PhucTap.comPhức Tạp
Cơ thể người vận hành ra sao

Trao đổi chất cơ bản là gì: xe máy nổ máy chờ đèn đỏ vẫn tốn xăng

Trao đổi chất cơ bản là năng lượng cơ thể tiêu khi nằm yên, giống xe máy nổ máy chờ đèn đỏ vẫn hao xăng. Nó chiếm bao nhiêu, đổi theo gì, và những hiểu lầm hay gặp.

A row of motorbikes idling at a street corner waiting at an intersection, thin exhaust visible in cool morning air, riders seen from behind, low angle, soft morning daylight

Trao đổi chất cơ bản là lượng năng lượng cơ thể tiêu để sống khi nằm yên hoàn toàn: giữ tim đập, phổi thở, não chạy, thân nhiệt ấm, tế bào sửa chữa. Giống chiếc xe máy nổ máy chờ đèn đỏ, không chạy mét nào vẫn hao xăng, và ở đa số người, phần "nổ máy chờ" này chiếm hơn một nửa tổng năng lượng tiêu trong ngày.

Bạn gặp khái niệm này trong câu "người đó trao đổi chất nhanh nên ăn mãi không béo", trên các trang tính "BMR", trong quảng cáo đồ uống "tăng tốc trao đổi chất", hay khi người lớn tuổi than càng già càng dễ tăng cân. Bài này giải thích máy đang nổ ở đâu, vì sao mỗi người tốn xăng khác nhau, và cái gì thật sự làm con số này thay đổi.

Chiếc xe máy nổ máy chờ đèn: dựng hình ảnh

Ở ngã tư giờ cao điểm, hàng chục chiếc xe dừng chờ đèn đỏ mà không tắt máy. Bánh xe đứng yên nhưng động cơ vẫn quay, đèn pha vẫn sáng, bình điện vẫn được sạc. Xăng hao đều đặn chỉ để giữ máy sẵn sàng. Khi đèn xanh, tay ga mở ra, xăng hao thêm theo quãng đường và tốc độ. Tổng xăng tiêu trong ngày gồm cả hai phần.

Chiếc xe máyCơ thểGhi chú
Xăng hao khi nổ máy chờTrao đổi chất cơ bản (BMR)Đo khi nằm yên, tỉnh, không tiêu hoá, nhiệt độ dễ chịu
Xăng hao thêm khi chạyNăng lượng cho vận độngĐi lại, làm việc, tập luyện, cả bồn chồn tay chân
Xăng tốn khi đổ xăng và khởi động lạiNăng lượng tiêu cho tiêu hoá thức ănMỗi bữa ăn tốn một phần để xử lý
Tổng xăng một ngàyTổng năng lượng tiêu hao (TDEE)Cộng cả ba phần trên
Dung tích động cơKích thước cơ thể, khối cơ quan và cơXe to nổ máy chờ hao xăng hơn xe nhỏ
Đèn, quạt két nước, bộ sạcTim, não, gan, thận, giữ thân nhiệtNhững bộ phận chạy suốt 24 giờ

Chữ "cơ bản" nghĩa là phần nền, không phải phần quan trọng ít. Với người ít vận động, phần nổ máy chờ chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng năng lượng tiêu mỗi ngày.

Máy đang nổ ở đâu: năng lượng nghỉ đi vào những việc gì

Khi bạn nằm yên, bên trong không hề nghỉ. Não giữ hàng tỷ tế bào thần kinh ở trạng thái sẵn sàng, phần lớn năng lượng dùng để bơm ion nạp lại "pin" cho các tế bào ấy. Gan liên tục xử lý chất, làm đường, làm đạm cho máu. Tim bơm không nghỉ, thận lọc máu suốt ngày đêm. Bốn cơ quan này tuy nhỏ về cân nặng so với cả cơ thể nhưng tiêu phần rất lớn năng lượng nghỉ.

Cơ bắp lúc nghỉ tiêu mỗi kilogram ít hơn nhiều so với não hay gan, nhưng vì chiếm tỷ lệ lớn trong cơ thể nên tổng phần của nó vẫn đáng kể. Mô mỡ tiêu rất ít mỗi kilogram. Ngoài ra là việc giữ thân nhiệt ổn định, xây và sửa tế bào, thay mới niêm mạc ruột, da, tóc.

Vì vậy trao đổi chất cơ bản phụ thuộc trước hết vào cơ thể to hay nhỏ và có bao nhiêu mô không phải mỡ. Người cao lớn, nhiều cơ có động cơ to hơn, nổ máy chờ hao nhiều hơn. Tuổi, giới, tuyến giáp, tình trạng bệnh, nhiệt độ môi trường cũng làm con số dịch đi. Nhưng khác biệt giữa hai người cùng tuổi, cùng cỡ người, cùng khối cơ thường nhỏ hơn rất nhiều so với điều người ta tưởng.

