Tái bảo hiểm là việc một công ty bảo hiểm chuyển bớt một phần rủi ro mình đã nhận sang cho các công ty khác, kèm theo một phần phí tương ứng, để một vụ thiệt hại khổng lồ hay một năm quá xui không làm mình kiệt quỹ. Nói gọn: đó là bảo hiểm mà chính công ty bảo hiểm đi mua.
Bạn thường nghe chữ này trong tin về bão lớn, cháy nhà máy, vụ tai nạn máy bay, khi bài báo nhắc "phần lớn thiệt hại đã được tái bảo hiểm". Người mua bảo hiểm thông thường không bao giờ ký hợp đồng tái bảo hiểm, nhưng nó đứng ngầm phía sau và quyết định công ty có đủ sức trả cho họ hay không. Bài này dùng hình ảnh một người nhận chở hàng qua sông chia lô hàng sang nhiều chuyến đò.
Chia hàng sang nhiều chuyến đò: dựng hình ảnh
Ông Tư làm nghề nhận chở hàng qua một con sông rộng, cam kết với chủ hàng: đò chìm thì ông đền. Thường ngày ông chở những lô nhỏ, chìm một chuyến cũng không sao. Một hôm có người thuê chở một lô hàng giá trị gấp mấy lần toàn bộ gia sản của ông. Nếu đò chìm, ông vỡ nợ. Ông vẫn nhận, nhưng rủ mấy nhà đò khác trong bến: mỗi người chở hộ một phần, cùng cam kết đền phần của mình, và ông chia lại tiền công tương ứng. Chủ hàng chỉ biết ông Tư. Các phần của câu chuyện ứng với tái bảo hiểm như sau:
| Ở bến đò | Trong bảo hiểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chủ hàng | Người mua bảo hiểm | Chỉ ký và đòi tiền với công ty gốc |
| Ông Tư nhận chở và cam kết đền | Công ty bảo hiểm gốc | Chịu trách nhiệm trọn với khách |
| Các nhà đò chở hộ | Công ty tái bảo hiểm | Nhận một phần rủi ro, một phần phí |
| Phần hàng ông Tư tự chở | Mức giữ lại | Phần rủi ro công ty gốc tự chịu, vừa sức vốn |
| Tiền công chia lại cho nhà đò khác | Phí tái bảo hiểm | Đổi lấy cam kết đền phần của họ |
| Khoản nhà đò khác trả lại vì ông Tư tìm được khách | Hoa hồng tái bảo hiểm | Bù chi phí khai thác của công ty gốc |
Điều cốt lõi: chia hàng không làm sông bớt sóng, nhưng làm cho một con đò chìm không kéo theo cả gia sản của ông Tư. Tái bảo hiểm cũng không làm bão nhỏ đi, nó chỉ phân tán thiệt hại ra nhiều túi tiền ở nhiều nơi.
Máy chạy thế nào: hai cách chia hàng chính
Chia theo tỷ lệ. Mỗi nhà đò chở một phần cố định của lô hàng, ví dụ ông Tư giữ một phần mười, chín phần còn lại chia cho người khác. Có chuyện gì thì thiệt hại cũng chia đúng tỷ lệ đó, và tiền công cũng chia đúng tỷ lệ đó. Trong tái bảo hiểm, đây là kiểu nhượng theo tỷ lệ: công ty gốc chuyển một phần phí và chịu đúng phần trăm còn lại của mọi vụ bồi thường.
Chia phần vượt mức. Ông Tư tự chịu mọi thiệt hại tới một ngưỡng mà ông gánh nổi, phần thiệt hại nằm trên ngưỡng đó thì nhà đò khác chịu. Ông trả cho họ một khoản tiền công cố định, giống mua một tấm lưới đỡ bên dưới. Trong tái bảo hiểm, đây là kiểu vượt mức: công ty tái chỉ trả khi một vụ hoặc tổng thiệt hại một sự kiện vượt mức giữ lại.
Chia từng lô hay chia cả mùa. Ông Tư có thể đi rủ cho từng lô lớn một, hoặc ký sẵn với các nhà đò khác rằng mọi lô trong mùa nước nổi đều chia theo một luật. Tái bảo hiểm cũng có kiểu thoả thuận cho từng hợp đồng lớn riêng lẻ và kiểu thoả thuận cố định cho cả một danh mục hợp đồng trong năm.
Nhà đò chở hộ cũng đi chia tiếp. Nhà đò nhận quá nhiều phần của nhiều người cũng có thể chia bớt cho người khác nữa. Công ty tái bảo hiểm cũng có thể mua tái bảo hiểm cho mình, rủi ro nhờ vậy lan ra rất rộng trên nhiều thị trường.
