Quy luật số đông nói rằng khi một chuyện ngẫu nhiên lặp lại rất nhiều lần, tỷ lệ xảy ra thực tế sẽ ngày càng sát với tỷ lệ "đúng" của nó. Một người không đoán được mình có gặp tai nạn năm nay hay không, nhưng một triệu người thì số ca tai nạn lại khá ổn định từ năm này qua năm khác. Đó là nền móng để bảo hiểm tính được giá: nó không đoán số phận từng người, nó đoán số phận của cả đám đông.
Bạn nghe tên khái niệm này trong các bài về bảo hiểm, thăm dò ý kiến, chất lượng sản phẩm ở nhà máy, hay khi ai đó nói "đông người thì rủi ro được chia nhỏ". Bài này dùng hình ảnh một sạp trứng ngoài chợ: hôm nay vỡ bao nhiêu quả là chuyện không ai biết trước, nhưng người bán lâu năm biết khá chắc mỗi tháng phải trừ hao bao nhiêu.
Sạp trứng ngoài chợ: một quả không đoán được, vạn quả thì đoán được
Có hai người bán trứng ở cùng một chợ. Chị Hoa bán nhỏ, mỗi ngày chỉ nhập một khay ba mươi quả. Ông Bảy bán sỉ, mỗi ngày nhập hàng nghìn quả. Trứng vỡ là chuyện thường: va xe, rơi khay, khách cầm lên đặt xuống mạnh tay.
Với chị Hoa, chuyện vỡ trứng thất thường đến khó chịu. Có ngày không vỡ quả nào, có ngày vỡ liền bốn quả vì một cú phanh gấp. Nếu hôm nay vỡ bốn trên ba mươi, tỷ lệ là hơn mười phần trăm, gần như mất lãi cả ngày. Chị không biết nên cộng hao hụt vào giá bao nhiêu cho đủ.
Ông Bảy thì khác. Ngày nào ông cũng vỡ một ít, ngày nhiều ngày ít, nhưng cộng lại cả tháng thì số trứng vỡ gần như lần nào cũng quanh một tỷ lệ quen thuộc. Ông cứ thế cộng một khoản hao hụt cố định vào giá mỗi quả, và cuối tháng gần như không bất ngờ.
Hai người bán cùng loại trứng, cùng đường chở, cùng kiểu khách. Khác nhau duy nhất là số lượng. Số lượng lớn không làm trứng chắc hơn, nó làm cho tỷ lệ vỡ trở nên đoán được. Bảo hiểm đứng ở vị trí ông Bảy: nó không làm người mua ít ốm hơn, nó gom đủ đông người để số người ốm trong năm thành một con số tính trước được.
Đối chiếu sạp trứng với bảo hiểm
Từng thứ trong sạp trứng ứng với một thứ trong cách công ty bảo hiểm hoặc quỹ bảo hiểm tính toán:
| Ở sạp trứng | Trong bảo hiểm | Điều nó cho thấy |
|---|---|---|
| Một quả trứng | Một người mua bảo hiểm | Từng cá nhân hoàn toàn không đoán được |
| Khay ba mươi quả của chị Hoa | Quỹ bảo hiểm ít người | Kết quả từng năm dao động mạnh, dễ vỡ quỹ |
| Hàng nghìn quả mỗi ngày của ông Bảy | Quỹ có rất đông người tham gia | Kết quả từng năm sát với tỷ lệ dự kiến |
| Tỷ lệ vỡ quen thuộc sau nhiều tháng | Xác suất xảy ra rủi ro | Con số dùng để định giá |
| Khoản hao hụt cộng vào giá mỗi quả | Phần phí trả cho rủi ro | Mỗi người gánh một phần nhỏ của tổng hao |
| Sổ ghi trứng vỡ nhiều năm | Dữ liệu thống kê, bảng tỷ lệ | Càng dài càng tin được |
Chú ý hàng cuối: ông Bảy biết tỷ lệ vỡ không phải nhờ đoán giỏi, mà nhờ ghi sổ rất nhiều tháng. Công ty bảo hiểm cũng vậy, phép đoán của họ chỉ tốt bằng dữ liệu mà họ có. Với loại rủi ro mới, chưa có sổ, quy luật số đông chưa giúp được gì, chuyện này có bài riêng về rủi ro và bất định.
