Bảo hiểm y tế toàn dân là một quỹ chung mà gần như mọi người cùng góp, phần góp chủ yếu tuỳ theo khả năng chứ không tuỳ theo sức khoẻ, còn tiền chữa bệnh được trả theo nhu cầu khám chữa bệnh trong phạm vi quy định. Nó chạy được nhờ đủ đông người tham gia, kể cả người đang khoẻ, để tiền của người khoẻ, người trẻ, người khá giả chảy sang người ốm, người già, người khó khăn.
Bạn gặp nó ở tấm thẻ bảo hiểm y tế trong ví, ở dòng khấu trừ trên bảng lương, hay ở câu than "đóng bao năm có dùng gì đâu". Bài này dùng hình ảnh một cái giếng chung của cả xóm để giải thích, kèm phép tính giả định về ba dòng chia sẻ. Mức đóng, mức hưởng và đối tượng cụ thể do văn bản hiện hành quy định, nên tra cổng thông tin chính thức.
Giếng nước chung: góp theo sức, múc theo cần
Một xóm ở vùng khô bàn nhau đào chung một cái giếng sâu thay vì mỗi nhà một cái giếng cạn. Nhà khá giả góp nhiều gạch hơn, nhà đông người làm góp nhiều công hơn, nhà neo đơn được xóm góp thay. Nhưng khi múc nước, nhà nào cũng múc theo nhu cầu: nhà có người ốm, có trẻ nhỏ, có người già cần nhiều nước hơn thì múc nhiều hơn. Xóm đặt lệ: ai cũng phải góp, không được múc nước đem bán, mùa khô thì múc theo thứ tự. Các phần của giếng ứng với quỹ như sau:
| Ở giếng chung | Trong bảo hiểm y tế toàn dân | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Mỗi nhà góp gạch, góp công theo sức | Mức đóng theo thu nhập hoặc theo nhóm đối tượng | Không tính theo sức khoẻ từng người |
| Xóm góp thay cho nhà neo đơn | Ngân sách đóng thay hoặc hỗ trợ một số nhóm | Người không có khả năng vẫn được vào quỹ |
| Múc nước theo nhu cầu | Được trả chi phí khám chữa bệnh theo nhu cầu, trong phạm vi | Không phụ thuộc mình đã góp bao nhiêu |
| Lệ ai cũng phải góp | Tham gia bắt buộc | Chặn cảnh chỉ người ốm mới tham gia |
| Lệ múc theo thứ tự, không đem bán | Danh mục, phạm vi, quy định về nơi khám | Giữ cho nguồn chung không bị cạn |
| Người giữ giếng, nạo vét | Cơ quan quản lý quỹ, giám định | Kiểm tra chi đúng, cân đối thu chi |
Điểm khác căn bản so với nồi cơm chung ở bài đầu tiên: ở giếng, phần góp đi theo khả năng, còn phần dùng đi theo nhu cầu. Hai thứ cố ý bị tách khỏi nhau. Đó là chỗ bảo hiểm y tế toàn dân khác bảo hiểm thương mại tính phí theo rủi ro.
Máy chạy thế nào: ba dòng nước chảy trong cùng một giếng
Từ người khoẻ sang người ốm. Trong một năm, phần lớn người tham gia dùng ít, một số ít người bệnh nặng dùng rất nhiều. Đây là dòng giống mọi loại bảo hiểm: chia rủi ro ốm đau trong cùng một năm.
Từ người trẻ sang người già. Người ở tuổi lao động thường dùng ít hơn mình góp, người cao tuổi dùng nhiều hơn. Theo thời gian, cùng một người đi qua cả hai phía: trẻ thì góp nhiều dùng ít, về già thì ngược lại. Giếng chung giúp san phẳng chi phí chữa bệnh trên cả đời người, không chỉ trong một năm.
Từ người khá giả sang người khó khăn. Vì mức góp đi theo thu nhập hoặc được ngân sách hỗ trợ, người thu nhập cao góp nhiều hơn nhưng khi ốm vẫn được trả theo cùng nguyên tắc. Dòng này là chủ ý của thiết kế, không phải sai sót.
Vì sao cần bắt buộc. Nếu được tự chọn, người khoẻ và người trẻ có lý do để không góp, giếng chỉ còn những nhà đang cần nhiều nước. Đó là vòng xoáy lựa chọn bất lợi đã giải thích ở bài quán buffet. Tham gia bắt buộc giữ cho cả ba dòng chảy được. Bài này giải thích cơ chế, không bàn chính sách đúng sai.
