PhucTap.comPhức Tạp
Khoa học trong nhà và ngoài đường

Tủ lạnh làm lạnh thế nào: không tạo ra cái lạnh mà bê hơi nóng ra ngoài

Tủ lạnh không sinh ra lạnh mà hút nhiệt bên trong rồi thải ra dàn nóng phía sau. Giải thích bằng chiếc khăn thấm nước trong nhà, vắt ra sân, có ví dụ tính nhiệt.

Close-up of hands wringing a wet cotton towel over a stone courtyard drain, a bucket beside, bright overcast daylight, droplets falling

Tủ lạnh không tạo ra cái lạnh: nó hút hơi nóng từ bên trong khoang rồi mang ra thải ở dàn nóng phía sau hoặc hai bên hông tủ. Bên trong lạnh đi vì bị lấy bớt nhiệt, còn căn bếp thì nhận lại chính lượng nhiệt đó cộng thêm phần điện máy nén đã dùng.

Bạn gặp câu hỏi này khi sờ hông tủ thấy ấm, khi nghe tiếng máy nén chạy rì rì, khi thợ nói "tủ thiếu gas", hay khi ai đó mở cửa tủ lạnh mong cho bếp mát hơn. Cả cơ chế này hiểu được bằng một chiếc khăn bông thấm nước trong nhà và vắt ra ngoài sân.

Chiếc khăn và xô nước: đối chiếu với từng bộ phận tủ lạnh

Hình dung sàn nhà bị đổ nước, bạn dùng khăn bông thấm cho khô. Khăn thấm no thì mang ra sân vắt, rồi mang khăn khô vào thấm tiếp. Lặp đi lặp lại, sàn nhà khô dần còn sân thì ướt. Thay "nước" bằng "nhiệt" là có tủ lạnh:

Thấm sàn bằng khănTủ lạnh
Nước đọng trên sàn nhàNhiệt trong khoang tủ và trong đồ ăn
Chiếc khăn khô, đói nướcChất làm lạnh ở dạng lỏng, áp suất thấp, rất lạnh
Khăn thấm nước trên sànChất làm lạnh bay hơi trong dàn lạnh, hút nhiệt của khoang
Bàn tay vắt mạnh khăn ngoài sânMáy nén ép hơi chất làm lạnh, làm nó nóng hơn không khí trong bếp
Nước nhỏ xuống sânDàn nóng thải nhiệt ra không khí, chất làm lạnh ngưng tụ lại thành lỏng
Khăn bung ra, sẵn sàng thấm tiếpVan tiết lưu hoặc ống mao làm chất lỏng tụt áp, lạnh trở lại

Điều ẩn dụ này nói rõ nhất: muốn sàn khô thì phải có chỗ đổ nước đi. Tủ lạnh cũng phải có chỗ đổ nhiệt đi, chính là căn bếp của bạn. Vì thế người ta gọi tủ lạnh, điều hoà là "máy bơm nhiệt": bơm nhiệt từ chỗ lạnh sang chỗ nóng, ngược chiều nhiệt tự chảy, và việc bơm ngược chiều đó tốn điện.

Máy chạy thế nào: một vòng của chất làm lạnh

Chất làm lạnh chạy vòng tròn kín trong ống đồng, mỗi vòng đi qua bốn chặng:

  1. Bay hơi trong dàn lạnh. Chất làm lạnh lỏng, áp suất thấp, đi vào dàn ống bên trong khoang tủ. Ở áp suất thấp nó sôi ở nhiệt độ rất thấp, và muốn sôi thì phải lấy nhiệt từ xung quanh, như mồ hôi bay hơi làm da mát. Khoang tủ lạnh đi.
  2. Nén ở máy nén. Hơi chất làm lạnh được máy nén ở góc dưới phía sau tủ hút vào và ép lại. Bị nén, hơi nóng lên tới mức nóng hơn không khí trong bếp. Đây là chỗ tốn điện nhất của tủ.
  3. Ngưng tụ ở dàn nóng. Hơi nóng đi qua dàn ống ở lưng hoặc hai hông tủ, nhả nhiệt ra không khí, nguội dần và ngưng lại thành chất lỏng. Hông tủ ấm lên là vì vậy.
  4. Tụt áp qua ống mao hoặc van tiết lưu. Chất lỏng áp suất cao chui qua một ống rất nhỏ, ra tới đầu kia thì áp suất tụt mạnh, nhiệt độ tụt theo, sẵn sàng vào dàn lạnh hút nhiệt vòng mới.
  5. Cảm biến bật tắt. Khi khoang đủ lạnh theo mức cài, máy nén nghỉ; khi nhiệt độ nhích lên, máy nén chạy lại. Tủ biến tần thì chỉnh tốc độ máy nén thay vì bật tắt hẳn.

Chuỗi này giải thích luôn vì sao tủ cần chỗ thoáng phía sau: dàn nóng mà bị bí, nhiệt không đổ đi được, giống ra sân vắt khăn mà sân đã ngập nước. Máy nén phải chạy lâu hơn, nóng hơn, tốn điện hơn.

