PhucTap.comPhức Tạp
Cơ thể người vận hành ra sao

Calo là gì dễ hiểu: đọc năng lượng thức ăn như đọc số trên công tơ điện

Calo là đơn vị đo năng lượng, giống số kWh trên công tơ điện. Cách người ta đo calo thức ăn, phép tính 4–4–9, và vì sao con số trên nhãn chỉ là ước tính.

An old electricity meter box on a kitchen wall beside a wooden shelf with a bowl of rice, eggs and a bottle of cooking oil, close-up, soft morning daylight

Calo không phải một chất nằm trong thức ăn mà là đơn vị đo năng lượng, giống như kWh là đơn vị đo điện trên công tơ. Một kilocalo là lượng nhiệt đủ làm 1 kg nước nóng thêm 1 độ C. Khi nói bát cơm có 200 calo, nghĩa là nếu cơ thể tách hết năng lượng trong bát cơm ra, nó tương đương khoảng 200 kilocalo.

Bạn gặp chữ calo trên bao bì bánh kẹo, trong ứng dụng đếm bước chân, trên máy chạy bộ ở phòng tập, hay khi con hỏi "calo là con gì mà ai cũng sợ". Bài này không bàn ăn kiêng mà giải thích con số: nó được đo ra sao, tính thế nào từ tinh bột, đạm, béo, và vì sao số trên nhãn và số cơ thể thật sự nhận được không bao giờ trùng nhau.

Công tơ điện của cơ thể: dựng hình ảnh

Nghĩ tới chiếc công tơ điện ở nhà. Nó không chứa điện, không tạo ra điện; nó chỉ đếm. Số kWh trên công tơ cho biết đã có bao nhiêu năng lượng chạy qua, dù dùng cho quạt, tủ lạnh hay nồi cơm. Calo cũng vậy: một con số đếm năng lượng, áp dụng được cho cơm, dầu ăn, cho cả việc đi bộ hay ngủ. Hình dung cơ thể như một căn nhà dùng điện trả trước: thức ăn là tiền nạp vào tài khoản, mọi hoạt động là các thiết bị tiêu điện, còn phần chưa dùng được cất vào "pin dự phòng" là mỡ và glycogen.

Căn nhà dùng điệnCơ thểGhi chú
Đơn vị kWh trên công tơKilocalo (kcal), hay gọi tắt là caloChỉ là đơn vị đếm, không phải vật chất
Tiền nạp vào tài khoản điệnNăng lượng từ thức ăn hấp thu đượcKhông phải mọi đồng nạp đều vào tài khoản
Thiết bị chạy suốt ngày đêmHoạt động duy trì sự sốngTim, não, thân nhiệt
Thiết bị bật lúc cầnĐi lại, làm việc, tập luyệnPhần dao động nhiều nhất
Phí dịch vụ khi nạp tiềnNăng lượng tốn cho việc tiêu hoáMỗi lần ăn phải bỏ ra một phần để xử lý
Pin dự phòngGlycogen và mỡCất phần dư, rút ra khi thiếu

Hình ảnh này giúp tách hai câu hỏi hay bị trộn: "món ăn này chứa bao nhiêu năng lượng" là câu hỏi về số nạp, còn "món ăn này ảnh hưởng tới cơ thể thế nào" là câu hỏi về cả căn nhà.

Người ta đo calo của thức ăn bằng cách nào

Cách gốc là đốt. Người ta sấy khô mẫu thức ăn, cho vào một bình kín bằng kim loại đặt chìm trong nước, rồi đốt cháy hoàn toàn trong khí oxy. Nhiệt toả ra làm nước quanh bình nóng lên; đo nước nóng thêm bao nhiêu độ là tính được năng lượng. Dụng cụ này gọi là bom nhiệt lượng.

Nhưng cơ thể không đốt thức ăn bằng lửa và không đốt được hết. Chất xơ phần lớn đi ra ngoài; đạm khi đốt trong bình cháy hết, còn trong cơ thể để lại một phần năng lượng trong chất thải ra nước tiểu. Vì vậy từ hơn một thế kỷ trước, người ta đã đo kỹ trên người rồi rút ra các hệ số làm tròn, dùng cho tới nay: mỗi gram tinh bột hay đạm cho khoảng 4 kcal, mỗi gram chất béo cho khoảng 9 kcal, mỗi gram cồn khoảng 7 kcal. Số calo trên nhãn thực phẩm phần lớn được tính bằng các hệ số này nhân với lượng từng chất, không phải đốt từng gói hàng.