Ví dụ số giả định: cùng tỷ lệ 1%, khác nhau ở số người
Ví dụ giả định, số tròn. Giả sử mỗi người trong năm có xác suất 1% gặp một tai nạn cần chi 50 triệu đồng. Thử ba quỹ có số người khác nhau:
- Quỹ 100 người. Số ca "trung bình" là 1% × 100 = 1 ca, cần 50 triệu. Mỗi người góp phần lõi 50 triệu ÷ 100 = 500.000 đồng. Nhưng năm xui có 3 ca, cần 150 triệu, gấp ba dự kiến. Năm may thì 0 ca. Sai lệch so với dự kiến lên tới hàng trăm phần trăm.
- Quỹ 10.000 người. Số ca trung bình 1% × 10.000 = 100 ca, cần 5 tỷ đồng. Theo tính chất của phép đếm ngẫu nhiên, mức dao động thông thường quanh 100 ca vào khoảng mươi ca, tức năm thường rơi vào khoảng 90 đến 110 ca. Sai lệch thường chỉ quanh 10%.
- Quỹ 1.000.000 người. Số ca trung bình 10.000 ca, cần 500 tỷ đồng. Mức dao động thông thường chỉ khoảng một trăm ca, tức quanh 1%. Năm này qua năm khác gần như đúng số đã tính.
- Phần góp mỗi người không đổi: ở cả ba quỹ, phần lõi vẫn là 1% × 50 triệu = 500.000 đồng. Cái thay đổi là độ chắc chắn của quỹ, tức số tiền dự phòng cần giữ để chống năm xui.
Quy tắc nằm sau các con số trên: số người tăng gấp 100 lần thì mức dao động tương đối giảm khoảng 10 lần, vì nó giảm theo căn bậc hai của số người. Đây là lý do một quỹ nhỏ phải giữ dự phòng rất dày so với quy mô, còn một quỹ lớn có thể sống với dự phòng mỏng hơn mà vẫn an toàn.
Hình ảnh sạp trứng gãy ở đâu
Sạp trứng minh hoạ tốt một điều kiện ngầm của quy luật số đông: các quả trứng vỡ độc lập với nhau. Quả này vỡ không làm quả kia dễ vỡ hơn. Ngoài đời, điều kiện này nhiều khi không đúng.
Nếu cả xe trứng lật, hàng nghìn quả vỡ cùng lúc. Lúc đó số lượng lớn không cứu được ông Bảy, ngược lại còn làm ông mất nhiều hơn. Trong bảo hiểm, đó là những rủi ro đến cùng lúc với rất nhiều người: bão lớn quét một vùng, lũ ngập cả khu dân cư, một dịch bệnh lan rộng. Gom thêm người cùng vùng không làm quỹ an toàn hơn, vì họ cùng gặp nạn một lúc. Cách đối phó là chia rủi ro ra nhiều vùng, nhiều loại, và mua tái bảo hiểm, có bài riêng.
Chỗ gãy thứ hai: trứng thì giống nhau, người thì không. Người lái xe cẩn thận và người hay phóng nhanh có tỷ lệ tai nạn khác nhau. Quy luật số đông vẫn chạy, nhưng chạy trên từng nhóm tương đối giống nhau, vì vậy phí thường được chia theo nhóm rủi ro.
Chỗ gãy thứ ba: trứng không biết mình sắp vỡ. Người thì nhiều khi biết mình đang có nguy cơ cao, và tìm tới bảo hiểm nhiều hơn người khoẻ. Nhóm người tham gia lúc đó không còn giống "đám đông trung bình" nữa. Hiện tượng này gọi là lựa chọn bất lợi và có bài riêng.
Hiểu lầm hay gặp về quy luật số đông
"Lâu rồi chưa gặp chuyện thì sắp tới lượt mình." Đây là ngộ nhận của người chơi may rủi. Quy luật số đông nói về tỷ lệ khi số lần rất lớn, không nói rằng tự nhiên sẽ "bù" cho những lần chưa xảy ra. Quả trứng hôm nay không vỡ vì hôm qua đã nguyên vẹn hay đã vỡ, nó chỉ chịu những va chạm của hôm nay.
"Đông người thì rủi ro của mỗi người giảm đi." Không. Rủi ro của bạn không đổi khi có thêm người góp quỹ. Thứ giảm đi là độ bấp bênh của quỹ, nhờ đó phần dự phòng mỗi người phải gánh nhỏ lại.
"Có số liệu ba năm là đủ đoán." Ba năm của một quỹ nhỏ có thể chỉ là ba lần tung đồng xu. Muốn tỷ lệ đáng tin cần cả số người lớn lẫn thời gian dài, và điều kiện sống không thay đổi quá nhiều trong thời gian đó.