Nước ra khỏi giếng đi đâu. Quỹ không đưa tiền cho người bệnh mà thường trả cho cơ sở khám chữa bệnh theo danh mục và mức đã quy định, sau khi giám định. Người bệnh trả phần còn lại như đã nói ở bài đồng chi trả.
Ví dụ số giả định: một xóm 1.000 người trong một năm
Ví dụ giả định, số tròn, không phải mức đóng hay mức chi thật.
- Xóm có 700 người tuổi lao động, 200 trẻ em, 100 người cao tuổi.
- Chi khám chữa bệnh trung bình một năm (giả định): người tuổi lao động 1,5 triệu, trẻ em 2 triệu, người cao tuổi 12 triệu. Tổng chi: 700 × 1,5 + 200 × 2 + 100 × 12 = 1.050 + 400 + 1.200 = 2.650 triệu đồng.
- Thu: mỗi người tuổi lao động góp 3 triệu một năm: 700 × 3 = 2.100 triệu. Phần của trẻ em và người cao tuổi do ngân sách hoặc quỹ khác đóng thay, giả định 2 triệu mỗi người: 300 × 2 = 600 triệu. Tổng thu: 2.700 triệu.
- Cân đối: 2.700 − 2.650 = 50 triệu dư, để dành dự phòng.
- Nhìn từng nhóm: người tuổi lao động góp 3 triệu, dùng 1,5 triệu, cả nhóm "gửi sang" (3 − 1,5) × 700 = 1.050 triệu. Trẻ em góp 2 triệu, dùng 2 triệu, vừa đủ. Người cao tuổi góp 2 triệu, dùng 12 triệu, cả nhóm cần thêm (12 − 2) × 100 = 1.000 triệu.
- Kiểm lại: 1.050 triệu gửi sang trừ 1.000 triệu nhận thêm = 50 triệu, đúng bằng phần dư ở trên.
Phép tính cho thấy vì sao người tuổi lao động hay thấy mình "đóng nhiều mà dùng ít": đúng là vậy, và đó chính là chỗ giếng lấy nước cho người già. Ba mươi năm sau, cũng những người ấy sẽ đứng ở phía múc nhiều. Nếu bỏ đi một nửa người tuổi lao động, phần dư 50 triệu biến thành thâm hụt rất lớn.
Hình ảnh giếng nước gãy ở đâu
Giếng chung giúp hình dung cách góp và cách dùng, nhưng có mấy chỗ nó không khớp với quỹ thật.
Thứ nhất, nước giếng do trời cho thêm mỗi mùa mưa, còn tiền quỹ chỉ đến từ phần góp và hỗ trợ. Khi chi phí chữa bệnh tăng vì kỹ thuật mới, thuốc mới và dân số già đi, quỹ không tự đầy lên; phải điều chỉnh mức góp, phạm vi chi trả hoặc cả hai. Những điều chỉnh đó là quyết định chính sách theo từng thời kỳ.
Thứ hai, ai múc nước cũng tự tay múc. Ở quỹ y tế, người quyết định "múc bao nhiêu" phần lớn là cơ sở khám chữa bệnh, nên quỹ cần giám định chi phí và quy định danh mục, thứ mà cái giếng làng không cần.
Thứ ba, xóm nhỏ thì ai cũng biết nhau, ai múc quá tay bị nhắc ngay. Quỹ của hàng chục triệu người thì cần sổ sách, đối chiếu và chế tài. Thủ tục khi đi khám vì thế phức tạp hơn nhiều so với kéo một gàu nước. Nếu sức khoẻ có dấu hiệu bất thường, nên đi khám sớm thay vì đợi; trường hợp cấp cứu gọi 115.
Hiểu lầm hay gặp về bảo hiểm y tế toàn dân
"Đóng nhiều năm không ốm là mất trắng." Phần góp của bạn đã chảy sang người ốm trong năm đó, và bạn đã có sẵn chỗ dựa nếu chuyện xảy ra với mình. Về lâu dài, phần lớn người cũng sẽ đến lượt dùng nhiều, nhất là khi về già.
"Đóng nhiều hơn thì được trả nhiều hơn." Ở quỹ toàn dân, mức được trả chủ yếu đi theo nhu cầu chữa bệnh và nhóm đối tượng theo quy định, không đi theo số tiền mình đã góp. Đó là khác biệt cốt lõi với bảo hiểm thương mại.
"Có thẻ là được trả mọi thứ." Quỹ trả trong phạm vi danh mục và theo quy định về nơi khám, có thể có phần đồng chi trả. Thứ ngoài phạm vi thì người bệnh tự trả. Chi tiết do văn bản hiện hành quy định.
