El Nino và La Nina là hai trạng thái lệch khỏi bình thường của vùng biển xích đạo Thái Bình Dương: khi gió đông thổi dọc xích đạo yếu đi, nước ấm trôi về phía đông, đó là El Nino; khi gió mạnh hơn thường lệ, nước ấm dồn mạnh về phía tây, đó là La Nina. Nước ấm ở đâu thì mây mưa nhiều ở đó, nên khi nước ấm dời chỗ, vùng mưa và vùng khô hạn trên nhiều nơi trên thế giới dời theo.
Bạn gặp hai cái tên này trong bản tin thời tiết, tin nông nghiệp nói về hạn mặn hay mưa lũ, hay khi người lớn trong nhà bảo "năm nay El Nino nên nóng". Cơ chế bên dưới đơn giản hơn tên gọi: chỉ cần một chậu nước dài và một chiếc quạt.
Chậu nước trước quạt: đối chiếu với Thái Bình Dương
Hình dung một chậu nước nông, dài, lớp nước trên mặt ấm hơn lớp dưới. Đặt chiếc quạt ở một đầu thổi dọc mặt chậu. Mỗi thứ trong thí nghiệm nhỏ này ứng với một phần của đại dương:
| Chậu nước và quạt | Thái Bình Dương vùng xích đạo |
|---|---|
| Chiếc chậu dài | Dải biển dọc xích đạo, từ phía Nam Mỹ sang phía Đông Nam Á, châu Đại Dương |
| Lớp nước ấm trên mặt | Lớp nước biển ấm được nắng nhiệt đới sưởi |
| Chiếc quạt thổi từ đầu đông sang đầu tây | Gió mậu dịch thổi từ đông sang tây dọc xích đạo |
| Nước ấm dồn về đầu xa quạt, dày lên ở đó | Bể nước ấm lớn ở phía tây Thái Bình Dương |
| Đầu gần quạt lộ nước lạnh từ dưới đáy lên | Nước lạnh trồi lên ven bờ phía Nam Mỹ |
| Quạt yếu đi, nước ấm trôi ngược về giữa chậu | El Nino |
| Quạt mạnh hơn, nước ấm dồn chặt hơn về đầu xa | La Nina |
Phần còn thiếu của hình ảnh là hơi nước: mặt nước ấm làm không khí bên trên nóng ẩm, bốc lên thành mây, đổ thành mưa. Đầu chậu nào ấm thì phía trên đầu đó mưa nhiều. Đổi chỗ nước ấm là đổi chỗ "vòi sen" của cả một vùng rộng lớn.
Máy chạy thế nào: vòng tự nuôi giữa gió và biển
Điều làm El Nino, La Nina kéo dài nhiều tháng thay vì vài ngày là một vòng tự củng cố giữa gió và nước:
- Năm bình thường. Gió mậu dịch đẩy nước ấm về phía tây. Phía tây nước ấm, không khí bốc lên mạnh, mưa nhiều; phía đông nước lạnh, không khí chìm xuống, khô. Chênh lệch này lại làm gió thổi từ đông sang tây mạnh thêm.
- Gió chùng xuống. Vì một lý do nào đó, gió mậu dịch yếu đi trong một thời gian. Nước ấm vốn bị dồn về phía tây bắt đầu trôi ngược lại về giữa và phía đông.
- Nước ấm kéo mưa đi theo. Vùng biển giữa và phía đông ấm lên, không khí bốc lên ở đó, mây mưa dời sang. Phía tây bớt ấm, bớt mưa.
- Vòng tự nuôi. Chênh lệch nhiệt đông tây nhỏ lại thì gió càng yếu, gió yếu thì nước ấm càng trôi về đông. Trạng thái El Nino tự giữ mình trong nhiều tháng.
- Đảo chiều. Theo thời gian, các dòng chảy dưới sâu và sóng đại dương dần đưa hệ thống trở lại, có khi về trung tính, có khi vượt sang phía bên kia thành La Nina với gió mạnh và nước ấm dồn chặt về phía tây.
Cả vòng dao động này được giới khí tượng gọi chung bằng tên viết tắt ENSO. Các pha không đến theo lịch đều đặn: thường lặp lại sau vài năm, mỗi pha kéo dài chừng một năm, có lần ngắn hơn, có lần dài hơn, có lần mạnh, có lần yếu.
Ví dụ giả định: con số nửa độ mà người ta theo dõi
Cơ quan khí tượng các nước theo dõi nhiệt độ mặt biển ở một vùng giữa xích đạo Thái Bình Dương và so với mức trung bình nhiều năm của đúng thời điểm đó trong năm. Phần chênh lệch gọi là độ lệch, hay dị thường.