"Quy luật số đông bảo đảm quỹ không bao giờ thiếu tiền." Nó chỉ làm năm xui hiếm và nhẹ hơn, không xoá được năm xui. Với các rủi ro dồn cục như thiên tai, nó gần như không giúp được, phải có công cụ khác.
Quy luật số đông hay bị nhầm với gì
Ba khái niệm hay bị đánh đồng với quy luật số đông, đặt cạnh nhau để thấy chỗ khác:
| Khái niệm | Nói gì | Khác quy luật số đông ở đâu |
|---|---|---|
| Quy luật số đông | Lặp đủ nhiều lần thì tỷ lệ thực tế tiến sát tỷ lệ thật | Nói về cả đám đông, không nói gì về một lần riêng lẻ |
| Ngộ nhận của người chơi may rủi | Chuyện chưa xảy ra lâu thì sắp xảy ra để "bù" | Sai: các lần độc lập không nhớ nhau, không có cơ chế bù |
| Trung bình cộng | Một con số đại diện cho nhiều con số | Là phép tính trên dữ liệu đã có; quy luật số đông nói vì sao trung bình đó đáng tin khi mẫu đủ lớn |
| Cỡ mẫu khảo sát | Hỏi bao nhiêu người thì kết quả đủ tin | Là một ứng dụng của cùng ý tưởng, cho bài toán thăm dò thay vì bài toán gánh rủi ro |
Điểm chung của cả bốn: chúng đều nói về những con số lớn. Điểm khác quan trọng nhất là chỉ có quy luật số đông mới cho phép người giữ quỹ biến một tương lai mù mờ của từng người thành một khoản chi gần như cố định của cả nhóm.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà hỏi "sao người ta dám bán bảo hiểm khi không biết ai sẽ ốm", có thể trả lời bằng ba câu:
Một: một người thì không ai đoán được năm nay có ốm hay không, giống như không ai đoán được quả trứng nào sẽ vỡ. Hai: nhưng gom cả triệu người, số người ốm mỗi năm lại gần như đều đặn, giống như sạp trứng lớn mỗi tháng vỡ chừng ấy quả. Ba: người bán bảo hiểm tính giá dựa trên cái đều đặn của đám đông, nên đông người thì họ tính càng sát và quỹ càng vững.
Nếu người nghe hỏi thêm "thế còn bão lũ thì sao", đó là đúng chỗ quy luật này yếu: khi tai hoạ đến với cả vùng cùng lúc, đông người không còn che chở được nhau, và các quỹ phải dựa vào cách khác như chia rủi ro ra nhiều nơi hay mua tái bảo hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Quy luật số đông và luật số lớn có phải là một không?
Là một ý tưởng. Luật số lớn là tên trong sách xác suất, quy luật số đông là cách gọi quen trong ngành bảo hiểm. Cả hai đều nói tỷ lệ thực tế tiến sát tỷ lệ thật khi số lần lặp lại đủ lớn.
Bao nhiêu người thì gọi là đủ đông?
Không có con số chung cho mọi loại rủi ro. Rủi ro càng hiếm, mức chi càng lớn thì càng cần nhiều người. Người làm toán bảo hiểm tính mức dao động có thể chấp nhận rồi suy ra số người và mức dự phòng cần có.
Vì sao quỹ bảo hiểm nhỏ thường phải thu phí cao hơn?
Vì năm xui của quỹ nhỏ lệch rất xa so với dự kiến, nên phải giữ nhiều dự phòng hơn so với quy mô. Tiền dự phòng đó đến từ phí, nên mỗi người gánh nhiều hơn dù rủi ro thật của họ không khác.
Quy luật số đông có giúp mình đoán được bản thân có gặp tai nạn không?
Không. Nó chỉ nói về cả nhóm. Với một người, xác suất vẫn chỉ là xác suất, chuyện xảy ra hay không vẫn không đoán trước được. Đó chính là lý do người ta cần chia sẻ rủi ro.
Vì sao bảo hiểm thiên tai khó hơn bảo hiểm tai nạn cá nhân?
Vì tai nạn cá nhân của người này gần như không liên quan tới người kia, còn thiên tai đánh vào rất nhiều người cùng lúc. Khi các rủi ro dính chùm với nhau, gom thêm người không làm quỹ chắc hơn.
Ví dụ trong bài có phải số liệu thật không?
Không. Mọi con số như tỷ lệ 1%, khoản 50 triệu đồng hay quỹ một triệu người đều là ví dụ giả định để minh hoạ phép tính, không phản ánh tỷ lệ hay mức phí của sản phẩm nào.