Xác suất mưa 70% có nghĩa là trong những ngày có tình hình thời tiết giống như hôm nay, cứ khoảng 10 ngày thì 7 ngày có mưa đo được tại một điểm trong vùng dự báo. Nó không nói mưa 70% thời gian, không nói mưa trên 70% diện tích, cũng không nói mưa to hay nhỏ. Và nếu hôm đó không mưa, dự báo chưa hề sai.
Bạn gặp con số này mỗi sáng trên ứng dụng thời tiết của điện thoại, trong bản tin cuối giờ, trong câu hỏi của người nhà “nó báo 60% thì có mang áo mưa không”. Bài này dùng hình ảnh cuốn sổ ghi chép của một bà bán áo mưa ở chợ để giải thích con số đó từ đâu ra, đúng sai đo bằng cách nào, và vì sao một con số phần trăm lại có ích hơn một câu “mai có mưa”.
Cuốn sổ của bà bán áo mưa: con số phần trăm sinh ra từ đâu
Hình dung một bà bán áo mưa ở đầu chợ đã ngồi đó nhiều năm. Bà có thói quen lạ: mỗi sáng ghi vào sổ trời trông thế nào, gió hướng nào, mây ra sao, oi hay mát, rồi chiều ghi có mưa hay không. Lâu dần cuốn sổ dày lên. Sáng nay trời oi, mây xám kéo từ phía biển về, gió đổi chiều. Bà lật sổ tìm những sáng giống hệt thế, đếm được 100 ngày, trong đó 70 ngày chiều có mưa. Bà nói: “Hôm nay bảy phần là mưa”. Đó chính là ý nghĩa của xác suất mưa 70%.
| Trong cuốn sổ của bà bán áo mưa | Trong dự báo thời tiết | Ghi chú |
|---|---|---|
| Những sáng có trời giống hôm nay | Các tình huống khí quyển tương tự | Ngày nay do mô hình máy tính và số liệu đo cung cấp |
| Đếm 70 trong 100 ngày có mưa | Xác suất mưa 70% | Tần suất trong nhóm ngày tương tự |
| “Có mưa” nghĩa là ướt mặt đất ở đầu chợ | Mưa đạt một lượng tối thiểu đo được tại một điểm | Mỗi nơi phát tin có quy ước riêng |
| Bà chỉ nói về đầu chợ của bà | Xác suất áp cho một điểm bất kỳ trong vùng dự báo | Vùng rộng thì có chỗ mưa chỗ không |
| Cuốn sổ dày nhiều năm | Dữ liệu và mô hình được kiểm qua thời gian dài | Càng nhiều dữ liệu, con số càng đáng tin |
Điểm cốt lõi của bảng: con số 70% không mô tả riêng ngày hôm nay, mà mô tả nhóm những ngày giống hôm nay. Hôm nay là một ngày trong nhóm đó, nó sẽ mưa hoặc không mưa, không có chuyện “mưa 70%”.
Máy chạy thế nào: từ bầu trời sáng nay tới con số trên điện thoại
Cách làm dự báo ngày nay phức tạp hơn cuốn sổ nhiều, nhưng logic đi qua các khâu khá giống nhau:
- Đo hiện trạng: trạm đo mặt đất, vệ tinh, ra-đa, bóng thám không ghi lại nhiệt độ, độ ẩm, gió, mây ở rất nhiều nơi. Đây là “trời trông thế nào sáng nay” trong cuốn sổ.
- Chạy mô hình nhiều lần: máy tính mô phỏng khí quyển từ hiện trạng đó, và vì số đo luôn có sai lệch nhỏ, người ta chạy nhiều phiên bản với điểm xuất phát hơi khác nhau. Mỗi phiên bản là một “ngày có thể xảy ra”.
- Đếm số phiên bản có mưa: nếu trong 50 phiên bản có 35 phiên bản cho mưa tại một nơi, đó là một tín hiệu khoảng 70%. Việc này giống bà lật sổ đếm số ngày giống hôm nay có mưa.
- Hiệu chỉnh bằng quá khứ: so dự báo cũ với thực tế đã xảy ra để sửa độ lệch quen thuộc của mô hình, giống bà biết sổ mình hay nghiêng về phía nào.
- Gộp và công bố: con số được làm tròn và hiển thị theo vùng, theo khung giờ.
Một cách tính được nhiều nơi phát tin dùng là nhân độ tin rằng sẽ có mưa trong vùng với phần diện tích được dự kiến có mưa. Nếu người dự báo chắc chắn có mưa nhưng chỉ trên khoảng 30% diện tích, con số công bố cũng là 30%. Vì quy ước có thể khác nhau, đọc phần chú thích của chính nơi phát bản tin là cách chắc nhất.
