Aptomat nhảy là để cứu sợi dây điện: nó cắt điện khi dòng chảy qua lớn hơn mức dây chịu nổi, hoặc khi có chập mạch làm dòng vọt lên đột ngột. Loại có thêm chức năng chống giật còn canh một chuyện khác hẳn: điện đi ra một đường mà quay về thiếu, nghĩa là có chỗ đang rò xuống đất, có thể qua người.
Bạn gặp chuyện này khi vừa bật ấm siêu tốc thì cả bếp tối om, khi trời mưa thì tủ điện tự sập, hay khi người bán thiết bị hỏi "nhà mình aptomat bao nhiêu ampe". Hình ảnh dễ nhớ nhất là một cây cầu tre đầu xóm và mấy người gác cầu, mỗi người canh một kiểu nguy hiểm.
Cây cầu tre và ba người gác: ai ứng với bộ phận nào
Hình dung dây điện là cây cầu tre bắc qua kênh. Dòng điện là người đi qua cầu. Cầu chịu được một số người nhất định cùng lúc; quá thì tre oằn, nóng gãy. Ba người gác đứng ở đầu cầu:
| Cây cầu tre | Trong tủ điện | Canh điều gì |
|---|---|---|
| Thân cầu chịu tải | Dây dẫn điện trong tường | Dây chịu được bao nhiêu dòng lâu dài |
| Người gác đếm chậm, để ý cầu oằn dần | Bộ phận cắt theo nhiệt trong aptomat | Quá tải kéo dài |
| Người gác thấy đám đông ùa lên một lúc là hạ chắn ngay | Bộ phận cắt theo từ trong aptomat | Chập mạch, dòng vọt lên rất lớn |
| Người gác đếm người lên đầu này và người xuống đầu kia | Bộ chống giật (chống dòng rò) | Có người "rơi xuống kênh" giữa đường |
| Biển "cầu chịu tối đa X người" | Số ampe ghi trên aptomat | Ngưỡng cắt định mức |
Điều quan trọng nhất của hình ảnh này: người gác đứng đó vì cây cầu, không phải để làm khó người qua. Aptomat được chọn theo sức chịu của dây điện, chứ không theo việc nhà bạn muốn cắm bao nhiêu đồ. Đó là lý do câu "aptomat nhảy hoài, thay cái to hơn cho đỡ phiền" là ý tưởng nguy hiểm: đổi người gác dễ dãi hơn trong khi cây cầu vẫn là cây cầu cũ.
Máy chạy thế nào: ba kiểu nhảy, ba cơ chế khác nhau
Một aptomat tép thông thường trong nhà có hai cơ chế cắt nằm trong cùng một cái hộp nhỏ; loại chống giật có thêm cơ chế thứ ba. Từng cái chạy như sau:
- Quá tải: cắt theo nhiệt, chậm mà chắc. Bên trong có một thanh ghép từ hai lớp kim loại giãn nở khác nhau. Dòng chạy qua làm thanh nóng lên và cong dần. Dòng vượt định mức càng nhiều, thanh cong càng nhanh, tới một mức thì đẩy lẫy cắt mạch. Vì vậy quá tải nhẹ có thể vài phút mới nhảy, quá tải nặng thì nhảy sớm hơn.
- Chập mạch: cắt theo từ, gần như tức thì. Khi dây pha chạm dây trung tính, sức cản trên đường đi gần như biến mất, dòng vọt lên gấp nhiều lần bình thường. Dòng lớn như vậy tạo lực từ đủ mạnh trong một cuộn dây nhỏ để giật lẫy cắt ngay, không chờ nóng.
- Rò điện: so dòng đi và dòng về. Bộ chống giật cho cả dây pha và dây trung tính đi qua một vòng cảm biến. Bình thường điện đi bao nhiêu thì về bấy nhiêu, hai bên triệt tiêu nhau. Nếu một phần đi lạc xuống đất, qua vỏ máy ẩm hay qua người, dòng về bị thiếu, vòng cảm biến phát hiện chênh lệch nhỏ đó và cắt.
- Sau khi cắt. Lẫy đã nhảy thì phải có người gạt lên lại. Nếu nguyên nhân vẫn còn, ví dụ dây vẫn chạm, nó sẽ nhảy lại ngay.
Nhìn ba cơ chế này sẽ hiểu vì sao cùng là "nhảy aptomat" mà ý nghĩa khác nhau: nhảy sau một lúc dùng nhiều đồ thường là quá tải; nhảy cái bụp kèm tia lửa hay tiếng nổ nhỏ thường là chập; nhảy khi trời mưa, khi chạm bình nóng lạnh, máy giặt thường là bộ chống giật bắt được rò.
