Phí bảo hiểm mỗi người một khác vì mỗi người mang vào quỹ chung một mức rủi ro khác nhau. Người có khả năng gặp chuyện cao hơn, hoặc nếu gặp chuyện thì tốn kém hơn, sẽ được tính phí cao hơn, giống như gửi một bình thuỷ tinh đi đường xa đắt hơn gửi một gói quần áo đi đường gần. Mục đích không phải để phạt ai, mà để quỹ chung không bị lệch và người ít rủi ro không bỏ đi.
Thắc mắc này hay đến lúc gia hạn: năm nay phí tăng vì bố mẹ thêm một tuổi, hoặc báo giá cho hai chiếc xe cùng hãng lại khác nhau. Bài này dùng hình ảnh một tiệm nhận gửi hàng để giải thích cơ chế, kèm ví dụ số giả định về chuyện gì xảy ra nếu ai cũng đóng một giá. Mức phí thật của từng sản phẩm do bên bán công bố, bài chỉ minh hoạ nguyên lý.
Tiệm gửi hàng: gói quần áo, bình thuỷ tinh và chiếc tủ kính
Một tiệm nhận gửi hàng ở đầu chợ cam kết: hàng hư hỏng trên đường thì tiệm đền. Ba vị khách tới cùng buổi sáng. Người thứ nhất gửi một gói quần áo đi thành phố gần. Người thứ hai gửi một bình thuỷ tinh cùng tuyến. Người thứ ba gửi một chiếc tủ kính đắt tiền đi một tỉnh xa qua đường đèo. Chủ tiệm tính ba giá khác hẳn nhau, và không ai thấy lạ. Lý do chủ tiệm tính như vậy ứng gần như từng phần với cách định phí bảo hiểm:
| Ở tiệm gửi hàng | Trong bảo hiểm | Vì sao làm phí thay đổi |
|---|---|---|
| Hàng dễ vỡ hay không | Khả năng xảy ra rủi ro (tuổi, sức khoẻ, nghề, thói quen) | Khả năng hỏng càng cao, tiền đền dự kiến càng lớn |
| Giá trị món hàng | Số tiền mà quỹ có thể phải trả | Hỏng món đắt thì đền nhiều hơn |
| Quãng đường, đường đèo hay đường bằng | Thời hạn và hoàn cảnh được bảo hiểm | Đi lâu, đi chỗ hiểm thì cơ hội gặp chuyện nhiều hơn |
| Đóng gói kỹ, có xốp chèn | Biện pháp phòng ngừa (khoá chống trộm, bình chữa cháy) | Làm giảm khả năng hỏng, có khi được giảm phí |
| Sổ ghi hàng vỡ nhiều năm | Dữ liệu thống kê theo nhóm | Cho biết từng loại hàng hỏng nhiều hay ít |
Nếu tiệm tính mọi kiện hàng một giá, người gửi quần áo sẽ trả thay một phần cho người gửi tủ kính. Họ sẽ sớm nhận ra và chuyển sang tiệm khác tính đúng hơn. Chuyện giống hệt xảy ra với một quỹ bảo hiểm thu một giá cho mọi người, như ví dụ số bên dưới.
Máy chạy thế nào: từ dữ liệu tới mức phí của bạn
Người định phí không nhìn vào bạn như một cá nhân, mà xếp bạn vào một nhóm có đặc điểm giống nhau rồi dùng sổ của nhóm đó. Trình tự thường như sau:
- Chọn những yếu tố thật sự liên quan tới rủi ro. Với bảo hiểm sức khoẻ có thể là tuổi, tiền sử bệnh, nghề nghiệp. Với bảo hiểm xe có thể là loại xe, giá trị xe, mục đích sử dụng, lịch sử tai nạn.
- Chia người mua thành các nhóm theo những yếu tố đó. Mỗi nhóm phải đủ đông để sổ của nhóm đáng tin, theo quy luật số đông.
- Tính tiền đền dự kiến cho mỗi người trong nhóm. Bằng khả năng xảy ra nhân với mức tiền trung bình mỗi lần phải trả.
- Cộng chi phí vận hành, phần dự phòng, phần lợi nhuận nếu là doanh nghiệp. Phần cộng thêm này thường tính theo tỷ lệ chung.
- Điều chỉnh theo quy định. Một số yếu tố bị luật cấm hoặc hạn chế dùng để phân biệt, một số loại bảo hiểm bắt buộc có khung phí do nhà nước đặt. Mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định, tra cổng thông tin chính thức.
Vì vậy hai người "trông giống nhau" vẫn có thể nhận báo giá khác nhau, khi chỉ một yếu tố như tuổi hay mục đích dùng xe đặt họ vào hai nhóm khác nhau.
