Rủi ro là khi chưa biết chuyện gì sẽ xảy ra nhưng biết khá rõ khả năng của từng kết cục, nhờ đã có nhiều lần lặp lại để đếm. Bất định là khi chưa biết cả khả năng ấy, vì chuyện quá mới, quá hiếm hoặc điều kiện đã thay đổi. Bảo hiểm sống được với rủi ro vì tính được giá; với bất định, không ai tính được giá nên thường không có ai bán.
Bạn gặp sự phân biệt này khi đọc phần loại trừ trong hợp đồng, thấy những chuyện như chiến tranh hay một số thảm hoạ quy mô lớn không được trả, hay khi nghe tin một loại hình sản xuất mới khó tìm nơi nhận bảo hiểm. Bài này dùng hình ảnh hai thửa ruộng: một thửa trồng giống quen, một thửa trồng giống lạ chưa ai trồng ở đó.
Hai thửa ruộng: giống quen và giống lạ
Bác Năm cấy lúa trên cùng một cánh đồng hơn ba mươi năm, cùng một giống. Bác không biết năm nay có mất mùa không, nhưng nhìn lại sổ ghi chép thì cứ mười năm có chừng hai năm mất mùa vì sâu hoặc hạn. Năm nay bác trồng thử một giống lạ trên thửa ruộng bên cạnh, giống chưa ai trong vùng từng trồng. Hỏi bác khả năng mất mùa của thửa này, bác chịu: có thể một năm trên mười, cũng có thể năm năm trên mười. Hai thửa ruộng ứng với hai khái niệm như sau:
| Ở ruộng nhà bác Năm | Khái niệm | Điều người ngoài biết được |
|---|---|---|
| Thửa giống quen, ba mươi năm sổ sách | Rủi ro | Không biết năm nay, nhưng biết khả năng khá chắc |
| Thửa giống lạ, chưa ai trồng | Bất định | Không biết năm nay, cũng không biết khả năng |
| Sổ ghi mùa màng | Dữ liệu lặp lại | Thứ biến bất định thành rủi ro |
| Khí hậu đổi khác, sâu bệnh mới | Điều kiện thay đổi | Có thể biến rủi ro cũ thành bất định trở lại |
| Cả cánh đồng cùng ngập một trận lũ | Rủi ro dồn cục | Đo được nhưng khó chia sẻ |
Chỗ quan trọng: cả hai thửa đều "chưa biết trước", nên ngôn ngữ hằng ngày gọi chung là rủi ro. Khác nhau nằm ở chỗ có thể gắn một con số đáng tin vào khả năng hay không. Với người làm bảo hiểm, khác biệt đó quyết định có bán được sản phẩm hay không.
Ví dụ số giả định: tính phí cho hai thửa ruộng
Ví dụ giả định, số tròn. Mỗi thửa rộng như nhau, năm mất mùa thì mất 40 triệu đồng tiền thu hoạch. Một quỹ tương trợ trong xã muốn nhận che chở cho cả hai.
- Thửa giống quen. Khả năng mất mùa 2 trên 10, tức 20%. Thiệt hại dự kiến mỗi năm: 20% × 40 triệu = 8 triệu. Cộng chi phí và dự phòng giả định 25%: 8 × 1,25 = 10 triệu đồng một năm.
- Thửa giống lạ, nếu khả năng là 1 trên 10. Thiệt hại dự kiến 10% × 40 triệu = 4 triệu, phí tương ứng 4 × 1,25 = 5 triệu.
- Thửa giống lạ, nếu khả năng là 5 trên 10. Thiệt hại dự kiến 50% × 40 triệu = 20 triệu, phí tương ứng 20 × 1,25 = 25 triệu.
- Quỹ phải chọn. Thu 5 triệu thì nếu khả năng thật là 50%, quỹ lỗ mỗi năm khoảng 20 − 5 = 15 triệu cho mỗi thửa. Để an toàn, quỹ phải thu gần mức 25 triệu.
- Bác Năm phải chọn. Trả 25 triệu một năm để che cho khoản mất có thể là 40 triệu, mà khả năng mất có khi chỉ một năm trên mười: bác thấy quá đắt và không mua.
Kết quả: thửa giống quen có giá mà hai bên cùng chấp nhận, thửa giống lạ thì khoảng cách giữa giá quỹ dám bán và giá bác dám mua quá lớn, không thành giao dịch. Không ai làm sai cả, chỉ là không có con số chung để cùng tin. Sau vài mùa trồng, khi có sổ, thửa giống lạ dần trở thành rủi ro tính được và có thể có giá.