Ví dụ số giả định: đúng hay sai được kiểm bằng cả một chồng ngày
Vì một ngày chỉ có mưa hoặc không, không thể kiểm một dự báo xác suất bằng một ngày. Phải gom nhiều ngày. Ví dụ giả định: bạn ghi lại dự báo của một ứng dụng trong một năm, gom riêng những ngày nó báo 70%, được 60 ngày.
Trường hợp tốt: trong 60 ngày đó có 42 ngày mưa thật. 42 ÷ 60 = 0,7, đúng 70%. Ứng dụng đó được gọi là “hiệu chỉnh tốt” ở mức 70%: nó nói bảy phần thì đúng là bảy phần. Lưu ý 18 ngày không mưa vẫn là một phần của dự báo đúng.
Trường hợp nói quá: chỉ 30 ngày mưa. 30 ÷ 60 = 0,5, tức 50%. Ứng dụng có thói quen báo mưa cao hơn thực tế.
Trường hợp “luôn đúng” nhưng vô dụng: một ứng dụng ngày nào cũng báo 100% mưa. Những ngày mưa thì nó “trúng”, nhưng những ngày nắng nó sai hoàn toàn, và bạn không bao giờ biết hôm nào cần áo mưa.
Bây giờ quyết định có mang áo mưa không. Giả định bạn chấm điểm phiền: mang áo mưa mà không mưa thì phiền 1 điểm, không mang mà gặp mưa thì phiền 5 điểm. Với xác suất mưa 30%, không mang thì trung bình phiền 0,3 × 5 = 1,5 điểm, mang thì phiền tối đa 1 điểm. Mang vẫn đáng hơn, dù xác suất chưa tới một nửa. Ngưỡng của bạn là chỗ xác suất nhân 5 bằng 1, tức 20%. Người khác chấm điểm khác thì ngưỡng khác, không có con số chung cho mọi người.
Cuốn sổ đúng tới đâu, và chỗ nó không còn khớp
Hình ảnh cuốn sổ giữ đúng tinh thần: xác suất là tần suất trong nhóm tình huống giống nhau. Nhưng nó gãy ở vài chỗ cần biết.
Thứ nhất, bà bán áo mưa chỉ quan tâm đầu chợ của mình. Bản tin trên điện thoại thường áp cho cả một ô vùng, có khi rộng cả chục cây số. Mưa giông mùa hè rất cục bộ: đầu phố mưa, cuối phố khô. Con số 70% có thể đúng cho vùng mà vẫn khiến bạn thấy “sai” ở đúng chỗ mình đứng.
Thứ hai, không có hai buổi sáng giống hệt nhau. Bà phải chọn những ngày “đủ giống”, và chọn khác đi thì đếm ra con số khác. Mô hình hiện đại cũng phải chọn, nên mỗi nguồn dự báo có thể đưa ra con số hơi khác nhau cho cùng một ngày.
Thứ ba, xác suất mưa không nói gì về lượng mưa. 70% mưa phùn và 30% mưa rất to là hai chuyện hoàn toàn khác về mức nguy hiểm. Với cảnh báo mưa lớn, lũ, sạt lở, hãy nghe bản tin cảnh báo chính thức, không chỉ nhìn con số phần trăm.
Thứ tư, cuốn sổ càng xa càng mờ. Dự báo cho ngày mai đáng tin hơn hẳn dự báo cho tuần sau, và con số phần trăm ở ngày xa thường co về mức trung bình mùa.
Hiểu lầm hay gặp và vì sao sai
“70% nghĩa là mưa 70% thời gian trong ngày”. Sai. Con số nói khả năng có mưa, không nói mưa kéo dài bao lâu. Một trận mưa mười phút cũng tính là có mưa.
“70% nghĩa là 70% diện tích sẽ bị mưa”. Không hẳn. Diện tích có thể là một thành phần trong cách tính, nhưng con số công bố là khả năng có mưa tại một điểm, không phải bản đồ chia vùng.
“Báo 70% mà không mưa thì dự báo sai”. Sai. Cứ mười ngày báo 70% thì khoảng ba ngày không mưa là chuyện bình thường. Một dự báo xác suất chỉ sai khi kiểm trên nhiều ngày thấy tỷ lệ lệch xa con số đã báo.
“Dưới 50% thì khỏi mang áo mưa”. Không có ngưỡng chung. Như ví dụ chấm điểm phiền ở trên, nếu bị ướt gây hại nhiều, ví dụ đi phỏng vấn hay chở đồ điện tử, thì 20% đã đáng mang.
