Phanh là dùng ma sát để lấy đi năng lượng chuyển động của xe và biến nó thành nhiệt; vì năng lượng đó tăng theo bình phương tốc độ, chạy nhanh gấp đôi thì quãng đường phanh dài gần gấp bốn. Đường ướt, cát, dầu làm ma sát yếu đi nên quãng phanh còn dài thêm, và chưa kể quãng xe trôi đi trong lúc người lái kịp nhận ra để đạp phanh.
Bạn gặp khái niệm này khi thấy khuyến cáo giữ khoảng cách với xe trước, khi nghe nói xe có phanh ABS, khi đĩa phanh xe máy nóng ran sau một đoạn đổ dốc, hay khi chính mình suýt trượt bánh trên đường mưa. Hình ảnh dễ cảm nhận nhất là cảnh hai người đẩy chiếc tủ gỗ nặng trên nền gạch.
Đẩy chiếc tủ gỗ: đối chiếu với ma sát và phanh
Ai từng dọn nhà đều biết: đẩy chiếc tủ gỗ nặng thì lúc nhích đầu tiên là khó nhất, trượt được rồi thì đỡ hơn; nền gạch ướt thì dễ trượt, kê bao tải dưới chân thì trượt êm. Tất cả những cảm nhận đó có tên gọi:
| Khi đẩy tủ | Khái niệm | Trên xe |
|---|---|---|
| Lúc tủ chưa nhúc nhích, phải dồn sức | Ma sát nghỉ | Chỗ lốp chạm đường khi bánh lăn, không trượt |
| Tủ đã trượt, đẩy nhẹ tay hơn một chút | Ma sát trượt | Bánh bị bó cứng, lốp lết trên mặt đường |
| Tủ nặng thì ép xuống sàn mạnh, khó đẩy hơn | Lực ép vuông góc | Trọng lượng dồn lên bánh, dồn lên bánh trước khi phanh |
| Nền gạch khô, nền gạch ướt, nền có cát | Hệ số ma sát của từng cặp bề mặt | Đường khô, đường mưa, đường cát sỏi |
| Chân tủ cọ sàn nóng lên | Ma sát biến chuyển động thành nhiệt | Má phanh và đĩa phanh nóng lên |
| Kê bánh xe đẩy dưới tủ | Ma sát lăn, nhỏ hơn nhiều | Bánh xe lăn để xe chạy nhẹ |
Điều bất ngờ nằm ở hai dòng đầu: xe phanh tốt nhất khi bánh vẫn còn lăn, vì lúc đó chỗ lốp chạm đường đang ở trạng thái "chưa trượt", hưởng ma sát nghỉ vốn lớn hơn ma sát trượt. Bánh mà bó cứng, lốp lết trên mặt đường, thì xe chuyển sang ma sát trượt, yếu hơn, và còn mất khả năng đánh lái.
Máy chạy thế nào: từ lúc thấy nguy hiểm tới lúc xe đứng yên
Một lần phanh gấp gồm hai quãng nối nhau, mỗi quãng một cơ chế:
- Quãng phản xạ. Mắt thấy nguy hiểm, não xử lý, chân tay chuyển sang phanh. Trong khoảng thời gian đó xe vẫn chạy nguyên tốc độ. Người tỉnh táo cũng cần một khoảng thời gian nhất định; mệt, buồn ngủ, mất tập trung, dùng rượu bia thì khoảng này dài ra.
- Má phanh kẹp vào. Bóp tay phanh hay đạp chân phanh làm má phanh ép vào đĩa hoặc tang trống gắn với bánh xe. Ma sát giữa hai bề mặt này hãm bánh quay chậm lại.
- Lốp truyền lực xuống đường. Bánh quay chậm hơn tốc độ xe, chỗ lốp chạm đường "níu" mặt đường lại bằng ma sát. Chính lực níu này hãm cả chiếc xe. Lốp mòn, đường ướt thì lực níu tối đa nhỏ đi.
- Năng lượng thành nhiệt. Toàn bộ năng lượng chuyển động của xe được chuyển thành nhiệt ở đĩa phanh, má phanh, và một phần ở lốp. Phanh liên tục khi đổ dốc dài làm phanh nóng tới mức yếu đi.
- Giữ ranh giới không trượt. Nếu lực phanh vượt quá sức níu của lốp, bánh bó cứng và trượt. Hệ thống ABS cảm nhận bánh sắp bó thì nhả bớt rồi bóp lại nhiều lần mỗi giây, giữ bánh lăn ở sát ranh giới đó.
Hai quãng này cộng lại thành quãng đường dừng xe. Quãng thứ nhất tăng theo tốc độ, quãng thứ hai tăng theo bình phương tốc độ, nên ở tốc độ cao, quãng phanh mới là phần phình to nhất.
Ví dụ giả định: 36 km/giờ và 72 km/giờ, đường khô và đường ướt
Dùng số tròn giả định. Quãng phanh tính bằng tốc độ bình phương chia hai lần độ giảm tốc. Giả định trên đường khô, xe giảm tốc được tối đa 5 mét trên giây bình phương; thời gian phản xạ 1 giây.
