Lựa chọn bất lợi là hiện tượng những người tự biết mình rủi ro cao thì háo hức mua bảo hiểm hơn những người rủi ro thấp, khiến quỹ chung toàn người dễ gặp chuyện, tiền trả ra nhiều hơn dự tính, giá phải tăng, rồi người ít rủi ro lại bỏ đi tiếp. Khám sức khoẻ trước khi nhận, thời gian chờ, mua theo nhóm và bảo hiểm bắt buộc đều là cách để chặn vòng xoáy này.
Bạn gặp hệ quả của nó khi điền tờ khai sức khoẻ dài dằng dặc, khi nghe "bệnh có sẵn thì không được trả ngay", hay khi thắc mắc vì sao có loại bảo hiểm bắt cả nhà phải cùng tham gia. Bài này dùng hình ảnh một quán buffet đồng giá ở đầu phố để thấy vòng xoáy chạy ra sao, kèm phép tính giả định từng vòng.
Quán buffet đồng giá: ai sẽ là khách quen?
Một quán mở buffet giá một suất cố định, ăn bao nhiêu tuỳ ý. Chủ quán tính giá dựa trên một "khách trung bình": người ăn ít và người ăn khoẻ bù cho nhau. Nhưng khách thì biết rõ sức ăn của mình hơn chủ quán. Người ăn như mèo thấy giá đó không đáng, người ăn khoẻ thấy quá hời. Từng phần của quán ứng với bảo hiểm như sau:
| Ở quán buffet | Trong bảo hiểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giá một suất đồng giá | Mức phí chung cho một nhóm | Tính theo "người trung bình" |
| Sức ăn của từng khách | Mức rủi ro thật của từng người | Người mua biết rõ hơn người bán |
| Khách ăn ít không quay lại | Người khoẻ không mua hoặc bỏ hợp đồng | Bước đầu của vòng xoáy |
| Khách ăn khoẻ thành khách quen | Người có nguy cơ cao ở lại và rủ thêm người | Quỹ lệch dần về phía rủi ro cao |
| Chủ quán tăng giá | Phí năm sau tăng | Đẩy thêm người ít rủi ro rời đi |
| Quán chỉ còn khách ăn khoẻ hoặc đóng cửa | Sản phẩm bảo hiểm sụp | Gọi là vòng xoáy tử thần |
Chỗ đáng chú ý: không ai trong quán làm gì sai. Khách ăn ít không muốn trả tiền cho phần mình không ăn, khách ăn khoẻ chọn chỗ hời, chủ quán tăng giá để khỏi lỗ. Mỗi người hành xử hợp lý với thông tin mình có, vậy mà kết quả chung lại hỏng. Đó là điều làm lựa chọn bất lợi khó chữa.
Ví dụ số giả định: ba vòng tăng giá của quán
Ví dụ giả định, số tròn. Khách ăn ít tiêu tốn của quán 100.000 đồng tiền đồ ăn mỗi suất, khách ăn khoẻ tiêu tốn 300.000 đồng. Để dễ thấy, bỏ qua tiền lãi và chi phí khác.
- Vòng 1. Ngày đầu có 100 khách: 50 người ăn ít, 50 người ăn khoẻ. Chi phí: 50 × 100.000 + 50 × 300.000 = 5 triệu + 15 triệu = 20 triệu đồng. Chia cho 100 khách: 200.000 đồng. Quán đặt giá 200.000 đồng, vừa hoà.
- Vòng 2. Khách ăn ít thấy trả 200.000 cho phần ăn 100.000 là thiệt, 30 người không quay lại. Còn 20 người ăn ít, 50 người ăn khoẻ. Chi phí: 2 triệu + 15 triệu = 17 triệu đồng, chia cho 70 khách khoảng 243.000 đồng mỗi suất. Giá cũ 200.000 là lỗ.
- Vòng 3. Quán tăng giá lên 250.000 đồng. Thêm 15 người ăn ít bỏ đi, còn 5 người ăn ít và 50 người ăn khoẻ. Chi phí: 500.000 + 15 triệu = 15,5 triệu đồng, chia 55 khách khoảng 282.000 đồng. Lại lỗ.
- Điểm dừng. Cứ thế, giá tiến dần tới 300.000 đồng, đúng bằng chi phí của khách ăn khoẻ, và quán chỉ còn lại khách ăn khoẻ. Buffet đồng giá đã biến thành quán bán suất ăn lớn.
Trong bảo hiểm, "điểm dừng" tệ hơn: khi chỉ còn người có nguy cơ cao, phí có thể cao tới mức chính họ cũng không trả nổi, và sản phẩm biến mất khỏi thị trường. Người khoẻ cũng mất, vì sau này khi họ cần thì không còn sản phẩm nào để mua.