Ví dụ số giả định: hai nhóm tài xế và một giá chung
Ví dụ giả định, số tròn. Một quỹ bảo hiểm xe có 1.000 người, chia hai nhóm. Mỗi lần tai nạn quỹ trả trung bình 20 triệu đồng.
- Nhóm A gồm 800 người lái cẩn thận, mỗi năm 1% gặp tai nạn: 800 × 1% = 8 ca.
- Nhóm B gồm 200 người hay chạy đường xa ban đêm, mỗi năm 6% gặp tai nạn: 200 × 6% = 12 ca.
- Tổng 20 ca × 20 triệu = 400 triệu đồng. Nếu thu một giá chung: 400 triệu ÷ 1.000 = 400.000 đồng mỗi người.
- Nếu tính theo nhóm: nhóm A là 1% × 20 triệu = 200.000 đồng; nhóm B là 6% × 20 triệu = 1.200.000 đồng. Kiểm lại: 800 × 200.000 = 160 triệu, cộng 200 × 1.200.000 = 240 triệu, đủ 400 triệu.
- Với giá chung, mỗi người nhóm A trả dư 200.000 đồng, cả nhóm dư 160 triệu; mỗi người nhóm B trả thiếu 800.000 đồng, cả nhóm thiếu đúng 160 triệu. Nhóm A đang gánh hộ nhóm B.
- Giả sử một nửa nhóm A thấy đắt và rời đi, còn 400 người A và 200 người B. Số ca: 4 + 12 = 16 ca, tức 320 triệu. Chia cho 600 người: khoảng 533.000 đồng mỗi người, giá chung phải tăng.
Phép tính cuối cho thấy vì sao quỹ thương mại khó giữ một giá chung: người ít rủi ro rời đi, giá tăng, lại có thêm người rời đi. Vòng xoáy này có tên là lựa chọn bất lợi, được giải thích kỹ ở bài riêng về quán buffet đồng giá.
Hình ảnh tiệm gửi hàng đúng tới đâu
Tiệm gửi hàng đúng ở phần cốt lõi: giá phản ánh khả năng hỏng và mức đền. Nhưng con người không phải kiện hàng, và có ba chỗ hình ảnh này dừng lại.
Một, người gửi hàng chọn được gửi món gì, còn con người không chọn được tuổi, gen hay bệnh bẩm sinh. Tính phí đúng theo rủi ro tới tận cùng thì những người kém may mắn nhất lại phải trả nhiều nhất, thậm chí không mua nổi. Vì lý do đó, nhiều nước giới hạn những yếu tố được phép dùng để định phí, và tổ chức các quỹ bắt buộc không tính theo rủi ro cá nhân.
Hai, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội do nhà nước tổ chức thường thu theo thu nhập hoặc theo mức chung, không theo sức khoẻ từng người. Ở đó người khoẻ gánh cho người ốm là chủ ý, không phải sai sót, có bài riêng về quỹ chung toàn dân.
Ba, tiệm gửi hàng nhìn thấy món hàng. Công ty bảo hiểm chỉ thấy những gì được khai và được kiểm, nên phải dựa vào câu hỏi, giấy khám và nhóm thống kê. Phí theo nhóm luôn là một phép xấp xỉ: trong cùng nhóm vẫn có người rủi ro hơn và kém rủi ro hơn mức trung bình của nhóm.
Hiểu lầm hay gặp về phí theo rủi ro
"Phí cao là bị làm giá." Phần lớn chênh lệch đến từ tiền đền dự kiến của nhóm bạn, không phải từ thái độ với riêng bạn. Muốn biết vì sao, có thể hỏi bên bán những yếu tố nào đã đặt bạn vào nhóm đó.
"Người trẻ đóng ít là được ưu ái." Với nhiều loại bảo hiểm sức khoẻ, người trẻ đóng ít đơn giản vì xác suất họ cần chữa bệnh trong năm thấp hơn. Với một số loại khác như bảo hiểm xe, người lái còn non tay lại có thể bị tính cao hơn.
"Xe cũ rẻ hơn nên phí phải rẻ hơn." Giá trị xe chỉ là một vế. Vế kia là khả năng hỏng: xe cũ có thể dễ hỏng hơn, phụ tùng có khi khó tìm. Hai vế nhân với nhau mới ra tiền đền dự kiến, nên kết quả không đoán được chỉ từ giá xe.
"Tính phí theo rủi ro là bất công." Đó là một câu hỏi về giá trị, không có đáp án kỹ thuật. Phí theo rủi ro công bằng theo nghĩa "ai mang rủi ro nhiều thì góp nhiều"; quỹ đồng mức công bằng theo nghĩa "không ai bị phạt vì điều mình không chọn". Mỗi xã hội tự chọn cách pha trộn hai kiểu.
