Một trùng hợp hiếm với từng người vẫn xảy ra rất thường xuyên khi tính trên rất nhiều người, rất nhiều ngày và rất nhiều kiểu trùng. Chuyện xác suất một phần triệu, nếu cả trăm triệu người cùng có cơ hội gặp, thì mỗi ngày trung bình có khoảng trăm người gặp. Cái lạ không nằm ở việc trùng hợp xảy ra, mà ở việc ta chỉ để ý đúng lúc nó rơi vào mình.
Bạn gặp chuyện này khi vừa nghĩ tới một người bạn cũ thì người đó gọi điện, khi ngồi cạnh người lạ trên xe hoá ra học cùng trường, khi đọc tin ai đó trúng giải hai lần, khi trong lớp có hai bạn trùng ngày sinh. Bài này dùng hình ảnh tấm lưới đánh cá để giải thích vì sao chuyện hiếm cứ xảy ra đều đều, tính vài ví dụ giả định, và chỉ ra lúc nào một trùng hợp đáng ngạc nhiên thật sự, lúc nào nó đáng điều tra.
Tấm lưới và con cá hiếm: dựng hình ảnh
Hình dung một khúc sông có một loài cá rất hiếm, cứ một vạn con cá mới có một con. Người câu bằng một lưỡi câu thì cả đời có khi không gặp. Nhưng người quăng một tấm lưới lớn, mỗi lần kéo lên vài trăm con, mỗi ngày quăng vài chục lần, thì vài ngày lại thấy một con. Con cá không hề bớt hiếm đi; chỉ là tấm lưới đủ rộng. Cuộc đời mỗi người, và cả xã hội, chính là một tấm lưới như thế quăng qua dòng sự kiện mỗi ngày.
| Trên khúc sông | Trong chuyện trùng hợp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con cá hiếm | Một trùng hợp cụ thể | Xác suất rất nhỏ cho từng lần |
| Một lần thả lưỡi câu | Một người, một tình huống | Gần như không bao giờ gặp |
| Tấm lưới có rất nhiều mắt | Rất nhiều người, rất nhiều ngày | Nhân số lần có cơ hội lên |
| Lưới bắt được cả nhiều loài cá hiếm khác nhau | Có rất nhiều kiểu trùng hợp | Ta không định trước sẽ để ý kiểu nào |
| Chỉ kể về con cá hiếm, không kể mẻ cá thường | Chỉ nhớ lần trùng, quên những lần không | Trí nhớ chọn lọc |
| Thấy con cá rồi mới hỏi “sao lại là con này” | Chọn lọc sau khi thấy | Câu hỏi đặt sau kết quả |
Ba dòng giữa bảng là ba cái “mắt lưới” làm trùng hợp trở nên bình thường: nhiều người, nhiều kiểu trùng, và việc ta chỉ đếm những lần trúng. Mỗi cái một mình đã đủ làm chuyện hiếm thành chuyện thường; cộng cả ba lại thì chuyện “khó tin” gần như chắc chắn xảy ra với ai đó, ở đâu đó, mỗi ngày.
Máy chạy thế nào: ba cái mắt lưới nhân lên với nhau
Đi qua từng khâu để thấy một chuyện hiếm trở thành chuyện thường như thế nào:
- Nhiều người: một chuyện có xác suất một phần triệu với mỗi người mỗi ngày. Nếu giả định 100 triệu người cùng có cơ hội gặp, số người gặp mỗi ngày trung bình là 100.000.000 ÷ 1.000.000 = 100 người. Một trong số đó có thể lên báo, và người đọc thấy “chuyện một phần triệu”.
- Nhiều lần trong đời một người: giả định mỗi ngày bạn thức 16 giờ, tức 960 phút, và cứ mỗi phút có một chuyện nhỏ có thể “trùng” với điều gì đó: nghĩ tới ai, nghe một bài hát, gặp một biển số xe. Làm tròn khoảng 1.000 dịp mỗi ngày, 30.000 dịp mỗi tháng. Một kiểu trùng có xác suất một phần ba vạn cho mỗi dịp, thì mỗi tháng trung bình bạn gặp khoảng một lần.
- Nhiều kiểu trùng: không ai định trước sẽ ngạc nhiên về chuyện gì. Trùng tên, trùng quê, trùng trường, trùng ngày sinh, trùng biển số, trùng câu nói… mỗi kiểu thêm một cơ hội.
- Nhiều cặp: trong một nhóm 30 người, số cặp có thể so với nhau là 30 × 29 ÷ 2 = 435 cặp. Mỗi cặp là một cơ hội trùng một điều gì đó, nên nhóm càng đông thì cơ hội tăng nhanh hơn nhiều so với số người.
- Trí nhớ lọc: hàng nghìn lần không trùng bị quên ngay, lần trùng được nhớ và kể lại. Câu chuyện đến tai người khác là mẻ cá đã nhặt riêng con cá hiếm.
Không khâu nào cần đến điều gì bí ẩn. Chỉ là con số nhỏ nhân với con số rất lớn, cộng thêm thói quen bình thường của trí nhớ con người.
