Bức xạ là năng lượng toả ra từ một nguồn và đi xuyên qua không gian, như hơi ấm từ bếp than, ánh nắng, sóng radio; phóng xạ là tính chất của một số chất tự phân rã và phát ra loại bức xạ đủ mạnh để bứt điện tử khỏi nguyên tử. Nói gọn: mọi chất phóng xạ đều phát bức xạ, nhưng phần lớn bức xạ quanh ta không dính gì tới phóng xạ.
Bạn gặp hai chữ này khi đọc tin về nhà máy điện hạt nhân, khi đi chụp X quang, khi nghe đồn "sóng điện thoại gây phóng xạ", hay khi thấy dòng chữ "thực phẩm chiếu xạ" trên bao bì. Hai chữ nghe gần nhau nên rất hay bị dùng lẫn. Một chiếc bếp than hồng ngoài sân giúp tách chúng ra rõ ràng.
Bếp than hồng: mỗi phần ứng với một khái niệm
Hình dung chiếc bếp than đặt ngoài sân chiều đông. Than đỏ rực, hơi ấm toả ra, người ngồi quanh hơ tay. Thỉnh thoảng có tàn lửa bắn ra, tro bay bám vào áo. Mỗi thứ đó có một từ tương ứng:
| Ở bếp than | Khái niệm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Hơi ấm, ánh đỏ toả ra từ bếp | Bức xạ | Năng lượng đi từ nguồn ra không gian xung quanh |
| Viên than đang tự cháy | Chất phóng xạ | Vật liệu tự phân rã và phát ra bức xạ |
| Việc than tự cháy, tự toả mà không cần ai thổi | Phóng xạ, hoạt độ phóng xạ | Quá trình phân rã tự nhiên của hạt nhân không bền |
| Ngồi gần bếp, mặt nóng ran, đứng dậy đi xa là hết | Chiếu xạ | Bị bức xạ chiếu vào từ một nguồn bên ngoài |
| Tro than bám vào áo, mang về tận nhà | Nhiễm xạ, nhiễm bẩn phóng xạ | Chất phóng xạ dính lên người, vào đồ vật, vào cơ thể |
| Than cháy dần, lửa nhỏ dần theo thời gian | Phân rã, chu kỳ bán rã | Lượng chất phóng xạ giảm dần theo thời gian |
| Hơi ấm dễ chịu so với tàn lửa đủ đốt thủng áo | Bức xạ không ion hoá và ion hoá | Mức năng lượng của từng "hạt" bức xạ |
Hai dòng chiếu xạ và nhiễm xạ là chỗ đáng nhớ nhất. Ngồi hơ lửa xong đứng dậy, bạn không mang bếp theo người. Còn tro đã bám vào áo thì đi đâu nó theo đó, cho tới khi được giũ sạch. Phần lớn nỗi sợ về phóng xạ đến từ việc lẫn hai chuyện này với nhau.
Máy chạy thế nào: từ hạt nhân không bền tới tấm chắn
Đi theo một nguồn phóng xạ từ bên trong ra ngoài:
- Hạt nhân không bền. Một số loại nguyên tử có hạt nhân "quá tải", sớm muộn sẽ tự biến đổi để về trạng thái bền hơn. Không ai biết chính xác một hạt nhân nào sẽ biến đổi lúc nào, chỉ biết tỷ lệ trung bình của cả đám.
- Phân rã và phát bức xạ. Khi biến đổi, hạt nhân bắn ra hạt hoặc tia mang năng lượng lớn: hạt alpha, hạt beta, tia gamma. Đây là các loại bức xạ ion hoá.
- Ion hoá. Bức xạ ion hoá có đủ năng lượng để bứt điện tử khỏi nguyên tử nó đi qua, làm đứt các liên kết hoá học. Trong cơ thể, chuyện này có thể làm hỏng tế bào và vật chất di truyền.
- Đi xa bao nhiêu. Hạt alpha bị một tờ giấy hay lớp da ngoài chặn lại; hạt beta đi xa hơn, bị tấm nhựa, tấm nhôm mỏng chặn; tia gamma và tia X xuyên sâu, cần lớp chì hay bê tông dày.
- Tự giảm theo thời gian. Càng nhiều hạt nhân đã phân rã, chất càng ít "lửa". Thời gian để một nửa lượng chất phóng xạ phân rã gọi là chu kỳ bán rã, mỗi loại chất một khác, từ vài giây tới hàng tỷ năm.
Từ chuỗi này ra ba nguyên tắc bảo vệ mà ngành an toàn bức xạ dùng: thời gian (ở gần nguồn càng ngắn càng tốt), khoảng cách (càng xa càng tốt), che chắn (đặt vật cản phù hợp giữa người và nguồn). Đúng y như cách bạn tự nhiên làm với bếp than: ngồi ít thôi, lùi ra, kê tấm chắn.
Ví dụ giả định: chu kỳ bán rã và chuyện lùi xa thêm một bước
Hai phép tính số tròn giả định cho hai nguyên tắc dễ nhớ nhất.