Ví dụ giả định: cộng dòng trong bếp lúc sáu giờ chiều
Giả định đường điện bếp nhà bạn đi qua một aptomat 20 A, điện áp 220 V. Dòng của mỗi thiết bị bằng công suất chia điện áp. Lúc nấu cơm tối, mọi thứ bật cùng lúc:
Ấm siêu tốc 2.000 W: 2.000 chia 220, khoảng 9,1 A. Lò vi sóng 1.200 W: khoảng 5,5 A. Nồi cơm điện 800 W: khoảng 3,6 A. Máy sấy tóc ai đó mang xuống bếp 1.000 W: khoảng 4,5 A. Cộng lại: 9,1 + 5,5 + 3,6 + 4,5 = 22,7 A. Kiểm lại bằng công suất: tổng 5.000 W chia 220 cũng ra khoảng 22,7 A.
Con số này vượt 20 A khoảng 13 phần trăm. Người gác chậm không hạ chắn ngay, thanh kim loại nóng dần, và sau một lúc aptomat nhảy. Nếu chỉ bật ấm và nồi cơm, tổng 12,7 A, dưới ngưỡng, aptomat đứng yên.
So sánh với chập mạch: giả định dây trong ổ cắm bị chạm, sức cản trên đường chỉ còn rất nhỏ, dòng có thể lên tới hàng trăm ampe chỉ trong khoảnh khắc. Lúc đó người gác thứ hai không cần đếm, thấy đám đông ùa lên là hạ chắn ngay.
Thời gian nhảy cụ thể ở mỗi mức vượt do nhà sản xuất công bố trong đường đặc tính của từng loại aptomat. Phép cộng trên chỉ để thấy vì sao bật thêm một món là "vừa đủ giọt nước tràn ly".
Hình ảnh cây cầu đúng tới đâu
Cây cầu tre giúp nhớ ba người gác ba việc, nhưng có mấy chỗ phải tách ra để khỏi hiểu sai.
Cầu tre gãy thì người rơi xuống nước, dây điện quá tải thì cái nguy là nóng. Dây không "gãy" vì đông người mà nóng lên, lớp vỏ nhựa mềm, chảy, rồi có thể bắt lửa. Người gác thứ nhất thật ra đang canh độ nóng của cây cầu, không đếm từng người.
Người gác chống giật không cứu được mọi trường hợp. Nếu bạn chạm cùng lúc vào dây pha và dây trung tính mà không có gì rò xuống đất, dòng đi bao nhiêu về bấy nhiêu, bộ chống giật có thể không thấy gì. Nó giảm rủi ro rất nhiều chứ không biến điện thành vô hại.
Cầu có một lối, mạch điện thì phân nhánh. Một nhà thường có aptomat tổng và nhiều aptomat nhánh. Nhánh nào quá tải thì nhánh đó nhảy trước, như mỗi cây cầu nhỏ có người gác riêng, ngoài cổng làng có thêm người gác chung.
Người gác cũng già đi. Aptomat có tuổi thọ, lẫy có thể mòn, tiếp điểm có thể cháy sém. Nhảy vặt không rõ lý do có khi là do thiết bị bảo vệ đã xuống cấp, việc này thợ điện mới đo được.
Hiểu lầm hay gặp khi aptomat nhảy
"Aptomat nhảy là aptomat hỏng". Phần lớn lần nhảy là aptomat đang làm đúng việc. Coi nó như người gác cầu thổi còi: còi kêu là có chuyện trên cầu, không phải người gác có lỗi.
"Thay aptomat to hơn là hết nhảy". Hết nhảy thật, nhưng dây vẫn là dây cũ. Dây không được bảo vệ ở đúng sức chịu của nó sẽ nóng âm ỉ trong tường. Chọn lại aptomat phải đi kèm xem lại cỡ dây, việc này cần thợ có chuyên môn.
"Có aptomat là chống được điện giật". Aptomat thường chỉ canh dòng lớn. Dòng đủ làm hại người nhỏ hơn rất nhiều so với ngưỡng nó cắt. Muốn giảm rủi ro giật phải có bộ chống dòng rò và nối đất đúng cách.
"Chống giật nhảy là có người bị giật". Thường gặp hơn là rò điện qua thiết bị ẩm, ổ cắm ngoài trời dính nước mưa, dây cũ nứt vỏ. Nó cắt khi còn là dòng rò nhỏ, trước khi thành chuyện lớn.
"Gạt lên lại nhiều lần là được". Nếu gạt lên mà nhảy lại ngay, nguyên nhân vẫn còn đó. Gạt nhiều lần lúc đang chập là ép tiếp điểm chịu đựng lặp lại. Đó là lúc ngắt hết thiết bị và gọi thợ.