Ví dụ số giả định: hai người lạ ngồi cạnh nhau trên xe
Giả định bạn ngồi cạnh một người lạ trên chuyến xe khách và bắt chuyện. Có bao nhiêu khả năng hai người phát hiện một điểm chung “thật trùng hợp”?
Giả định có 10 kiểu điểm chung khiến người ta thốt lên “trùng hợp quá”: cùng quê, cùng trường cấp ba, cùng tên với người thân, cùng ngày sinh, cùng nghề, cùng từng ở một con phố, cùng quen một người… Giả định mỗi kiểu có xác suất chỉ 1 trên 100 với hai người lạ bất kỳ.
Xác suất không trùng kiểu nào là 0,99 nhân với chính nó 10 lần, ra khoảng 0,904. Vậy xác suất trùng ít nhất một kiểu là 1 − 0,904 ≈ 0,096, chừng 10%. Mỗi kiểu chỉ một phần trăm, nhưng gộp mười kiểu thì cứ khoảng mười cuộc trò chuyện với người lạ là có một lần “trời ơi, trùng hợp thế”.
Nếu thêm “quen chung một người” và tính rộng ra bạn của bạn, con số còn cao hơn nhiều, vì mạng lưới quen biết của mỗi người lớn hơn ta tưởng. Đó là lý do câu “thế giới nhỏ thật” được nói nhiều đến vậy.
Còn ví dụ trong lớp học: với 30 học sinh và 435 cặp, khả năng có ít nhất một cặp trùng ngày sinh lên tới hơn 70%, dù khả năng một bạn cụ thể trùng ngày sinh với bạn chỉ khoảng 1 trên 365. Sự khác biệt nằm ở chỗ ta đang hỏi về bất kỳ cặp nào, không phải về một người cụ thể.
Tấm lưới đúng tới đâu, và khi nào trùng hợp đáng điều tra
Hình ảnh tấm lưới giải thích được vì sao chuyện hiếm xảy ra đều đặn. Nhưng nó có một chỗ nguy hiểm nếu dùng quá đà: không phải trùng hợp nào cũng là ngẫu nhiên. Có những con cá hiếm xuất hiện nhiều vì khúc sông thật sự có gì đó khác thường.
Một trùng hợp đáng chú ý thật khi hội đủ mấy dấu hiệu. Một, nó lặp lại ở cùng một chỗ, cùng một nhóm người, nhiều hơn hẳn mức “lưới rộng” giải thích được. Hai, câu hỏi được đặt ra trước khi thấy kết quả, chứ không phải nhìn kết quả rồi mới tìm điểm đặc biệt. Ba, có một cơ chế hợp lý có thể gây ra nó. Ví dụ nhiều người trong một xóm cùng mắc một bệnh trong thời gian ngắn là thứ cơ quan y tế sẽ điều tra nguồn nước, nguồn thực phẩm, chứ không gạt đi là “trùng hợp”.
Chỗ gãy thứ hai: tấm lưới chỉ cho biết sẽ có người gặp chuyện hiếm, không cho biết người đó là ai. Với người trong cuộc, trải nghiệm vẫn có thể rất đặc biệt và đáng trân trọng. Hiểu xác suất không làm một cuộc gặp gỡ bất ngờ mất đi ý nghĩa với người gặp; nó chỉ làm ta bớt vội tìm một lời giải thích lớn lao cho mọi chuyện nhỏ.
Chỗ gãy thứ ba: con số giả định trong bài chỉ để thấy cơ chế. Xác suất thật của từng kiểu trùng rất khó đo, và không nên dùng các con số này như số liệu.
Hiểu lầm hay gặp và vì sao sai
“Xác suất một phần triệu nghĩa là gần như không bao giờ xảy ra”. Với một người, một lần thì đúng. Với hàng chục triệu người mỗi ngày thì nó xảy ra hằng ngày. Phải hỏi “một phần triệu của bao nhiêu lần thử”.
“Chuyện trùng hợp thế thì chắc phải có lý do”. Không nhất thiết. Với đủ nhiều người, nhiều ngày, nhiều kiểu trùng, chuyện hiếm xảy ra mà không cần nguyên nhân đặc biệt. Chỉ khi nó lặp lại bất thường ở cùng một chỗ mới đáng tìm nguyên nhân.
“Mình hay gặp trùng hợp hơn người khác”. Thường là do mình để ý và nhớ những lần trùng hơn người khác, chứ không phải do gặp nhiều hơn. Những lần không trùng không ai ghi lại.
“Trúng giải hai lần thì chắc có gian lận”. Không thể kết luận từ một trường hợp. Với rất nhiều người chơi qua nhiều năm, việc có ai đó trúng hai lần là điều được trông đợi. Nghi ngờ hợp lý chỉ đến từ dữ liệu, không từ cảm giác lạ.