Ví dụ giả định: mở cửa tủ lạnh để làm mát bếp

Một phép tính giả định nhỏ trả lời câu hỏi nhiều người từng thử: mở cửa tủ lạnh cho bếp mát được không.

Số giả định. Tủ đang chạy hút được 100 jun nhiệt mỗi giây từ khoang, tức 100 W nhiệt. Để làm việc đó, máy nén dùng 50 W điện. Theo bảo toàn năng lượng, dàn nóng phải thải ra cả phần nhiệt hút được lẫn phần điện đã dùng: 100 cộng 50 bằng 150 W.

Đóng cửa tủ. Khoang mất 100 W, bếp nhận 150 W. Bếp đã nóng thêm 50 W so với không có tủ, bằng đúng phần điện tiêu thụ.

Mở toang cửa tủ. Bây giờ "khoang" và "bếp" là một. Phía cửa tủ hút 100 W khỏi không khí bếp, phía dàn nóng trả 150 W vào chính căn bếp đó. Cộng lại: bếp nhận 150 trừ 100 bằng 50 W, tức vẫn nóng lên, chưa kể máy nén chạy liên tục không nghỉ.

Hệ số làm lạnh. Tỷ số giữa nhiệt hút được và điện dùng trong ví dụ là 100 chia 50 bằng 2. Nghĩa là mỗi phần điện bơm được hai phần nhiệt. Đây là lý do máy bơm nhiệt hiệu quả: nó không "đốt" điện ra nhiệt mà dùng điện để dời nhiệt đi chỗ khác. Hệ số thật tuỳ máy và tuỳ chênh lệch nhiệt độ trong ngoài.

Phép tính cũng cho thấy vì sao điều hoà phải đặt cục nóng ngoài trời: nếu đặt cả cục nóng trong phòng, phòng sẽ nóng lên chứ không mát đi.

Chiếc khăn đúng tới đâu, chỗ nào phải bỏ

Hình ảnh khăn thấm rồi vắt giúp nắm cái ý "dời đi chứ không tiêu huỷ", nhưng có mấy chỗ không giống.

Nhiệt không phải một chất như nước. Nhiệt là năng lượng chuyển động của phân tử, không có ai "cầm" nó được. Chất làm lạnh mang nhiệt theo cách khác hẳn khăn mang nước: nó hút nhiệt khi chuyển từ lỏng sang hơi, nhả nhiệt khi chuyển từ hơi về lỏng. Chính sự đổi trạng thái là cái "túi" đựng nhiệt.

Vắt khăn không làm khăn nóng lên, còn nén hơi thì có. Bước nén là để chất làm lạnh nóng hơn môi trường, nhờ vậy nhiệt mới tự chảy từ nó ra không khí. Khăn không cần bước này vì nước tự rơi theo trọng lực.

Khăn dùng lâu thì sờn, chất làm lạnh thì không mòn. Chất làm lạnh chạy trong vòng kín, không hao đi theo thời gian. Tủ "thiếu gas" nghĩa là có chỗ rò, không phải gas "hết hạn". Nạp thêm mà không xử lý chỗ rò thì sau một thời gian lại thiếu, và việc này phải do thợ điện lạnh có chuyên môn làm.

Không có ai đi đi về về. Trong tủ, bốn chặng xảy ra cùng lúc ở bốn đoạn ống khác nhau, dòng chất làm lạnh chạy liên tục như băng chuyền, không phải từng chuyến khăn một.

Hiểu lầm hay gặp về tủ lạnh

"Mở cửa tủ lạnh làm mát phòng được". Như phép tính trên, cả căn phòng tính chung thì nóng lên vì phần điện máy nén dùng cũng thành nhiệt. Tủ còn chạy liên tục, đóng tuyết, tốn điện.

"Gas tủ lạnh dùng vài năm phải nạp lại". Hệ thống kín, chất làm lạnh không tự hao. Thiếu là do rò. Hiện tượng tủ kém lạnh còn có nhiều nguyên nhân khác như gioăng cửa hở, dàn nóng bám bụi, cảm biến hỏng, nên cần thợ đo trước khi kết luận.

"Cho đồ nóng vào tủ là hỏng tủ". Tủ không hỏng, nhưng phải chạy nhiều hơn, khoang ấm lên làm ảnh hưởng đồ ăn khác. Với an toàn thực phẩm, đồ đã nấu nên để nguội bớt trong thời gian ngắn, chia hộp nhỏ để nhanh lạnh, rồi cất vào tủ chứ không để ngoài quá lâu.

"Tủ càng lạnh sâu càng tốt". Mỗi độ lạnh hơn là thêm việc cho máy nén. Mức nhiệt nên cài cho ngăn mát và ngăn đá có hướng dẫn của nhà sản xuất và của cơ quan an toàn thực phẩm, cài lạnh quá mức không làm đồ ăn an toàn hơn bao nhiêu mà tốn điện hơn.