Chu kỳ bán rã. Giả định một chất có chu kỳ bán rã 8 ngày, ban đầu có 1.000 đơn vị hoạt độ. Sau 8 ngày còn 500. Sau 16 ngày còn 250. Sau 24 ngày còn 125. Sau 80 ngày, tức 10 chu kỳ, còn 1.000 chia 2 mũ 10, tức 1.000 chia 1.024, chưa tới 1 đơn vị. Chất có chu kỳ ngắn "tắt lửa" nhanh; chất có chu kỳ dài cháy âm ỉ rất lâu nhưng mỗi lúc phát ra ít hơn.
Khoảng cách. Với một nguồn nhỏ toả đều ra mọi hướng, cường độ giảm theo bình phương khoảng cách. Giả định đứng cách nguồn 1 mét nhận 100 đơn vị. Lùi ra 2 mét: 100 chia 2 bình phương, tức 100 chia 4, còn 25. Lùi ra 4 mét: 100 chia 16, còn 6,25. Lùi ra 10 mét: 100 chia 100, còn 1.
Phép tính thứ hai giải thích vì sao trong phòng chụp X quang, kỹ thuật viên bước ra sau tấm chắn và ra xa khi bấm máy: chỉ vài bước chân đã giảm đi rất nhiều lần, cộng thêm tấm chắn thì gần như không còn.
Bài này không nêu mức liều cụ thể của các loại chụp chiếu hay giới hạn liều cho người dân và người làm việc với bức xạ; các mức đó do cơ quan quản lý an toàn bức xạ quy định, tra văn bản hiện hành và hỏi bác sĩ, nhân viên y tế phụ trách.
Bếp than đúng tới đâu, chỗ nào phải bỏ
Hình ảnh bếp than giúp tách các chữ, nhưng nó gãy ở vài chỗ quan trọng.
Than cháy cần không khí, phóng xạ thì không cần gì. Than đổ nước là tắt; chất phóng xạ thì không dập được bằng nước, không đốt cho hết được. Không có cách nào làm nó phân rã nhanh hơn trong điều kiện bình thường, chỉ có chờ thời gian và che chắn.
Hơi ấm của bếp than là bức xạ không ion hoá. Trong ẩn dụ, hơi ấm đại diện cho "bức xạ nói chung", nhưng thật ra chính hơi ấm bếp than thuộc nhóm không ion hoá, cùng nhóm với ánh sáng, sóng radio. Bức xạ ion hoá giống tàn lửa bắn ra hơn: mỗi hạt nhỏ nhưng đủ sức đốt một lỗ.
Bếp than nóng thì cảm thấy, bức xạ ion hoá thì không. Mắt, da không cảm nhận được tia gamma. Đó là lý do phải dùng máy đo, và lý do người ta dễ sợ hãi quá mức hoặc chủ quan quá mức.
Tro bám áo thì giũ được, chất phóng xạ hít hay nuốt vào thì khó hơn nhiều. Nhiễm xạ bên trong cơ thể là chuyện y tế nghiêm trọng, không còn là chuyện "giũ áo". Ẩn dụ chỉ dùng để phân biệt chiếu xạ với nhiễm xạ, không dùng để đánh giá mức nguy hiểm.
Hiểu lầm hay gặp về phóng xạ và bức xạ
"Sóng điện thoại, wifi, lò vi sóng là phóng xạ". Đó là bức xạ không ion hoá, cùng họ với sóng radio, không đến từ chất phóng xạ nào và không đủ năng lượng để bứt điện tử khỏi nguyên tử. Rủi ro cần xem xét của chúng thuộc loại khác, chủ yếu là làm nóng khi rất mạnh.
"Thực phẩm chiếu xạ thì nhiễm phóng xạ". Chiếu xạ thực phẩm là chiếu tia từ nguồn bên ngoài để diệt vi khuẩn, côn trùng, giống ngồi cạnh bếp than chứ không phải rắc tro lên đồ ăn. Với mức năng lượng được phép dùng, thực phẩm không trở thành nguồn phóng xạ.
"Chụp X quang xong thì người phát xạ, phải tránh xa trẻ con". Máy X quang chỉ phát tia khi bấm, tắt là hết. Người vừa chụp không mang theo gì. Chuyện khác hẳn với một số thủ thuật y học hạt nhân có đưa chất phóng xạ vào cơ thể, khi đó bác sĩ sẽ dặn riêng.
"Phóng xạ nào cũng do con người làm ra". Phóng xạ tự nhiên có quanh ta từ trước khi có loài người: trong đất đá, trong khí radon bốc lên từ nền đất, trong thức ăn, và tia vũ trụ từ không gian. Ai cũng nhận một lượng nền nhỏ mỗi ngày.
"Chất phóng xạ phát sáng xanh lè". Hình ảnh đó chủ yếu từ phim ảnh. Phần lớn chất phóng xạ trông như vật liệu bình thường, không phát sáng. Không nhìn được bằng mắt là lý do không nên nhặt, mở các thiết bị lạ có biểu tượng cảnh báo bức xạ mà phải báo cho cơ quan chức năng.