Tính độ lệch. Giả định mức trung bình nhiều năm của tháng ấy là 27,0 độ, năm nay đo được 27,8 độ. Độ lệch là 27,8 trừ 27,0, bằng cộng 0,8 độ.
Lấy trung bình trượt. Một tháng chưa nói lên gì, người ta lấy trung bình ba tháng liền nhau. Giả định ba tháng lệch lần lượt cộng 0,6, cộng 0,8, cộng 1,0. Trung bình là (0,6 + 0,8 + 1,0) chia 3, tức 2,4 chia 3, bằng cộng 0,8.
So với ngưỡng. Nhiều cơ quan dùng mốc quanh nửa độ C, kéo dài liên tục nhiều tháng, để gọi là El Nino nếu lệch dương, La Nina nếu lệch âm; ngưỡng và cách tính cụ thể do từng cơ quan khí tượng quy định. Trong ví dụ, cộng 0,8 vượt mốc giả định cộng 0,5.
Vì sao chưa tới một độ mà to chuyện. Vùng biển đó rộng hàng triệu kilômét vuông. Làm ấm thêm gần một độ cả một khối nước lớn như vậy là một lượng năng lượng khổng lồ, đủ đổi chỗ bốc hơi, đổi đường đi của gió trên nửa vòng Trái Đất.
Ví dụ này chỉ minh hoạ cách đọc con số. Hiện nay đang ở pha nào, sắp sang pha nào, mạnh yếu ra sao là việc của bản tin chính thức từ cơ quan khí tượng, bài này không dự báo.
Chậu nước đúng tới đâu, chỗ nào phải bỏ
Chậu nước và quạt giúp thấy "gió dồn nước, nước ấm kéo mưa", nhưng có mấy chỗ đại dương thật khác hẳn.
Quạt không tự yếu đi vì nước, còn gió thì có. Trong chậu, quạt chạy theo nút bấm, nước không ảnh hưởng gì tới quạt. Ngoài biển, chính nhiệt độ nước điều khiển gió, gió lại điều khiển nước. Vòng hai chiều này là cốt lõi mà chậu nước không có.
Chậu có đáy nông, biển có chiều sâu. Phần lớn chuyển động quan trọng diễn ra dưới mặt nước: lớp nước ấm dày mỏng ở mỗi đầu, các con sóng chạy ngầm rất chậm dưới sâu mang tín hiệu từ đầu này sang đầu kia. Đây là phần quyết định khi nào hệ thống đảo chiều.
Trái Đất quay. Chậu nước đứng yên, còn Trái Đất quay làm dòng chảy và gió bị lệch hướng theo những cách mà thí nghiệm nhỏ không có. Gió mậu dịch tồn tại cũng một phần nhờ sự quay đó.
Mưa không chỉ do một chậu. Thời tiết một vùng còn phụ thuộc gió mùa, bão, địa hình, các đại dương khác. El Nino, La Nina làm nghiêng xác suất về một phía, không quyết định trọn mùa mưa nắng của một nơi.
Hiểu lầm hay gặp về El Nino và La Nina
"El Nino là một cơn bão". El Nino không phải hiện tượng thời tiết một ngày hay một cơn bão, mà là trạng thái kéo dài nhiều tháng của đại dương và khí quyển. Nó có thể làm số cơn bão ở từng vùng nhiều lên hay ít đi, nhưng bản thân nó không phải bão.
"Năm El Nino nào cũng hạn, năm La Nina nào cũng lũ". Ở nhiều vùng, El Nino thường đi kèm ít mưa và nắng nóng hơn, La Nina thường đi kèm mưa nhiều hơn. Chữ quan trọng là "thường": mỗi đợt một mạnh yếu khác, lại chồng lên nhiều yếu tố khác, nên không năm nào giống hệt năm nào.
"La Nina nghĩa là lạnh khắp nơi". La Nina là vùng biển giữa và đông xích đạo Thái Bình Dương mát hơn bình thường. Tác động lên nhiệt độ từng nơi rất khác nhau; có nơi mát hơn, có nơi gần như không đổi.
"El Nino là hiện tượng mới xuất hiện gần đây". Dao động này đã có từ rất lâu. Ngư dân ven biển Nam Mỹ để ý nước ấm bất thường xuất hiện quanh dịp cuối năm từ nhiều thế kỷ trước, tên El Nino, nghĩa là "cậu bé", cũng từ đó mà ra; La Nina nghĩa là "cô bé".
"Đã biết El Nino thì biết trước thời tiết từng ngày". El Nino giúp đánh giá xu hướng mùa, không cho biết ngày nào mưa, ngày nào nắng ở một địa phương. Thông tin cụ thể theo bản tin của cơ quan khí tượng chính thức.
