công ty chỉ thật sự sở hữu phần lợi nhuận còn lại sau khi đã trả và lập đủ dự phòng.
"Công ty lãi lớn năm nay thì phí đang quá đắt." Một năm ít thiên tai có thể cho lãi lớn, năm sau một trận bão lại xoá sạch. Phải nhìn nhiều năm liền mới thấy mức phí có hợp lý so với rủi ro hay không.
"Công ty bảo hiểm muốn khách càng ít gặp nạn càng tốt, nên không có xung đột gì." Đúng một nửa. Công ty có lợi khi khách ít gặp nạn, nên nhiều nơi thưởng cho người không có yêu cầu bồi thường hay khuyến khích phòng ngừa. Nhưng khi chuyện đã xảy ra, mỗi đồng trả ra là một đồng bớt khỏi lợi nhuận, nên luôn có độ căng ở khâu xét bồi thường. Đó là lý do có quy định về thời hạn giải quyết, quyền khiếu nại và cơ quan giám sát.
Các con số hay bị nhầm khi đọc kết quả kinh doanh bảo hiểm
Khi đọc tin về ngành bảo hiểm, bốn con số sau rất dễ bị dùng lẫn cho nhau:
| Con số | Đo cái gì | Hay bị hiểu nhầm thành |
|---|---|---|
| Doanh thu phí | Tổng phí khách đã trả trong kỳ | Lợi nhuận, trong khi phần lớn sẽ phải trả lại |
| Tỷ lệ bồi thường | Bồi thường chia cho phí | Thước đo đầy đủ về chất lượng, trong khi chưa tính chi phí |
| Tỷ lệ kết hợp | Bồi thường cộng chi phí, chia cho phí | Lợi nhuận cuối cùng, trong khi chưa tính đầu tư |
| Dự phòng nghiệp vụ | Phần tiền giữ lại để trả nghĩa vụ tương lai | Tiền thừa của công ty, trong khi đó là tiền đã hứa với khách |
Đọc đúng thứ tự: doanh thu phí cho biết quy mô, tỷ lệ kết hợp cho biết bản thân việc bảo hiểm có lãi không, lãi đầu tư cho biết công ty quản lý tiền nhàn rỗi ra sao, và dự phòng cho biết công ty đang giữ bao nhiêu để thực hiện lời hứa. Bài này chỉ giải thích cách đọc, không đánh giá công ty nào.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi con hỏi "công ty bảo hiểm trả tiền cho người ta thì lấy đâu ra lãi", ba câu sau là đủ:
Một: giống bãi giữ xe, họ thu tiền vé của rất nhiều người, chỉ đền cho vài người mất xe, phần dư sau khi trả lương và chi phí là một khoản lời mỏng. Hai: tiền vé thu trước nằm chờ trong két khá lâu mới phải đền, nên họ đem đầu tư ở chỗ an toàn và lấy tiền lời. Ba: nhiều năm phần bảo hiểm gần như hoà hay lỗ, chính tiền lời đầu tư mới giữ họ có lãi, còn từ chối trả tiền thì mất khách và bị phạt.
Ba câu này nói về cách một doanh nghiệp bảo hiểm sống, không phải về chuyện nên mua của ai. Quỹ bảo hiểm do nhà nước tổ chức không chạy theo lợi nhuận, phần dư thuộc về quỹ chung như đã nói ở bài về nồi cơm chung.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ kết hợp là gì và vì sao quan trọng?
Là tổng tiền bồi thường và chi phí vận hành chia cho phí thu vào. Dưới 100% nghĩa là riêng việc bảo hiểm đã có lãi, trên 100% nghĩa là phải nhờ lãi đầu tư bù. Người trong nghề dùng nó để xem công ty định phí và quản lý chi phí ra sao.
Công ty bảo hiểm có được đem tiền phí đi đầu tư tuỳ ý không?
Không. Họ phải giữ dự phòng và đầu tư theo giới hạn về loại tài sản, tỷ lệ và độ an toàn do cơ quan quản lý đặt ra. Mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định.
Vì sao bảo hiểm nhân thọ có nhiều tiền đầu tư hơn bảo hiểm xe?
Vì khoảng thời gian giữa lúc thu phí và lúc phải trả của nhân thọ kéo dài nhiều năm, tiền nằm trong quỹ lâu hơn. Bảo hiểm xe thì thường chỉ một năm, tiền quay vòng nhanh.
Tỷ lệ bồi thường bao nhiêu là hợp lý?
Không có con số chung, vì mỗi loại bảo hiểm có cấu trúc chi phí khác nhau. Cần đọc cùng tỷ lệ chi phí và qua nhiều năm. Bài này không đưa ngưỡng cụ thể và không xếp hạng công ty nào.
Công ty bảo hiểm có thể phá sản không?
Có thể, nếu định phí sai kéo dài, đầu tư thua lỗ hoặc gặp thảm hoạ vượt sức. Vì vậy họ bị quy định vốn tối thiểu, dự phòng và thường mua tái bảo hiểm. Cách bảo vệ khách khi đó do pháp luật hiện hành quy định.
Các con số 1.000 tỷ, 65% và 5% trong bài có phải số thật không?
Không. Đó là số giả định để thấy hai nguồn thu cộng lại thế nào. Tỷ lệ thật khác nhau theo từng công ty, từng loại bảo hiểm và từng năm.