Các thiết bị trong tủ điện hay bị gọi lẫn
Trong tủ điện gia đình có vài thứ trông giống nhau nhưng việc khác nhau:
| Thiết bị | Canh điều gì | Sau khi tác động | Gặp trong nhà |
|---|---|---|---|
| Aptomat thường | Quá tải và chập mạch | Gạt lên lại được | Mỗi nhánh điện |
| Cầu chì | Quá tải, chập mạch bằng một sợi dây chảy | Phải thay sợi chì hoặc ống chì mới | Nhà cũ, một số thiết bị |
| Bộ chống giật (dòng rò) | Điện đi và về bị lệch | Gạt lên lại sau khi hết rò | Nhánh nhà tắm, bếp, bình nóng lạnh |
| Aptomat kết hợp chống giật | Cả ba việc trên | Gạt lên lại được | Tủ điện lắp mới |
| Cầu dao | Không canh gì, chỉ đóng cắt bằng tay | Người tự đóng lại | Nhà cũ, đầu nguồn |
| Ổn áp | Giữ điện áp ổn định khi điện chập chờn | Không cắt vì quá dòng như aptomat | Nơi điện yếu |
Câu cần nhớ: cầu dao là cánh cổng, aptomat là người gác, bộ chống giật là người đếm đầu đếm cuối. Ổn áp thì không thuộc nhóm bảo vệ dây, nó lo sức đẩy cho đều.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi mẹ hỏi "sao bật ấm là tắt hết đèn bếp", trả lời như sau:
Một là: dây điện như cây cầu tre, chỉ chịu được một số người qua cùng lúc, và aptomat là người gác cầu. Hai là: bật nhiều đồ nóng một lúc thì cầu quá tải, người gác chờ một chút rồi chắn lại; còn khi dây chạm nhau thì người ta ùa lên quá đông, người gác chắn ngay. Ba là: loại chống giật còn đếm người đi và người về, thiếu một ai là cắt, vì có thể điện đang chạy qua người hoặc xuống đất.
Kèm theo một lời dặn dễ làm: dồn bớt thiết bị nóng sang giờ khác, đừng tự thay aptomat to hơn, và nếu thấy mùi khét, ổ cắm nóng, aptomat gạt lên là nhảy lại ngay thì ngắt điện và gọi thợ. Khi gọi, nói rõ nhảy lúc nào, đang bật những gì, có tia lửa hay không: những chi tiết đó giúp thợ đoán được người gác nào vừa thổi còi.
Ngoài lời dặn trên, mọi việc mở tủ điện, đấu nối, thay thiết bị bảo vệ đều là việc của người có chuyên môn và phải ngắt nguồn trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trời mưa thì aptomat chống giật hay nhảy?
Nước mưa thấm vào ổ cắm ngoài trời, đèn sân, mối nối dây cũ tạo đường cho một ít điện chạy xuống đất. Dòng đi và về lệch nhau, bộ chống giật nhận ra và cắt. Đó là tín hiệu có chỗ rò cần thợ tìm.
Aptomat bao nhiêu ampe là đủ cho nhà?
Không có con số chung, vì aptomat được chọn theo cỡ dây và tổng tải của từng nhánh. Người thiết kế, thợ điện sẽ tính dựa trên dây hiện có và thiết bị nhà bạn dùng, bài này không đưa con số cụ thể.
Aptomat nhảy rồi có cần thay mới không?
Thường là không, chỉ cần tìm và bỏ nguyên nhân rồi gạt lên lại. Nếu nó nhảy vặt khi tải rất nhẹ, nóng bất thường, có vết cháy sém thì có thể đã xuống cấp và thợ điện nên kiểm tra.
Vì sao nhà có aptomat mà vẫn có người bị điện giật?
Vì aptomat thường chỉ cắt khi dòng rất lớn, lớn hơn nhiều so với dòng đủ gây hại cho người. Chống giật cần bộ chống dòng rò và nối đất, và ngay cả khi có cũng không phải lúc nào cũng bảo vệ trọn vẹn.
Cầu chì và aptomat cái nào tốt hơn?
Cả hai cùng bảo vệ dây khỏi quá tải và chập. Cầu chì tự hy sinh và phải thay sợi mới, aptomat gạt lên lại được và tiện hơn. Chọn loại nào, lắp ra sao là việc của thợ theo hiện trạng nhà bạn.
Bật ổn áp có giúp aptomat đỡ nhảy không?
Không. Ổn áp lo cho điện áp đều, còn aptomat nhảy vì dòng quá lớn hoặc rò. Bật quá nhiều thiết bị qua ổn áp thì dòng vẫn cộng dồn như cũ, thậm chí ổn áp cũng tiêu thêm một phần điện.