Ở 36 km/giờ, tức 10 mét mỗi giây. Quãng phản xạ: 10 nhân 1 bằng 10 mét. Quãng phanh: 10 bình phương bằng 100, chia cho 2 nhân 5 bằng 10, ra 10 mét. Tổng: 20 mét.
Ở 72 km/giờ, tức 20 mét mỗi giây. Quãng phản xạ: 20 mét. Quãng phanh: 20 bình phương bằng 400, chia 10, ra 40 mét, gấp bốn lần lúc trước. Tổng: 60 mét, gấp ba lần tổng quãng ở 36 km/giờ.
Ở 72 km/giờ trên đường ướt. Giả định đường ướt chỉ cho giảm tốc 3 mét trên giây bình phương. Quãng phanh: 400 chia (2 nhân 3), tức 400 chia 6, khoảng 66,7 mét. Cộng quãng phản xạ 20 mét: khoảng 86,7 mét.
Từ 20 mét lên gần 87 mét chỉ vì tốc độ gấp đôi và mặt đường ướt. Nếu người lái đang nhìn điện thoại, quãng phản xạ kéo thêm vài giây, mỗi giây ở 72 km/giờ là thêm 20 mét xe chạy mù.
Các mức giảm tốc trên là giả định để tính cho gọn; con số thật tuỳ xe, lốp, phanh, tải và mặt đường. Khoảng cách an toàn tối thiểu theo từng tốc độ trên đường do văn bản hiện hành quy định, tra cổng thông tin chính thức.
Chiếc tủ gỗ đúng tới đâu, chỗ nào phải bỏ
Hình ảnh đẩy tủ cho cảm giác rất thật về ma sát nghỉ và ma sát trượt, nhưng chuyện bánh xe có mấy điểm khác.
Tủ không có bánh, xe thì có. Khi xe chạy bình thường, bánh lăn và chỗ lốp chạm đường gần như đứng yên tại khoảnh khắc chạm. Đó là lý do xe lăn rất nhẹ, như tủ được kê bánh xe đẩy. Phanh không làm xe "trượt như tủ", mà làm bánh lăn chậm lại so với xe, và lốp níu đường bằng ma sát nghỉ.
Lốp cao su không phải chân tủ gỗ. Trong sách giáo khoa, ma sát không phụ thuộc diện tích tiếp xúc. Với cao su mềm trên mặt đường nhám, chuyện phức tạp hơn: độ mềm của cao su, nhiệt độ, rãnh lốp đều ảnh hưởng. Lốp mòn hết rãnh trên đường ướt có thể nổi lên trên lớp nước, mất bám gần như hoàn toàn.
Tủ nặng khó đẩy, nhưng xe nặng không hẳn phanh kém theo tỷ lệ. Trong mô hình đơn giản, xe nặng ép xuống đường mạnh hơn nên lực níu cũng lớn hơn tương ứng, hai thứ triệt tiêu nhau. Thực tế xe tải chở nặng vẫn phanh xa hơn vì phanh có giới hạn, nóng nhanh, và tải dồn lệch.
Tủ dừng thì đứng yên tại chỗ, xe bó bánh thì còn quay ngang. Hai bánh trượt không đều có thể làm xe xoay, điều đẩy tủ không cho thấy.
Hiểu lầm hay gặp về ma sát và phanh
"Phanh càng ghì chặt càng dừng nhanh". Chỉ đúng tới ranh giới bánh còn lăn. Quá ranh giới đó bánh bó cứng, chuyển sang ma sát trượt yếu hơn và mất lái. ABS ra đời để giữ ranh giới này thay người lái.
"Có ABS thì phanh ngắn hơn trong mọi trường hợp". ABS chủ yếu giúp giữ khả năng đánh lái và tránh trượt khi phanh gấp. Trên một số mặt đường như sỏi rời, tuyết xốp, quãng phanh có ABS có thể không ngắn hơn. Nó không thay được khoảng cách an toàn.
"Ma sát là thứ có hại cần giảm". Ma sát làm hao mòn máy móc, nhưng không có ma sát thì không đi bộ được, bánh xe quay tại chỗ, phanh vô dụng, dây buộc tuột hết. Kỹ thuật là giảm ma sát ở chỗ không cần và giữ ma sát ở chỗ cần.
"Chạy chậm hơn một chút cũng chẳng khác gì". Vì quãng phanh theo bình phương tốc độ, bớt một phần nhỏ tốc độ bớt được phần lớn hơn ở quãng phanh. Theo phép tính giả định, giảm từ 72 xuống 54 km/giờ, tức từ 20 xuống 15 mét mỗi giây, quãng phanh từ 40 mét còn 22,5 mét.
"Phanh nóng là phanh tốt". Phanh nóng là vì đang làm việc, nhưng nóng quá mức thì má phanh trơn đi, phanh yếu dần. Đổ dốc dài mà chỉ dựa vào phanh liên tục là cách làm phanh quá nóng; nguyên tắc chung là giảm tốc từ trước và dùng số thấp theo hướng dẫn của xe.