El Nino, La Nina và những hiện tượng hay bị gọi chung
Đối chiếu nhanh để khỏi lẫn trong bản tin:
| Hiện tượng | Là gì | Kéo dài | Ở chậu nước |
|---|---|---|---|
| El Nino | Biển xích đạo giữa và đông Thái Bình Dương ấm bất thường, gió đông yếu | Nhiều tháng, thường quanh một năm | Quạt yếu, nước ấm trôi về giữa chậu |
| La Nina | Vùng biển đó mát bất thường, gió đông mạnh | Nhiều tháng, có khi vài năm liền | Quạt mạnh, nước ấm dồn chặt về đầu xa |
| Trung tính | Không lệch đủ để gọi tên | Giữa các pha | Quạt chạy bình thường |
| Gió mùa | Gió đổi hướng theo mùa do đất và biển nóng lạnh khác nhau | Theo mùa, năm nào cũng có | Không có trong chậu |
| Bão nhiệt đới | Vùng áp thấp xoáy mạnh, sống vài ngày | Vài ngày tới hơn một tuần | Một xoáy nước nhỏ trên mặt chậu |
Cặp hay nhầm nhất là El Nino và gió mùa: gió mùa đến đều đặn mỗi năm theo mùa, còn El Nino, La Nina đến không đều và làm gió mùa năm đó mạnh lên hay yếu đi. Một năm có thể vừa có gió mùa vừa đang ở pha El Nino, hai thứ chồng lên nhau chứ không thay thế nhau.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi bố mẹ làm nông hỏi "El Nino là cái gì mà năm nay khô thế", có thể giải thích theo thứ tự này:
Một là: giữa biển lớn có một dải nước ấm, gió thổi dồn nó về phía bên mình, nên bình thường bên mình nhiều hơi nước, nhiều mưa. Hai là: có những năm gió yếu đi, nước ấm trôi sang bên kia biển, mưa đi theo nó, bên mình thường khô và nóng hơn, gọi là El Nino. Ba là: có những năm gió mạnh lên, nước ấm dồn về bên mình nhiều hơn, thường mưa nhiều hơn, gọi là La Nina.
Ba câu này giúp hiểu vì sao bản tin nông vụ hay nhắc tới hai cái tên đó khi nói về chuyện giữ nước, lịch thời vụ. Nhưng quyết định gieo trồng, trữ nước cụ thể nên dựa vào bản tin dự báo và khuyến cáo của cơ quan khí tượng, cơ quan nông nghiệp địa phương, không dựa vào cái tên của pha.
Chậu nước và chiếc quạt cũng là trò thử dễ làm với con ở nhà: một khay nước dài, nhỏ vài giọt màu thực phẩm lên mặt, bật quạt nhẹ, quan sát màu dồn về một phía. Thí nghiệm không có nhiệt độ thật, nhưng đủ để trẻ thấy gió đẩy được nước như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
El Nino có làm Việt Nam nóng hơn không?
Trong nhiều đợt El Nino, nước ta thường ghi nhận nắng nóng và thiếu mưa hơn bình thường ở một số vùng, nhưng mức độ khác nhau giữa các đợt và giữa các miền. Thông tin cụ thể cho từng mùa theo bản tin của cơ quan khí tượng.
Một đợt El Nino thường kéo dài bao lâu?
Thường khoảng chín tháng tới một năm, có đợt ngắn hơn, có đợt kéo dài hơn. La Nina đôi khi kéo dài liền hai, ba năm. Không có lịch cố định, nên người ta theo dõi liên tục chứ không đoán theo chu kỳ đều.
Vì sao gọi El Nino là "cậu bé"?
Ngư dân ven biển Nam Mỹ để ý dòng nước ấm bất thường thường xuất hiện quanh dịp cuối năm và đặt tên theo tiếng Tây Ban Nha. Sau này giới khoa học dùng tên đó cho cả hiện tượng quy mô đại dương, và gọi pha ngược lại là La Nina, "cô bé".
El Nino và La Nina có liên quan tới nước biển dâng không?
Khi nước ấm dồn về một phía, mực nước biển phía đó cao hơn một chút và phía kia thấp hơn, thay đổi theo pha. Đây là dao động tạm thời theo pha, khác với xu hướng nước biển dâng lâu dài được bàn ở những chủ đề khác.
Có thể biết trước El Nino không?
Các cơ quan khí tượng dùng phao đo biển, vệ tinh và mô hình máy tính để đánh giá khả năng các pha sắp tới, thường nêu dưới dạng xác suất. Độ tin cậy cao hơn khi pha đã bắt đầu hình thành. Bài này không đưa ra dự báo nào.
ENSO là gì?
ENSO là tên viết tắt tiếng Anh giới khí tượng dùng để gọi chung cả vòng dao động gồm El Nino, La Nina và pha trung tính, nhấn mạnh rằng đây là chuyện của cả biển lẫn khí quyển, không phải riêng nước biển ấm lên hay mát đi.