Ví dụ số giả định: chia hai nghìn kilocalo một ngày thành ba phần

Các số dưới đây là ví dụ giả định, làm tròn để thấy tỷ trọng, không dùng để tính khẩu phần cho ai. Giả sử một người tiêu tổng cộng 2.000 kcal mỗi ngày, chia như sau.

Phần nổ máy chờ 1.300 kcal, chiếm 1.300 : 2.000 = 65%. Phần tiêu hoá 200 kcal, tức 10%. Phần vận động 2.000 − 1.300 − 200 = 500 kcal, tức 25%.

Bây giờ so hai người cùng cỡ, giả định trao đổi chất cơ bản chênh nhau 5%. Chênh lệch mỗi ngày là 1.300 × 5% = 65 kcal. Trong khi đó, nếu người thứ hai đi bộ thêm 30 phút mỗi ngày, giả định tốn thêm 100 kcal, thì phần vận động bù lại hơn cả khoản chênh lệch trao đổi chất, còn dư 100 − 65 = 35 kcal.

Thử thêm trường hợp tăng cơ: giả định mỗi kilogram cơ thêm vào làm năng lượng nghỉ tăng khoảng 13 kcal mỗi ngày. Tăng 2 kg cơ thì thêm 2 × 13 = 26 kcal mỗi ngày. Con số này có thật nhưng nhỏ hơn nhiều so với những lời quảng cáo "tăng cơ để đốt mỡ cả khi ngủ". Phép tính cho thấy trao đổi chất cơ bản là phần lớn nhất nhưng cũng là phần khó xoay nhất; phần dễ thay đổi nhất trong đời thường là vận động.

Xe máy chờ đèn đúng tới đâu, chỗ nào phải bỏ

Hình ảnh nổ máy chờ giúp nhớ năng lượng vẫn tiêu khi đứng yên, nhưng cơ thể khác chiếc xe ở mấy điểm quan trọng.

  • Nổ máy chờ của xe là lãng phí, của cơ thể thì không. Xe dừng có thể tắt máy để tiết kiệm; cơ thể không tắt được, phần năng lượng nghỉ chính là chi phí để sống, sửa chữa, suy nghĩ.
  • Cơ thể tự hạ ga khi thiếu ăn kéo dài. Khi nhịn ăn nhiều tuần, cơ thể giảm tiêu ở một số khâu, nhiều hơn mức chỉ do cân nặng giảm. Động cơ xe không tự điều chỉnh như vậy.
  • Xe không lớn lên. Trẻ em đang tăng trưởng tiêu năng lượng cho việc xây cơ thể; người bệnh, sốt, bỏng tiêu nhiều hơn để sửa chữa. Xe máy không có khoản chi nào giống thế.
  • Không có đồng hồ xăng chính xác. Các công thức tính BMR theo chiều cao, cân nặng, tuổi chỉ cho con số trung bình của nhóm; con số thật của một người có thể lệch so với công thức.
  • Trao đổi chất rộng hơn năng lượng nghỉ. Theo nghĩa đầy đủ, trao đổi chất là toàn bộ phản ứng hoá học trong cơ thể, cả xây lẫn phá. "Trao đổi chất nhanh, chậm" trong đời thường chỉ đang nói về một lát cắt của nó.

Giữ hình ảnh xe nổ máy chờ để nhớ có một khoản chi cố định lớn, nhưng đừng suy ra rằng cần "tắt bớt máy" hay rằng khoản này có thể vặn to nhỏ dễ dàng.

Những hiểu lầm hay gặp về trao đổi chất

"Người béo là do trao đổi chất chậm." Người to hơn thường có trao đổi chất cơ bản tính theo tổng cao hơn, vì động cơ lớn hơn. Cân nặng là kết quả của nhiều yếu tố: ăn uống, vận động, giấc ngủ, gen, môi trường. Đổ hết cho "trao đổi chất chậm" thường không đúng.

"Ăn nhiều bữa nhỏ giúp tăng tốc trao đổi chất." Phần năng lượng tiêu cho tiêu hoá phụ thuộc chủ yếu vào tổng lượng và loại thức ăn, chia làm nhiều bữa hay ít bữa không làm tổng số này khác đi đáng kể.

"Có loại đồ uống, viên uống giúp đốt mỡ khi ngồi yên." Một số chất kích thích có thể làm năng lượng tiêu tăng nhẹ trong thời gian ngắn, nhưng mức tăng nhỏ và không thay được vận động, ăn uống. Dùng sản phẩm nào nên hỏi bác sĩ, nhất là người có bệnh tim, huyết áp.

"Qua tuổi ba mươi là trao đổi chất tụt dốc." Nhiều thay đổi theo tuổi đến từ việc giảm cơ, giảm vận động và thay đổi lối sống hơn là động cơ tự hỏng. Giữ vận động và khối cơ giúp hạn chế phần sụt giảm này.