Bốn loại cản trở chuyển động hay bị gọi chung là ma sát
Khi nói xe "chạy nặng", "phanh ăn", "trơn trượt", người ta đang nói tới những thứ khác nhau:
| Loại | Xảy ra khi | Mạnh hay yếu | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Ma sát nghỉ | Hai bề mặt ép nhau nhưng chưa trượt | Mạnh nhất trong nhóm, có ngưỡng tối đa | Lốp níu đường, chân bạn khi bước đi |
| Ma sát trượt | Hai bề mặt đang trượt lên nhau | Thường yếu hơn ma sát nghỉ | Bánh bó cứng lết trên đường, kéo tủ |
| Ma sát lăn | Một vật lăn trên bề mặt | Yếu hơn nhiều | Bánh xe lăn, xe đẩy hàng |
| Lực cản không khí | Vật chạy xuyên qua không khí | Tăng nhanh khi tốc độ tăng | Xe máy chạy nhanh thấy gió ghì người lại |
Chỗ hay nhầm nhất là coi "lốp bám đường" là ma sát lăn. Ma sát lăn là thứ làm xe chạy tốn sức; còn lực bám để phanh, để vào cua là ma sát nghỉ tại chỗ lốp chạm đất. Lốp tốt là lốp có ma sát lăn nhỏ mà lực bám lớn, hai đòi hỏi kéo ngược nhau.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi bố mẹ lớn tuổi hỏi "đi nhanh thêm chút thì có sao", câu trả lời gói trong ba ý:
Một là: phanh xe giống ghì một cái tủ đang trượt, má phanh cọ vào bánh để biến đà của xe thành nhiệt. Hai là: chạy nhanh gấp đôi thì đà phải ghì đi gấp bốn, nên phanh xa gấp bốn, đường ướt còn xa hơn nữa. Ba là: trước khi kịp đạp phanh, xe còn chạy thêm một quãng trong lúc mình phản ứng, nên giữ khoảng cách với xe trước mới là cái phanh tốt nhất.
Ba câu này áp dụng cho cả xe máy, ô tô, xe đạp. Không cần thuộc công thức, chỉ cần nhớ "nhanh gấp đôi, phanh xa gấp bốn" và "đường ướt, lốp mòn thì cộng thêm". Phanh, lốp mòn, phanh kêu hay lệch là việc của thợ sửa xe có chuyên môn kiểm tra định kỳ, không phải việc tự chỉnh.
Khi nào nên gặp bác sĩ: sau một cú ngã xe dù nhẹ, nếu đau đầu tăng dần, nôn, chóng mặt, đau ngực, bụng hay sưng đau tay chân không đỡ, nên đi khám; trường hợp nặng, bất tỉnh, chảy máu nhiều gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xe máy phanh trước mạnh hơn phanh sau?
Khi phanh, đà của xe làm trọng lượng dồn về phía trước, bánh trước bị ép xuống đường mạnh hơn nên níu được nhiều hơn, bánh sau nhẹ đi. Vì vậy người ta khuyên phối hợp cả hai phanh thay vì chỉ dùng một bên.
Vì sao trời mới mưa đường trơn hơn lúc mưa lâu?
Lúc mới mưa, nước trộn với dầu mỡ, bụi bám trên mặt đường thành lớp nhầy trơn. Mưa lâu thì lớp này bị rửa trôi bớt. Dù vậy đường ướt nào cũng làm lực bám giảm so với đường khô.
Thời gian phản xạ của người lái thường là bao lâu?
Tuỳ người, tuỳ tình huống, tuỳ độ tỉnh táo. Ví dụ trong bài dùng 1 giây làm số tròn giả định. Mệt mỏi, dùng rượu bia, nhìn điện thoại đều làm khoảng này dài ra đáng kể, mỗi giây là thêm một đoạn xe chạy mù.
Vì sao xe đổ dốc dài dễ mất phanh?
Phanh biến đà thành nhiệt. Đổ dốc dài mà ghì phanh liên tục thì nhiệt tích tụ nhanh hơn toả đi, má phanh và đĩa quá nóng sẽ trơn đi, lực phanh yếu dần. Đây là lý do có lời khuyên dùng số thấp khi đổ dốc.
Lốp mòn ảnh hưởng tới phanh thế nào?
Rãnh lốp là đường thoát nước. Lốp mòn trên đường khô có khi vẫn bám, nhưng trên đường ướt nước không thoát kịp, lốp dễ nổi trên màng nước và mất bám. Giới hạn mòn cho phép do nhà sản xuất và quy định hiện hành nêu.
Vì sao phanh ABS kêu rè rè và rung chân khi phanh gấp?
Đó là lúc hệ thống đang nhả rồi bóp lại liên tục để giữ bánh không bó cứng. Rung và tiếng kêu là bình thường; người lái được khuyên giữ lực phanh ổn định và đánh lái tránh vật cản thay vì nhả phanh ra vì hoảng.