Ba cách thu tiền vào quỹ chung hay bị nhầm với nhau
Nghe chữ "phí bảo hiểm", nhiều người nghĩ chỉ có một cách tính. Thật ra có ít nhất ba logic khác nhau, mỗi loại quỹ chọn một hoặc pha trộn:
| Cách thu | Ai đóng nhiều hơn | Hay gặp ở đâu | Đổi lại |
|---|---|---|---|
| Theo rủi ro | Người có khả năng gặp chuyện cao hơn hoặc tài sản giá trị hơn | Bảo hiểm thương mại tự nguyện | Quỹ ổn định, người kém may mắn phải trả nhiều |
| Đồng mức | Mọi người như nhau trong cùng một chương trình | Một số quỹ tương trợ, hội nhóm | Đơn giản, nhưng dễ bị người ít rủi ro bỏ đi nếu không bắt buộc |
| Theo thu nhập | Người thu nhập cao hơn | Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế bắt buộc | Có tính chia sẻ giữa giàu và nghèo, cần tham gia bắt buộc để giữ quỹ |
| Theo chi phí phục vụ (không phải bảo hiểm) | Người dùng dịch vụ nhiều hơn | Hoá đơn điện, nước, cước gửi hàng thường ngày | Trả cho thứ chắc chắn đã dùng, không chia sẻ rủi ro |
Hàng cuối để nhắc rằng tiệm gửi hàng ngoài đời thật chủ yếu tính tiền công chở, chỉ một phần nhỏ là "bảo hiểm" cho hàng vỡ. Hình ảnh dùng trong bài chỉ mượn phần phụ phí hàng dễ vỡ ấy.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi bố mẹ thắc mắc "sao năm nay đóng nhiều hơn năm ngoái", có thể giải thích bằng ba câu ngắn:
Một: quỹ bảo hiểm tính tiền giống tiệm gửi hàng, món dễ vỡ, món đắt, đi đường xa thì gửi đắt hơn. Hai: thêm tuổi, đổi xe hay đổi nghề có thể làm mình được xếp vào nhóm hay phải dùng tới quỹ hơn, nên phần góp tăng theo. Ba: nếu ai cũng đóng một giá thì người ít gặp chuyện sẽ phải trả hộ người hay gặp chuyện, và họ sẽ bỏ đi, làm cả quỹ đắt lên.
Ba câu trên giải thích vì sao phí khác nhau, không trả lời câu hỏi có nên tiếp tục đóng hay không. Câu đó tuỳ hoàn cảnh tài chính của từng nhà, nên xem lại điều khoản, so với nhu cầu thật và hỏi người có chuyên môn độc lập. Hiểu cơ chế giúp cuộc nói chuyện bớt căng: thay vì nghĩ mình bị tính oan, người nhà biết phải hỏi yếu tố nào đã làm phí đổi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng một gói bảo hiểm mà mỗi người nhận báo giá khác nhau?
Vì gói giống nhau nhưng người mua khác nhau về tuổi, sức khoẻ, nghề hay tài sản. Mỗi yếu tố đó đưa họ vào một nhóm có tiền đền dự kiến riêng, nên phần góp cũng khác.
Có phải càng lớn tuổi thì phí bảo hiểm nào cũng tăng?
Không phải loại nào cũng vậy. Với bảo hiểm sức khoẻ và nhân thọ, tuổi thường làm khả năng cần chi trả tăng. Với bảo hiểm xe, người lái lâu năm có khi được xếp nhóm rủi ro thấp hơn người mới lái.
Bảo hiểm y tế bắt buộc có tính phí theo sức khoẻ từng người không?
Thường là không. Quỹ bắt buộc do nhà nước tổ chức hay thu theo thu nhập hoặc mức chung để người khoẻ, người ốm cùng góp. Mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định, nên tra cổng thông tin chính thức.
Khai thiếu thông tin để được phí thấp thì có sao không?
Phí thấp có được lúc mua nhưng khi có chuyện, bên bảo hiểm có thể từ chối trả hoặc huỷ hợp đồng nếu phát hiện thông tin khai sai làm lệch nhóm rủi ro. Khai đúng là cách duy nhất để quyền lợi được giữ.
Lắp thêm thiết bị an toàn có làm phí giảm không?
Tuỳ từng sản phẩm. Về nguyên lý, thứ làm giảm khả năng hỏng hoặc mức thiệt hại thì có lý do để giảm phí, như kiện hàng đóng gói kỹ. Có giảm thật hay không và giảm bao nhiêu do bên bán quy định.
Ví dụ hai nhóm tài xế trong bài có phải số thật không?
Không. Tỷ lệ 1%, 6% và khoản 20 triệu đồng là số giả định để thấy phép tính. Tỷ lệ và mức phí thật của mỗi loại bảo hiểm phụ thuộc dữ liệu riêng của từng quỹ.