Máy chống vòng xoáy: các cách quỹ bảo hiểm tự vệ
Hỏi và khám sức khoẻ trước khi nhận. Giống chủ quán hỏi khách "anh ăn nhiều hay ít" rồi tính hai giá. Bên bảo hiểm thu bớt khoảng cách thông tin bằng tờ khai, giấy khám, rồi xếp người mua vào nhóm phù hợp. Cái giá là thủ tục rườm rà và có người bị từ chối.
Không cho mua lúc đã "đói". Nếu khách được trả tiền buffet khi đã ngồi vào bàn và gắp xong, chỉ người đói mới mua. Bảo hiểm cũng vậy: nếu ai cũng được mua ngay khi vừa phát bệnh và được trả ngay, quỹ sẽ chỉ toàn người đang bệnh. Khoảng thời gian chưa được trả đối với một số trường hợp sau khi ký sinh ra để chặn đúng kiểu mua này.
Mua theo nhóm có sẵn. Một công ty đặt buffet cho cả phòng, gồm cả người ăn ít lẫn người ăn khoẻ, không ai tự chọn có đi hay không. Bảo hiểm nhóm cho toàn bộ nhân viên có cùng tác dụng, vì nhóm hình thành vì lý do khác chứ không vì rủi ro.
Tham gia bắt buộc. Cách mạnh nhất: mọi người cùng phải góp, nên người ít rủi ro không thể rời đi. Các quỹ bảo hiểm y tế, bảo hiểm xe bắt buộc dựa một phần vào lý do này. Bài chỉ giải thích cơ chế, không bàn chính sách đúng sai.
Loại trừ hoặc hạn chế với rủi ro đã biết trước. Những rủi ro đã chắc chắn xảy ra thì không còn là rủi ro để chia, nên nhiều sản phẩm loại trừ hoặc chỉ trả sau một thời gian. Đây là nguyên lý, chi tiết từng loại nằm trong điều khoản cụ thể.
Hình ảnh quán buffet gãy ở đâu
Quán buffet giúp thấy vòng xoáy rất rõ, nhưng có ba điểm nó phóng đại hoặc bỏ sót.
Thứ nhất, khách buffet biết khá chắc mình ăn bao nhiêu. Người mua bảo hiểm thường chỉ biết lờ mờ: một người có tiền sử gia đình về tim mạch biết mình có nguy cơ cao hơn, nhưng không biết có ốm năm nay hay không. Khoảng cách thông tin ngoài đời nhỏ hơn trong quán, nên vòng xoáy thường chậm hơn và ít khi đi tới tận cùng.
Thứ hai, ăn buffet là tiêu dùng chắc chắn. Bảo hiểm là đổi một khoản chắc chắn lấy sự che chở trước chuyện không chắc. Nhiều người ít rủi ro vẫn mua vì họ rất ghét bất định, và chính họ giữ cho quỹ không lệch hẳn.
Thứ ba, trong quán, chỉ khách biết nhiều hơn chủ. Ngoài đời, đôi khi bên bán lại biết nhiều hơn và tìm cách chỉ nhận khách khoẻ, từ chối người ốm. Hiện tượng chọn ngược chiều này cũng làm hỏng mục đích chia sẻ rủi ro, nên cơ quan quản lý thường đặt luật lệ cho cả hai phía.
Lựa chọn bất lợi hay bị nhầm với gì
Ba khái niệm hay bị trộn với lựa chọn bất lợi, chỗ khác nhau nằm ở thời điểm và ý đồ:
| Khái niệm | Xảy ra khi nào | Có gian dối không | Cách quỹ đối phó |
|---|---|---|---|
| Lựa chọn bất lợi | Trước khi ký: ai chọn tham gia | Không cần, chỉ cần mỗi người biết mình rõ hơn bên bán | Khám, hỏi, thời gian chờ, mua nhóm, bắt buộc |
| Rủi ro đạo đức | Sau khi ký: hành vi thay đổi vì đã có bảo hiểm | Không nhất thiết, thường là bớt cẩn thận | Đồng chi trả, phần tự chịu, thưởng không có bồi thường |
| Gian lận bảo hiểm | Bất cứ lúc nào | Có: khai man, dựng chuyện để lấy tiền | Thẩm định, điều tra, xử lý theo pháp luật |
| Phân loại rủi ro | Lúc định phí | Không, đây là việc của bên bán | Chia nhóm, tính phí khác nhau theo nhóm |
Nhầm phổ biến nhất là coi lựa chọn bất lợi như một kiểu lừa. Thật ra một người ho lâu ngày nên đi mua bảo hiểm sức khoẻ không hề lừa ai nếu họ khai đúng. Vấn đề nằm ở chỗ hàng nghìn quyết định hợp lý như vậy cộng lại thì làm lệch quỹ. Rủi ro đạo đức, ngược lại, xảy ra sau khi đã có bảo hiểm, có bài riêng về đồng chi trả.