“Xác suất cao thì mưa to”. Không liên quan trực tiếp. Có ngày gần như chắc có mưa nhưng chỉ lất phất, có ngày khả năng thấp nhưng nếu mưa thì rất lớn. Lượng mưa được báo riêng.
Khái niệm hay bị nhầm với xác suất mưa
Trong bản tin thời tiết có nhiều con số và cụm từ đi cạnh nhau. Bảng dưới tách chúng ra:
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Ví dụ cách nói |
|---|---|---|
| Xác suất mưa | Khả năng có mưa đo được tại một điểm | “Khả năng mưa 70%” |
| Lượng mưa dự báo | Nếu mưa thì mưa bao nhiêu | “Lượng mưa từ 10 tới 30 mi-li-mét” |
| Phạm vi mưa | Mưa ở nhiều hay ít nơi trong vùng | “Vài nơi”, “rải rác”, “nhiều nơi” |
| Thời gian mưa | Mưa vào khung giờ nào | “Chiều tối có mưa rào” |
| Độ ẩm | Không khí chứa bao nhiêu hơi nước | “Độ ẩm 85%”, không phải khả năng mưa |
| Cảnh báo chính thức | Có nguy cơ thiên tai cần đề phòng không | Cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở |
Hai con số hay bị đánh đồng nhất là xác suất mưa và độ ẩm, vì cả hai cùng viết bằng phần trăm. Độ ẩm 90% không có nghĩa 90% sẽ mưa; nhiều buổi sáng ẩm ướt kéo dài mà không có giọt mưa nào.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi bố mẹ hỏi “báo bảy chục phần trăm mà có mưa đâu, dự báo dở thế”, bạn nói thế này:
Một: Bảy chục phần trăm nghĩa là cứ mười ngày trời giống hôm nay thì chừng bảy ngày có mưa, ba ngày không. Hai: Hôm nay rơi vào ba ngày không mưa thì dự báo vẫn đúng, chỉ là mình gặp phần may. Ba: Muốn biết có nên mang áo mưa thì nghĩ xem bị ướt phiền tới đâu, phiền nhiều thì ba bốn chục phần trăm cũng nên mang.
Cách nói “mười ngày giống hôm nay” giữ được tinh thần của cuốn sổ mà không cần chữ “tần suất” hay “xác suất”. Người lớn tuổi thường đã có kinh nghiệm nhìn trời của riêng mình, nên cách giải thích này còn khớp với cách họ vẫn đoán: “trời oi thế này mười hôm thì bảy hôm mưa”. Bản tin chỉ làm đúng việc đó trên nhiều số liệu hơn, cho nhiều nơi hơn.
Câu hỏi thường gặp
Xác suất mưa 70% là gì?
Là trong những ngày có tình hình thời tiết tương tự hôm nay, khoảng 7 trên 10 ngày có mưa đo được tại một điểm trong vùng dự báo. Nó không nói mưa bao lâu hay mưa to cỡ nào.
Báo 70% mà không mưa thì dự báo có sai không?
Không. Trong mười ngày được báo 70%, khoảng ba ngày không mưa là bình thường. Muốn biết nguồn dự báo có tốt không phải gom nhiều ngày lại và xem tỷ lệ mưa thực tế có gần 70% không.
Xác suất mưa có phải là phần diện tích bị mưa không?
Không hẳn. Một số nơi phát tin dùng diện tích như một phần trong phép tính, nhưng con số đưa ra là khả năng có mưa tại một điểm bất kỳ trong vùng. Đọc phần chú thích của nơi phát tin để biết quy ước cụ thể.
Bao nhiêu phần trăm thì nên mang áo mưa?
Không có ngưỡng chung. Nếu bị ướt chỉ hơi phiền thì có thể đợi tới mức cao, còn nếu bị ướt gây thiệt hại như hỏng đồ, lỡ việc thì mức thấp cũng đáng mang. Mỗi người tự cân theo hoàn cảnh.
Độ ẩm 90% có phải sắp mưa không?
Không. Độ ẩm cho biết không khí chứa nhiều hơi nước tới đâu, còn xác suất mưa là khả năng có mưa rơi. Nhiều ngày độ ẩm rất cao mà không có mưa, nhất là sáng sớm và ban đêm.
Vì sao các ứng dụng thời tiết báo mỗi nơi một con số?
Vì mỗi nguồn dùng mô hình, số liệu và cách hiệu chỉnh khác nhau, lại có thể tính cho ô vùng khác nhau. Với cảnh báo mưa lớn, lũ, sạt lở, nên theo bản tin cảnh báo chính thức.