Ví dụ số giả định: một nhà máy và một trận bão
Ví dụ giả định, số tròn, không phản ánh hợp đồng hay mức phí nào có thật.
- Kiểu theo tỷ lệ. Công ty A nhận bảo hiểm cháy cho một nhà máy trị giá 500 tỷ đồng, thu phí 1 tỷ đồng. Vốn của A chỉ cho phép chịu khoảng 50 tỷ trong một vụ, tức 10%.
- A giữ 10% và nhượng 90% cho các công ty tái. Phí: A giữ 10% × 1 tỷ = 100 triệu, chuyển 900 triệu cho bên tái. Bên tái trả lại hoa hồng giả định 20% × 900 triệu = 180 triệu. A còn 100 + 180 = 280 triệu tiền phí.
- Nếu nhà máy cháy toàn bộ: A trả khách đủ 500 tỷ, rồi đòi bên tái 90% × 500 tỷ = 450 tỷ. A tự chịu 50 tỷ, đúng bằng sức vốn đã tính.
- Kiểu vượt mức. Công ty B có 10.000 hợp đồng bảo hiểm nhà ở một vùng hay có bão. B tự chịu tổng thiệt hại của một trận bão tới 20 tỷ đồng, phần từ 20 tỷ tới 100 tỷ do bên tái trả.
- Một trận bão gây thiệt hại tổng 70 tỷ đồng: B chịu 20 tỷ, bên tái trả 70 − 20 = 50 tỷ. Nếu trận bão chỉ gây 15 tỷ: B chịu trọn 15 tỷ, bên tái không phải trả gì.
- Nếu trận bão gây 130 tỷ: B chịu 20 tỷ, bên tái trả tới trần 100 − 20 = 80 tỷ, còn 130 − 100 = 30 tỷ vượt trần quay về B. Đó là lý do công ty phải chọn trần đủ cao.
Hai kiểu trả lời hai câu hỏi khác nhau. Theo tỷ lệ giúp công ty nhận những hợp đồng quá lớn so với vốn. Vượt mức giúp công ty sống sót qua một sự kiện đánh vào hàng nghìn hợp đồng cùng lúc, đúng chỗ quy luật số đông bất lực.
Hình ảnh chuyến đò gãy ở đâu
Hình ảnh chia hàng sang nhiều đò đúng ở chỗ phân tán, nhưng lệch ở ba điểm cần nói rõ.
Thứ nhất, trên sông, hàng thật sự nằm trên đò của người khác. Trong tái bảo hiểm không có gì di chuyển: tài sản vẫn ở chỗ cũ, hợp đồng của khách vẫn chỉ với công ty gốc. Thứ được chia chỉ là nghĩa vụ trả tiền.
Thứ hai, chủ hàng ở bến đò có thể thấy hàng mình nằm trên đò nào. Người mua bảo hiểm thì không có quan hệ gì với công ty tái. Nếu bên tái chậm trả hay không trả được, công ty gốc vẫn phải trả khách đủ theo hợp đồng. Rủi ro bên tái không trả nằm ở công ty gốc, không đẩy sang khách.
Thứ ba, các nhà đò trên một bến cùng gặp một con nước. Công ty tái bảo hiểm lớn thường nhận rủi ro ở nhiều nước, nhiều loại hình: bão ở một nơi, động đất ở nơi khác, cháy nhà máy ở nơi thứ ba. Chính sự trải rộng này làm họ chịu được những cú đánh mà một công ty chỉ hoạt động trong một vùng không chịu nổi. Dù vậy, khi nhiều thảm hoạ lớn dồn vào cùng một năm, bên tái cũng chịu áp lực và giá tái bảo hiểm năm sau thường thay đổi.
Hiểu lầm hay gặp về tái bảo hiểm
"Có tái bảo hiểm thì khách được trả gấp đôi." Không. Khách chỉ nhận đúng số tiền theo hợp đồng của mình. Tái bảo hiểm chỉ quyết định ai đứng sau gánh khoản đó, không làm tăng số tiền khách nhận.
"Khách có thể đòi thẳng công ty tái." Thông thường không. Khách chỉ có quan hệ hợp đồng với công ty gốc. Mọi việc giữa công ty gốc và bên tái là chuyện giữa họ với nhau.
"Chỉ công ty yếu mới phải mua tái bảo hiểm." Ngược lại, gần như mọi công ty bảo hiểm đều dùng tái bảo hiểm, kể cả công ty lớn. Lý do là cách quản lý rủi ro tập trung, không phải dấu hiệu yếu kém.