"Quỹ chung là tiền nhà nước cho không." Phần lớn tiền quỹ đến từ chính người tham gia và nơi làm việc của họ; ngân sách chỉ đóng thay hoặc hỗ trợ một số nhóm. Tiêu phí quỹ là tiêu tiền của chính những người cùng góp.
Bảo hiểm y tế toàn dân hay bị nhầm với gì
Bốn cách lo tiền chữa bệnh hay bị gọi chung là "bảo hiểm", đặt cạnh nhau để thấy chỗ khác:
| Cách | Ai góp, góp theo gì | Ai được trả, trả theo gì | Có bắt buộc không |
|---|---|---|---|
| Bảo hiểm y tế toàn dân | Gần như mọi người, theo thu nhập hoặc nhóm | Người tham gia, theo nhu cầu trong phạm vi | Có, theo quy định |
| Bảo hiểm sức khoẻ thương mại | Người mua, theo rủi ro từng người hoặc nhóm | Theo hợp đồng đã chọn | Không, tự nguyện |
| Y tế miễn phí từ ngân sách | Gián tiếp qua thuế chung | Người thuộc diện, theo chính sách | Không cần đăng ký góp riêng |
| Quỹ tương trợ trong họ hàng, hội nhóm | Thành viên, theo lệ của nhóm | Thành viên gặp nạn, theo lệ | Không, tự nguyện |
Nhiều gia đình dùng cùng lúc nhiều cách: có thẻ bảo hiểm y tế, mua thêm bảo hiểm sức khoẻ thương mại và có quỹ họ hàng. Chúng không loại trừ nhau. Bài này không khuyên nên dùng thêm cách nào, chỉ giúp phân biệt chúng chạy theo luật nào.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi bố mẹ hỏi "đóng bảo hiểm y tế để làm gì khi cả năm chẳng đi viện", có thể đáp ngắn:
Một: cả nước cùng góp vào một cái giếng chung, ai khá góp nhiều, ai khó được góp thay, ai ốm thì múc theo nhu cầu. Hai: năm mình khoẻ thì phần mình góp giúp người đang ốm, năm mình ốm, hay khi về già, người khác giúp lại mình. Ba: vì ai cũng phải góp nên giếng mới không cạn, nếu chỉ người ốm mới góp thì giếng khô từ lâu.
Nếu người nhà hỏi tiếp mình được trả bao nhiêu phần trăm, khám ở đâu, thủ tục ra sao, đó là những câu cần tra văn bản hiện hành hoặc hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú. Hình ảnh giếng chung chỉ trả lời câu "vì sao phải góp", không thay cho những thông tin đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người khoẻ cũng phải tham gia bảo hiểm y tế?
Vì quỹ chỉ đủ sức trả cho người ốm khi có đông người khoẻ cùng góp. Nếu người khoẻ được rút ra, quỹ chỉ còn người cần dùng nhiều, phải tăng mức đóng liên tục, đúng vòng xoáy lựa chọn bất lợi.
Bảo hiểm y tế toàn dân có phải là bảo hiểm thương mại không?
Không. Nó do nhà nước tổ chức, không nhằm lợi nhuận, mức góp đi theo khả năng chứ không theo rủi ro từng người. Bảo hiểm sức khoẻ thương mại do doanh nghiệp bán, tự nguyện, tính phí theo rủi ro và theo gói.
Mức đóng và mức hưởng bảo hiểm y tế là bao nhiêu?
Bài này không nêu con số vì chúng do văn bản hiện hành quy định và có thể thay đổi theo thời kỳ, theo nhóm đối tượng. Nên tra cổng thông tin chính thức hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Ngân sách đóng thay cho người khó khăn có làm quỹ thiếu không?
Phần đóng thay vẫn là tiền thật vào quỹ, chỉ là nguồn của nó là ngân sách chung chứ không phải túi người tham gia. Quỹ cân hay thiếu phụ thuộc tổng thu so với tổng chi, không chỉ phụ thuộc ai là người đóng.
Dân số già đi ảnh hưởng gì tới quỹ?
Khi tỷ lệ người cao tuổi tăng, số người dùng nhiều tăng trong khi số người tuổi lao động góp chính có thể không tăng theo. Về nguyên lý, quỹ khi đó cần điều chỉnh thu, chi hoặc cả hai, là việc của chính sách từng thời kỳ.
Ví dụ một xóm 1.000 người có phải số thật không?
Không. Các con số 3 triệu, 12 triệu và tỷ lệ các nhóm tuổi đều giả định để thấy ba dòng chia sẻ. Số thật của quỹ do cơ quan quản lý công bố.