Hiểu lầm hay gặp về lựa chọn bất lợi
"Hỏi sức khoẻ là để kiếm cớ không trả." Mục đích chính là xếp người mua vào đúng nhóm để quỹ không lệch. Tuy vậy, khai sai thì bên bảo hiểm có cơ sở từ chối, nên khai đúng và giữ bản sao tờ khai là việc nên làm.
"Thời gian chờ là chiêu ăn tiền không." Không có nó, người ta chỉ mua khi đã biết sắp phải dùng, giống trả tiền buffet khi đã gắp đầy đĩa. Giá cho tất cả sẽ tăng vọt. Độ dài cụ thể của khoảng này do từng hợp đồng quy định.
"Bắt buộc tham gia là thu thêm tiền của dân." Về mặt cơ chế, bắt buộc là cách giữ người ít rủi ro ở lại quỹ để giá không xoáy lên. Có hợp lý hay không là câu hỏi chính sách, bài này không phán.
"Người khoẻ không cần quan tâm chuyện này." Người khoẻ hôm nay là người cần bảo hiểm ngày mai. Khi vòng xoáy làm sản phẩm biến mất, người chịu thiệt có cả người đang khoẻ.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà khó chịu vì bị hỏi quá nhiều lúc mua bảo hiểm, có thể giải thích bằng ba câu:
Một: giống quán buffet một giá, nếu chỉ người ăn khoẻ mới tới thì quán lỗ và phải tăng giá, người ăn ít càng không tới. Hai: bảo hiểm cũng thế, nếu chỉ người sắp ốm mới mua thì quỹ cạn, phí tăng, người khoẻ bỏ đi. Ba: nên người ta mới hỏi sức khoẻ, bắt chờ một thời gian, hay bắt mọi người cùng tham gia, để quỹ vẫn có cả người khoẻ lẫn người ốm.
Ba câu này giải thích lý do, không bênh hay chê sản phẩm nào. Thủ tục cụ thể, những trường hợp bị loại trừ và khoảng thời gian chưa được trả khác nhau giữa các hợp đồng, nên đọc điều khoản kỹ trước khi ký. Nếu người nhà muốn biết thêm vì sao quỹ chung lại phải tính kỹ đến thế, bài về quy luật số đông và bài về phí theo rủi ro sẽ nối tiếp câu chuyện quán buffet này.
Câu hỏi thường gặp
Lựa chọn bất lợi và lựa chọn ngược có phải là một không?
Là một. Lựa chọn ngược là cách dịch khác của cùng khái niệm. Cả hai chỉ hiện tượng người mua có rủi ro cao tự chọn tham gia nhiều hơn, làm quỹ lệch khỏi nhóm trung bình mà bên bán đã tính.
Vì sao gọi là vòng xoáy tử thần?
Vì mỗi vòng tăng giá đẩy thêm người ít rủi ro ra đi, làm chi phí trung bình của người ở lại cao hơn, lại phải tăng giá tiếp. Nếu không có gì chặn, vòng lặp có thể kết thúc khi sản phẩm không còn ai mua nổi.
Lựa chọn bất lợi chỉ có trong bảo hiểm sức khoẻ thôi sao?
Không. Nó xuất hiện ở mọi nơi bên mua biết rõ rủi ro của mình hơn bên bán: bảo hiểm xe, bảo hành sản phẩm, cho vay, thuê nhà. Bảo hiểm sức khoẻ chỉ là ví dụ dễ thấy nhất.
Mua bảo hiểm theo nhóm qua công ty có khác mua lẻ không?
Về cơ chế có khác: nhóm hình thành vì cùng làm một chỗ chứ không vì rủi ro, nên ít bị lựa chọn bất lợi. Vì vậy nhiều sản phẩm nhóm hỏi sức khoẻ ít hơn. Điều kiện cụ thể tuỳ từng hợp đồng.
Khai thật bệnh có sẵn thì có bị thiệt không?
Có thể phí cao hơn hoặc một số trường hợp bị loại trừ. Nhưng khai thiếu thì khi cần dùng, quyền lợi có thể bị từ chối toàn bộ. Về lâu dài, khai đúng là cách duy nhất để hợp đồng có giá trị khi bạn cần.
Con số trong ví dụ quán buffet có phải giá thật không?
Không. Các mức 100.000, 300.000 đồng và số khách bỏ đi là giả định để thấy vòng xoáy chạy từng bước. Chúng không phản ánh giá của quán nào hay phí của sản phẩm bảo hiểm nào.