"BMR là tổng năng lượng tiêu trong ngày." BMR chỉ là phần nổ máy chờ. Tổng năng lượng tiêu hao còn cộng thêm phần tiêu hoá và phần vận động, như ví dụ giả định ở trên.

BMR, RMR, TDEE và "trao đổi chất": phân biệt

Các trang tính toán và bài viết về sức khoẻ thường dùng lẫn mấy chữ viết tắt này. Bảng dưới xếp chúng cạnh nhau.

Khái niệmNghĩaTrong hình ảnh xe máy
BMR (trao đổi chất cơ bản)Năng lượng nghỉ đo trong điều kiện chuẩn: sáng sớm, nhịn ăn, nằm yênXăng hao khi nổ máy chờ, đo trong điều kiện chuẩn
RMR (năng lượng nghỉ)Năng lượng nghỉ đo trong điều kiện ít khắt khe hơnNổ máy chờ ở một ngã tư bất kỳ
Nhiệt sinh từ thức ănNăng lượng tiêu cho tiêu hoá, hấp thu, xử lýXăng tốn cho việc đổ xăng và khởi động
TDEE (tổng năng lượng tiêu hao)Tổng của nghỉ, tiêu hoá và vận độngTổng xăng hao trong ngày
Trao đổi chất (nghĩa rộng)Mọi phản ứng hoá học xây và phá trong cơ thểToàn bộ hoạt động của chiếc xe, không chỉ xăng

Khi ai đó nói "trao đổi chất của mình chậm", câu đó có thể đang chỉ BMR, chỉ TDEE, hay chỉ cảm giác chung. Hỏi lại "chậm ở phần nào" thường làm cuộc trò chuyện rõ ràng hơn nhiều.

Khi nào nên gặp bác sĩ, và nói lại cho người nhà trong ba câu

Nên đi khám khi tăng hoặc giảm cân nhanh không rõ lý do, khi luôn thấy lạnh hoặc nóng bức, mệt mỏi, rụng tóc, tim đập nhanh hay chậm bất thường — đây có thể là dấu hiệu của các vấn đề như tuyến giáp, những thứ làm thay đổi tốc độ "nổ máy" thật sự và cần xét nghiệm để biết. Người muốn giảm cân nhiều, đang có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ trước khi thay đổi lớn về ăn uống, vận động.

Nói lại cho người nhà. Một: nằm yên một chỗ người mình vẫn tốn năng lượng, như xe máy nổ máy chờ đèn đỏ vẫn hao xăng. Hai: phần chờ này lớn nhất trong ngày, người to và nhiều cơ thì tốn nhiều hơn, còn giữa hai người cùng cỡ thì chênh không bao nhiêu. Ba: phần dễ thay đổi nhất là đi lại, vận động, chứ không có món ăn hay viên uống nào làm máy nổ to lên nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Trao đổi chất cơ bản được đo bằng cách nào?

Cách chính xác là đo lượng oxy hít vào và khí carbonic thở ra khi người đó nằm yên buổi sáng, chưa ăn, trong phòng nhiệt độ dễ chịu. Từ lượng khí trao đổi, người ta tính ra năng lượng tiêu. Công thức trên mạng chỉ là ước tính.

Ngủ có làm trao đổi chất cơ bản giảm không?

Khi ngủ, năng lượng tiêu giảm một chút so với lúc nằm thức vì cơ thả lỏng và thân nhiệt hạ. Còn thiếu ngủ kéo dài lại ảnh hưởng tới hormone điều hoà đói no, gián tiếp tác động tới cân nặng.

Trời lạnh có làm tiêu nhiều năng lượng hơn không?

Có, khi lạnh cơ thể phải tạo thêm nhiệt bằng run hoặc bằng một loại mô mỡ chuyên sinh nhiệt, nên tiêu thêm năng lượng. Mức tăng tuỳ người và tuỳ độ lạnh, nhưng ở nhà có quần áo ấm thì thường không lớn.

Vì sao trẻ em ăn nhiều mà vẫn gầy?

Trẻ đang lớn tiêu năng lượng cho việc xây cơ thể, lại vận động nhiều và có tỷ lệ cơ quan tiêu năng lượng cao so với cân nặng. Mỗi trẻ một khác, thấy con chậm lớn hay sụt cân thì nên đưa đi khám.

Ăn kiêng quá mức có làm trao đổi chất chậm lại không?

Khi thiếu năng lượng kéo dài, cơ thể giảm chi ở một số khâu và tăng cảm giác đói, đồng thời có thể mất cơ. Đó là lý do giảm cân quá nhanh thường khó giữ, và nên có hướng dẫn chuyên môn.

Uống cà phê có làm tăng trao đổi chất không?

Chất kích thích trong cà phê có thể làm năng lượng tiêu tăng nhẹ trong vài giờ, mức tăng nhỏ và giảm dần khi uống quen. Người có bệnh tim, huyết áp hay khó ngủ nên hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138