“Biết là ngẫu nhiên thì chuyện đó chẳng còn ý nghĩa”. Ý nghĩa của một cuộc gặp, một kỷ niệm là do con người trao cho nó. Xác suất chỉ giải thích vì sao nó xảy ra được, không bảo bạn phải coi nhẹ nó.
Khái niệm hay bị nhầm với trùng hợp ngẫu nhiên
Ba hiện tượng tâm lý và thống kê hay đi cùng chuyện trùng hợp, dễ bị gộp làm một:
| Khái niệm | Nói về điều gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trùng hợp ngẫu nhiên | Chuyện hiếm xảy ra vì có rất nhiều cơ hội | Hai người lạ cùng quê ngồi cạnh nhau |
| Trí nhớ chọn lọc | Nhớ lần trùng, quên lần không trùng | Nhớ lần nghĩ tới bạn thì bạn gọi, quên trăm lần nghĩ mà không ai gọi |
| Chọn lọc sau khi thấy | Nhìn kết quả rồi mới chọn điểm đặc biệt để ngạc nhiên | Bắn tên trước, vẽ bia quanh mũi tên sau |
| Cụm bất thường thật | Sự việc dồn lại ở một chỗ nhiều hơn mức ngẫu nhiên | Nhiều ca bệnh giống nhau trong một xóm cần điều tra |
| Ngộ nhận người chơi | Tin rằng chuỗi trước ảnh hưởng lần sau | Lâu chưa trùng thì “sắp trùng” |
Dòng thứ ba là chỗ nhiều câu chuyện “không thể giải thích” vấp phải. Khi được phép chọn điểm đặc biệt sau khi đã thấy kết quả, gần như mọi chuỗi sự kiện đều có thể làm cho trông thật kỳ lạ. Cách kiểm đơn giản là hỏi: nếu điều khác xảy ra, mình có thấy nó cũng lạ không?
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người thân kể một chuyện trùng hợp lạ lùng và hỏi “sao lại thế được”, bạn nói nhẹ nhàng thế này:
Một: Chuyện hiếm với một người, nhưng có rất nhiều người, rất nhiều ngày, nên ngày nào cũng có ai đó gặp một chuyện như thế. Hai: Mình chỉ nhớ những lần trùng, còn hàng trăm lần không trùng thì quên ngay, nên cảm thấy nó lạ hơn thật. Ba: Nó vẫn là chuyện vui đáng kể, chỉ là không cần một lý do bí ẩn nào.
Câu thứ ba quan trọng vì nó giữ lại niềm vui của người kể. Mục đích không phải để thắng một cuộc tranh luận, mà để người nghe bớt lo khi gặp trùng hợp “xấu”, như vừa nhắc tới chuyện không may thì nghe tin không may, và bớt tin vào những lời giải thích được dựng lên để bán một thứ gì đó. Nếu người thân thấy một chuyện bất thường cứ lặp đi lặp lại ở một chỗ, đó lại là lúc nên báo cho người có trách nhiệm xem xét.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chuyện xác suất một phần triệu vẫn hay xảy ra?
Vì có rất nhiều người và rất nhiều ngày. Một phần triệu với mỗi người mỗi ngày, nhân với hàng chục triệu người, ra hàng chục người gặp mỗi ngày. Chuyện hiếm với một người là chuyện thường với cả xã hội.
Vừa nghĩ tới ai thì người đó gọi có phải điều lạ không?
Thường là không. Mỗi ngày ta nghĩ tới nhiều người, và người quen cũng hay gọi. Những lần nghĩ mà không ai gọi bị quên ngay, còn lần trùng được nhớ lâu, nên ta có cảm giác chuyện này hay xảy ra một cách lạ lùng.
Trong lớp 30 người có hai bạn trùng ngày sinh có lạ không?
Không lạ. Ba mươi người tạo ra 435 cặp có thể so với nhau, nên khả năng có ít nhất một cặp trùng ngày sinh hơn 70%. Cái hiếm là trùng ngày sinh với một người cụ thể, không phải với bất kỳ ai.
Khi nào một trùng hợp đáng được điều tra?
Khi nó lặp lại nhiều hơn hẳn mức bình thường ở cùng một chỗ hoặc cùng một nhóm, khi câu hỏi được đặt trước khi thấy kết quả, và khi có một nguyên nhân hợp lý có thể gây ra nó, như nhiều ca bệnh giống nhau trong một xóm.
Chọn lọc sau khi thấy là gì?
Là nhìn kết quả rồi mới chọn ra điểm đặc biệt để ngạc nhiên, giống bắn tên trước rồi vẽ bia quanh mũi tên. Làm vậy thì chuỗi sự kiện nào cũng trông kỳ lạ, dù thật ra hoàn toàn ngẫu nhiên.
Hiểu xác suất có làm mất ý nghĩa của những cuộc gặp tình cờ không?
Không. Xác suất chỉ giải thích vì sao chuyện đó xảy ra được, còn ý nghĩa là do người trong cuộc trao cho nó. Hiểu cơ chế chỉ giúp ta không vội tin vào những lời giải thích bí ẩn.