"Tái bảo hiểm làm phí của khách tăng vô lý." Phí tái là một chi phí và có nằm trong giá. Nhưng không có nó, công ty phải giữ vốn dự phòng rất lớn cho các sự kiện hiếm, chi phí vốn đó cũng chuyển vào phí. Tái bảo hiểm thường là cách rẻ hơn để có cùng mức an toàn.
Tái bảo hiểm hay bị nhầm với gì
Ba khái niệm có chữ "bảo hiểm" và có nhiều bên cùng tham gia, rất hay bị đánh đồng:
| Khái niệm | Ai ký với khách | Ai chịu thiệt hại | Khách có biết không |
|---|---|---|---|
| Tái bảo hiểm | Chỉ công ty gốc | Công ty gốc rồi đòi lại phần của bên tái | Thường không cần biết |
| Đồng bảo hiểm | Nhiều công ty cùng ký trực tiếp | Mỗi công ty chịu phần đã ghi, khách đòi từng phần | Có, tên các công ty nằm trên hợp đồng |
| Bảo hiểm trùng | Khách tự mua nhiều hợp đồng cho cùng một tài sản | Các công ty chia nhau, tổng không vượt thiệt hại thật | Có, vì chính khách mua |
| Môi giới bảo hiểm | Công ty bảo hiểm, môi giới đứng giữa | Công ty bảo hiểm, môi giới không gánh rủi ro | Có, môi giới làm việc với khách |
Câu hỏi phân biệt nhanh nhất là "khách ký với ai". Với tái bảo hiểm, câu trả lời luôn chỉ là một công ty, mọi thứ phía sau nằm ngoài hợp đồng của khách. Cách phân chia trách nhiệm cụ thể trong từng trường hợp do hợp đồng và quy định hiện hành điều chỉnh.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà nghe tin "thiệt hại đã được tái bảo hiểm" và hỏi nghĩa là gì, có thể trả lời bằng ba câu:
Một: công ty bảo hiểm nhận những rủi ro quá lớn so với túi tiền của mình thì đi chia bớt cho các công ty khác, giống người chở hàng chia lô hàng to sang nhiều chuyến đò. Hai: đổi lại, họ chia cho bên kia một phần tiền phí, và khi có chuyện thì bên kia trả phần đã nhận. Ba: người mua bảo hiểm vẫn chỉ làm việc với công ty mình đã ký, và vẫn được trả đúng như hợp đồng, dù phía sau có chia cho ai đi nữa.
Ý nghĩa thực tế của chuyện này với một gia đình là gián tiếp: một công ty có tái bảo hiểm tốt thì ít bị một trận thiên tai làm kiệt quỹ, nên khả năng trả cho khách được giữ vững hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao công ty bảo hiểm lại phải đi mua bảo hiểm?
Vì có những rủi ro quá lớn so với vốn của họ, như một nhà máy khổng lồ hay một trận bão quét cả vùng. Chia bớt cho các công ty tái giúp họ không bị một sự kiện làm kiệt quỹ và vẫn nhận được các hợp đồng lớn.
Người mua bảo hiểm có cần quan tâm công ty mình có tái bảo hiểm không?
Thường không cần làm gì với nó, vì khách chỉ có quan hệ với công ty gốc. Nhưng hiểu rằng nó tồn tại giúp đọc tin tức về thiên tai, cháy lớn chính xác hơn, không hoang mang khi nghe số thiệt hại khổng lồ.
Nếu công ty tái bảo hiểm không trả thì khách có bị ảnh hưởng không?
Theo nguyên tắc, công ty gốc vẫn phải trả khách đủ theo hợp đồng, kể cả khi bên tái chậm trả. Rủi ro đó nằm ở công ty gốc, vì vậy họ thường chọn bên tái có năng lực tài chính tốt.
Tái bảo hiểm theo tỷ lệ và vượt mức khác nhau ở đâu?
Theo tỷ lệ là chia mọi hợp đồng và mọi vụ bồi thường theo một phần trăm cố định. Vượt mức là công ty gốc tự chịu tới một ngưỡng, bên tái chỉ trả phần thiệt hại nằm trên ngưỡng đó, thường dùng cho thảm hoạ.
Các công ty tái bảo hiểm lấy đâu ra sức để trả thảm hoạ lớn?
Họ nhận rủi ro ở rất nhiều nơi và nhiều loại hình, nên thảm hoạ ở một vùng được bù bởi phí thu ở các vùng khác. Họ cũng giữ vốn lớn và có thể mua tái bảo hiểm tiếp cho chính mình.
Số tiền trong ví dụ nhà máy và trận bão có phải số thật không?
Không. Các con số 500 tỷ, 10%, hoa hồng 20%, ngưỡng 20 tỷ và trần 100 tỷ đều là giả định để thấy phép chia, không phản ánh hợp đồng hay thị trường nào.