Máy chạy thế nào: điều kiện để một chuyện bảo hiểm được
Người làm bảo hiểm thường kiểm một chuyện có bán được hay không qua một loạt điều kiện. Thiếu một vài điều thì sản phẩm hoặc đắt, hoặc bị loại trừ, hoặc không tồn tại:
- Đo được khả năng. Có đủ dữ liệu lặp lại để gắn một con số đáng tin vào khả năng xảy ra. Đây là điều kiện tách rủi ro khỏi bất định.
- Đủ nhiều đơn vị tương tự. Phải có đông người hoặc tài sản giống nhau để quy luật số đông chạy được.
- Không dồn cục quá mức. Các thiệt hại không được đổ ập xuống cùng lúc với quá nhiều người trong quỹ, nếu không quỹ vỡ dù khả năng đã đo đúng.
- Ngẫu nhiên, ngoài ý muốn. Chuyện xảy ra không do người được bảo hiểm cố ý gây ra; chuyện đã biết trước là sẽ xảy ra cũng không còn là rủi ro để chia.
- Đo được thiệt hại bằng tiền. Phải xác định được mất bao nhiêu để trả bấy nhiêu. Nỗi buồn hay danh tiếng khó quy ra tiền nên khó bảo hiểm trực tiếp.
- Phí chịu được. Nếu chuyện xảy ra quá thường xuyên, phí gần bằng thiệt hại, người mua thà tự gánh.
Chiến tranh, một số thảm hoạ quy mô cực lớn, hay rủi ro từ một công nghệ mới tinh thường vấp vào điều kiện thứ nhất hoặc thứ ba. Vì vậy chúng hay nằm trong phần loại trừ, hoặc chỉ được che bằng các quỹ đặc biệt có nhà nước đứng sau. Danh sách loại trừ cụ thể nằm trong từng hợp đồng.
Hình ảnh hai thửa ruộng gãy ở đâu
Hai thửa ruộng tách hai khái niệm rõ ràng, nhưng ngoài đời ranh giới không sắc như bờ ruộng.
Thứ nhất, ba mươi năm sổ sách của bác Năm chỉ đáng tin nếu điều kiện vẫn như cũ. Khi thời tiết đổi khác so với trước, những con số cũ có thể sai lệch dần mà không ai nhận ra ngay. Một rủi ro tưởng đã đo xong có thể âm thầm trở lại thành bất định.
Thứ hai, giữa "biết khá chắc" và "không biết gì" có rất nhiều mức. Thửa giống lạ của bác Năm không hoàn toàn mù mờ: bác biết giống lúa nói chung chịu hạn kém, biết đất mình thế nào. Người làm bảo hiểm thường xử lý vùng giữa này bằng cách cộng thêm một khoản an toàn vào phí, nhận thử với quy mô nhỏ, hoặc chia rủi ro với nhiều bên.
Thứ ba, ruộng không có tâm lý, con người thì có. Nhiều người tưởng mình biết khả năng của một chuyện trong khi thật ra chỉ đang đoán, hoặc ngược lại, coi một rủi ro đã đo rất kỹ là "không ai biết được" để biện minh cho việc không chuẩn bị gì. Phân biệt cho đúng giúp tránh cả hai kiểu sai: tự tin vào con số không có thật, và bỏ mặc một rủi ro hoàn toàn có thể tính trước để chia sẻ.
Hiểu lầm hay gặp
"Rủi ro là chuyện xấu, bất định là chuyện chưa biết." Cả hai đều là chuyện chưa biết, và cả hai có thể mang kết cục tốt hoặc xấu. Chỗ khác nhau là có gắn được con số đáng tin vào khả năng hay không, không phải tốt hay xấu.
"Chuyện gì cũng bảo hiểm được nếu trả đủ tiền." Với bất định sâu, không có mức giá nào mà người bán dám nhận và người mua chịu trả cùng lúc, như ví dụ thửa giống lạ. Tiền không thay được cho dữ liệu.
"Có số liệu là hết bất định." Số liệu chỉ nói về những điều kiện đã xảy ra. Khi điều kiện đổi, số liệu cũ có thể dẫn sai. Cần hỏi thêm: những năm trong sổ có còn giống năm nay không, giống lúa, cách canh tác, thời tiết có đổi gì không.