Năm cặp chữ hay bị đánh đồng
Khi đọc tin, đối chiếu nhanh:
| Chữ này | Khác chữ kia | Phân biệt bằng một câu |
|---|---|---|
| Bức xạ | Phóng xạ | Bức xạ là thứ toả ra; phóng xạ là tính chất của chất tự toả ra bức xạ ion hoá |
| Chiếu xạ | Nhiễm xạ | Chiếu xạ là bị chiếu từ ngoài, rời nguồn là hết; nhiễm xạ là chất phóng xạ dính vào người, vật |
| Bức xạ ion hoá | Bức xạ không ion hoá | Ion hoá đủ sức bứt điện tử: tia X, gamma; không ion hoá: radio, vi sóng, ánh sáng |
| Hoạt độ | Liều | Hoạt độ nói nguồn mạnh cỡ nào; liều nói cơ thể đã hấp thụ bao nhiêu |
| Chu kỳ bán rã | Thời gian hết hẳn | Bán rã là thời gian còn một nửa, không phải thời gian biến mất hoàn toàn |
Dòng hoạt độ và liều hay bị nhầm khi đọc tin: một nguồn rất mạnh đặt trong hầm bê tông dày, người đứng ngoài nhận liều rất nhỏ; một nguồn yếu nhưng nằm sát người lâu ngày lại có thể cho liều đáng kể. Liều mới là thứ gắn với sức khoẻ, và liều phụ thuộc cả ba yếu tố thời gian, khoảng cách, che chắn.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi bà hỏi "cái điện thoại có phát phóng xạ không", cứ nói:
Một là: bức xạ là năng lượng toả ra, như hơi ấm từ bếp than hay ánh nắng, quanh ta lúc nào cũng có. Hai là: phóng xạ là chuyện của một vài chất đặc biệt tự toả ra loại tia mạnh, giống tàn lửa đủ đốt thủng áo, còn điện thoại, wifi chỉ là hơi ấm rất nhẹ. Ba là: bị chiếu thì rời xa là hết, còn dính chất phóng xạ vào người mới là chuyện phải xử lý, giống ngồi cạnh bếp khác với tro bám vào áo.
Ba câu này đủ để đọc tin tức mà không hoảng, và đủ để biết lúc nào cần nghiêm túc: khi thấy vật lạ có biểu tượng cảnh báo bức xạ, không chạm, không mang về, báo cơ quan chức năng.
Khi nào nên hỏi bác sĩ: khi lo lắng về số lần chụp chiếu, khi đang mang thai hoặc nghi mang thai mà được chỉ định chụp X quang, chụp cắt lớp, hay khi được làm thủ thuật y học hạt nhân. Báo cho bác sĩ để họ cân nhắc lợi ích và nguy cơ, chọn cách chụp phù hợp; không tự bỏ chụp chiếu khi bác sĩ chỉ định vì lý do sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chuối có bị nhiễm phóng xạ không?
Chuối, khoai, đậu và nhiều thực phẩm chứa kali, trong đó một phần rất nhỏ là dạng phóng xạ tự nhiên. Cơ thể luôn giữ lượng kali ổn định nên ăn chuối không làm tích luỹ thêm. Đây là ví dụ hay được dùng để nói phóng xạ tự nhiên có ở khắp nơi.
Đi máy bay có nhận bức xạ không?
Có, ở độ cao lớn lớp không khí che chắn mỏng hơn nên nhận nhiều tia vũ trụ hơn ở mặt đất. Với hành khách đi lại thông thường, lượng này nhỏ. Người làm việc thường xuyên trên máy bay được theo dõi theo quy định riêng của ngành.
Đá granit lát nhà có phóng xạ không?
Nhiều loại đá tự nhiên chứa một lượng nhỏ chất phóng xạ tự nhiên, mức độ khác nhau tuỳ mỏ đá. Vật liệu xây dựng có quy chuẩn kiểm soát riêng; nếu lo lắng, tham khảo quy chuẩn hiện hành và cơ quan chuyên môn đo đạc thay vì tin lời đồn.
Kính chống bức xạ cho màn hình có cần thiết không?
Màn hình điện thoại, máy tính không phát bức xạ ion hoá đáng kể. Thứ làm mỏi mắt chủ yếu là nhìn gần lâu, ít chớp mắt, ánh sáng chói. Nghỉ mắt định kỳ, chỉnh độ sáng và khoảng cách là việc thiết thực hơn.
Chu kỳ bán rã dài thì nguy hiểm hơn hay ngắn thì nguy hiểm hơn?
Không có câu trả lời một chiều. Chu kỳ ngắn phát mạnh trong thời gian ngắn rồi tắt nhanh; chu kỳ dài phát yếu hơn nhưng kéo dài rất lâu. Mức nguy hiểm còn phụ thuộc loại bức xạ, lượng chất, và chất đó có vào cơ thể hay không.
Tia cực tím từ ánh nắng là loại bức xạ nào?
Tia cực tím nằm ở ranh giới: phần năng lượng cao có khả năng gây tổn thương vật chất di truyền ở da, nên phơi nắng quá nhiều làm tăng nguy cơ tổn thương da. Nó không phải phóng xạ, vì không đến từ chất phóng xạ mà từ Mặt Trời.