Tủ lạnh và những máy "làm mát" hay bị gộp chung

Nhiều thiết bị trong nhà làm mát theo nguyên lý khác nhau, so nhanh:

Thiết bịCó bơm nhiệt khôngNhiệt bị đẩy đi đâuGhi chú
Tủ lạnhCó, máy nén và chất làm lạnhRa căn bếp qua dàn nóngKhoang kín, cách nhiệt
Điều hoàCó, cùng nguyên lýRa ngoài trời qua cục nóngĐảo chiều được thành máy sưởi
Máy nước nóng bơm nhiệtCó, chạy ngược mục đíchLấy nhiệt từ không khí, đổ vào nướcDùng điện để dời nhiệt chứ không đốt
Quạt hơi nướcKhôngNước bay hơi hút nhiệt của luồng gióLàm không khí ẩm hơn, kém hiệu quả khi trời nồm
Quạt thườngKhôngKhông đẩy nhiệt đi đâuChỉ làm gió lướt qua da cho mồ hôi bay hơi

Dòng cuối là chỗ nhầm phổ biến nhất: quạt không làm phòng mát đi, nó làm người mát nhờ mồ hôi bay hơi nhanh hơn. Bật quạt trong phòng trống không người thì phòng còn ấm thêm chút ít vì động cơ quạt toả nhiệt.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi con hỏi "cái lạnh trong tủ ở đâu ra", ba câu sau là đủ:

Một là: tủ lạnh không làm ra cái lạnh, nó giống chiếc khăn thấm nước, thấm hơi nóng trong tủ đi. Hai là: hơi nóng đó được máy chạy rì rì phía sau "vắt" ra ngoài ở lưng và hông tủ, nên sờ vào thấy ấm. Ba là: vì phải vắt ra ngoài, tủ cần chỗ thoáng phía sau, và mở cửa tủ không làm bếp mát được mà còn nóng thêm.

Kèm theo vài nguyên tắc dùng tủ ai cũng làm được mà không cần mở máy: để khe hở phía sau và hai bên theo hướng dẫn của nhà sản xuất, giữ gioăng cửa sạch và kín, không chất đồ kín mít chặn đường gió lạnh trong khoang, thỉnh thoảng lau bụi dàn nóng nếu nó lộ ra ngoài và đã rút điện.

Khi tủ kém lạnh kéo dài, chảy nước, đóng tuyết dày bất thường hay có mùi khét, việc kiểm tra, hàn ống, nạp chất làm lạnh là của thợ điện lạnh có chuyên môn; chất làm lạnh và mạch điện của máy nén không phải thứ nên tự mở.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao hông tủ lạnh lúc nào cũng ấm?

Nhiều tủ đời mới giấu dàn nóng bên trong vách hông thay vì để lộ phía sau. Nhiệt hút từ khoang và nhiệt do máy nén sinh ra được thải qua vách đó, nên sờ thấy ấm là đúng cơ chế, không phải tủ hỏng.

Tủ lạnh có làm nóng căn bếp không?

Có, một chút. Toàn bộ điện tủ dùng cuối cùng đều thành nhiệt trong căn bếp. Với tủ gia đình, phần này không lớn nhưng đặt tủ sát bếp nấu, chỗ nắng rọi, chỗ bí gió thì tủ phải chạy nhiều hơn.

Vì sao tủ lạnh mới mua được dặn để đứng một lúc rồi mới cắm điện?

Khi vận chuyển, tủ có thể bị nghiêng làm dầu bôi trơn trong máy nén chảy lệch vào đường ống. Để tủ đứng yên một thời gian giúp dầu chảy về chỗ cũ. Thời gian cụ thể theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

Tủ lạnh biến tần khác tủ thường ở chỗ nào?

Tủ thường bật máy nén chạy hết sức rồi tắt hẳn, lặp đi lặp lại. Tủ biến tần chỉnh tốc độ máy nén lên xuống theo nhu cầu, chạy êm và đều hơn, ít lần khởi động mạnh. Nguyên lý bơm nhiệt của cả hai giống nhau.

Vì sao ngăn đá đóng tuyết?

Mỗi lần mở cửa, không khí ẩm trong bếp tràn vào. Hơi nước gặp dàn lạnh thì đông thành tuyết bám lại. Mở cửa nhiều, gioăng hở, đồ ăn không đậy kín làm tuyết dày nhanh. Tủ không đóng tuyết có quạt và bộ xả đá tự động.

Điều hoà và tủ lạnh có cùng nguyên lý không?

Cùng nguyên lý bơm nhiệt bằng chất làm lạnh, máy nén, dàn lạnh và dàn nóng. Khác ở chỗ đổ nhiệt: tủ lạnh đổ vào căn bếp, điều hoà đổ ra ngoài trời qua cục nóng, nên điều hoà làm phòng mát được còn tủ lạnh thì không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138