"Bất định thì không làm được gì." Không mua được bảo hiểm không có nghĩa là bó tay. Người ta chống bất định bằng cách không dồn hết vào một chỗ, giữ khoản dự phòng, làm thử nhỏ trước, và giữ khả năng xoay xở khi tình hình đổi.
Rủi ro, bất định và mấy chữ hay đi cùng
Bốn chữ thường được dùng lẫn trong tin tức và trong lời giới thiệu sản phẩm, nghĩa của chúng khác nhau như sau:
| Chữ | Nghĩa trong bài này | Ví dụ ở ruộng nhà bác Năm |
|---|---|---|
| Rủi ro | Kết cục chưa biết, khả năng đo được | Mười năm có chừng hai năm mất mùa với giống quen |
| Bất định | Kết cục chưa biết, khả năng cũng chưa đo được | Giống lạ, chưa ai trồng ở vùng này |
| Mối nguy | Thứ có thể gây hại, chưa nói tới khả năng | Sâu cuốn lá, trận hạn, trận lũ |
| Biến động | Mức lên xuống của kết quả quanh mức trung bình | Năm được năm mất, sản lượng chênh nhau nhiều hay ít |
Trong bảo hiểm, câu hỏi đầu tiên với mỗi mối nguy là: nó là rủi ro hay còn là bất định. Chỉ khi trả lời được "là rủi ro" thì các bước như định phí, chia nhóm, tái bảo hiểm mới bắt đầu có nghĩa.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà thắc mắc "sao cái này bảo hiểm được mà cái kia không ai nhận", ba câu sau đủ dùng:
Một: ruộng trồng giống quen thì không biết năm nay được hay mất, nhưng nhìn sổ ba mươi năm là biết chừng mười năm mất hai, đó là rủi ro, tính được giá. Hai: ruộng trồng giống lạ thì đến khả năng mất mùa cũng không ai biết, đó là bất định, người bán và người mua không thống nhất nổi một cái giá. Ba: bảo hiểm chỉ nhận những chuyện đã đếm được đủ nhiều lần, chuyện quá mới, quá hiếm hay đánh vào cả vùng một lúc thì hay bị loại trừ.
Ba câu này cũng giải thích vì sao đọc phần loại trừ trong hợp đồng lại quan trọng: đó là danh sách những thứ bên bán coi là bất định hoặc quá dồn cục để chia sẻ, chứ không phải những điều được viết thêm cho có.
Câu hỏi thường gặp
Rủi ro và bất định khác nhau ở điểm nào quan trọng nhất?
Ở chỗ có gắn được một con số đáng tin cho khả năng xảy ra hay không. Cả hai đều là chuyện chưa biết trước, nhưng chỉ rủi ro mới cho phép tính giá, chia sẻ và bảo hiểm một cách bền vững.
Vì sao chiến tranh thường bị loại trừ trong bảo hiểm?
Vì nó vừa khó đo khả năng, vừa có thể đánh vào rất nhiều người và tài sản cùng lúc. Cả hai điều kiện đo được khả năng và không dồn cục đều không thoả, nên quỹ thông thường không chịu nổi.
Bất định có thể trở thành rủi ro không?
Có. Khi một chuyện lặp lại đủ nhiều lần và được ghi chép, khả năng của nó dần đo được. Ngược lại, khi điều kiện thay đổi mạnh, một rủi ro cũ có thể trở lại thành bất định.
Vì sao bảo hiểm cho sản phẩm hay công nghệ mới thường đắt?
Vì bên bán chưa có đủ dữ liệu, phải cộng thêm khoản an toàn cho những gì chưa biết. Khi có thêm kinh nghiệm và số liệu, mức phí thường được điều chỉnh theo thực tế.
Không mua được bảo hiểm cho một chuyện thì nên làm gì?
Bài này không khuyên cách cụ thể. Về nguyên lý, người ta chống bất định bằng cách không dồn hết vào một chỗ, giữ dự phòng, thử nhỏ trước khi làm lớn và giữ khả năng xoay xở. Cần thì hỏi người có chuyên môn.
Các con số 40 triệu, 20% và 25 triệu trong bài có phải số thật không?
Không. Đó là ví dụ giả định để thấy vì sao một khoảng không biết về khả năng làm giá bảo hiểm chênh nhau rất xa. Không phản ánh sản phẩm bảo hiểm nông nghiệp nào.