Chữ "calo" và "kilocalo" cũng hay gây rối. Đúng khoa học, 1 kilocalo bằng 1.000 calo nhỏ. Trong đời sống và trên nhãn, chữ "calo" gần như luôn được dùng để chỉ kilocalo. Nhiều nước ghi thêm kilojoule (kJ), đơn vị năng lượng chuẩn quốc tế: 1 kcal xấp xỉ 4,184 kJ. Thấy một con số lớn gấp bốn lần trên bao bì nhập khẩu thì thường là kJ, không phải món ăn nhiều năng lượng hơn.

Ví dụ số giả định: tính calo một bát cơm từng bước

Số dưới đây là ví dụ giả định, làm tròn để dễ theo dõi, không phải bảng thành phần chính thức của món nào. Giả sử một bát cơm có 50 gram tinh bột, 5 gram đạm và 1 gram chất béo.

Bước 1, nhân hệ số: tinh bột 50 × 4 = 200 kcal; đạm 5 × 4 = 20 kcal; béo 1 × 9 = 9 kcal. Bước 2, cộng: 200 + 20 + 9 = 229 kcal. Bước 3, đổi sang kJ: 229 × 4,184 ≈ 958 kJ. Đây là con số sẽ in trên nhãn.

Bước 4, cảm nhận độ lớn: theo định nghĩa, 229 kcal đủ làm 229 kg nước nóng thêm 1 độ, hay làm khoảng 2,29 kg nước nóng thêm 100 độ — tức là gần đủ đun sôi hơn hai lít nước từ nhiệt độ đá tan. Một bát cơm hoá ra chứa lượng năng lượng không nhỏ.

Bước 5, số thật sự vào tài khoản: giả định cơ thể hấp thu 95% phần đó, còn 229 × 0,95 ≈ 217,6 kcal. Giả định tiếp việc tiêu hoá, chuyển hoá tốn khoảng 10% năng lượng nạp vào, tức khoảng 21,8 kcal, phần còn dùng được cho các hoạt động khác là 217,6 − 21,8 = 195,8 kcal. Từ 229 trên nhãn xuống khoảng 196 thực dùng, chênh hơn 30 kcal chỉ vì cách cơ thể xử lý.

Công tơ điện đúng tới đâu, chỗ nào phải bỏ

Công tơ giúp hiểu calo là đơn vị đếm. Nhưng cơ thể không phải căn nhà dùng điện ở mấy điểm cần nói rõ.

  • Thức ăn không chỉ là tiền nạp. Đạm còn là gạch xây cơ, chất béo là nguyên liệu làm màng tế bào, hormone. Điện nạp vào nhà thì chỉ để tiêu.
  • Cùng số calo nhưng cảm giác no khác nhau. 200 kcal từ nước ngọt và 200 kcal từ trứng luộc làm no rất khác nhau, ảnh hưởng tới bữa sau. Công tơ không phân biệt điện từ nguồn nào.
  • Căn nhà tự điều chỉnh mức dùng. Khi ăn thiếu kéo dài, cơ thể giảm chi một phần, tăng cảm giác đói; khi ăn dư, một số người tự vận động nhiều hơn mà không để ý. Nhà dùng điện không biết tự tiết kiệm.
  • Số trên nhãn có sai số. Hệ số 4 và 9 là trung bình làm tròn, quy định ghi nhãn cũng cho phép một biên sai lệch. Công tơ điện thì được kiểm định để đếm chính xác hơn nhiều.
  • Máy chạy bộ không đọc được công tơ của bạn. Số calo trên máy tập, đồng hồ đeo tay là ước tính theo công thức chung từ cân nặng, nhịp tim, tốc độ, sai lệch giữa người với người có thể lớn.

Dùng hình ảnh công tơ để nhớ calo là đơn vị đếm, nhưng khi bàn chuyện no, đói, cân nặng thì phải nghĩ tới cả căn nhà biết tự điều chỉnh.

Những hiểu lầm hay gặp về calo

"Calo là một chất trong thức ăn, giống như đường hay muối." Calo là đơn vị đo, không có "hạt calo" nào. Năng lượng nằm trong liên kết của tinh bột, đạm, béo, cồn; calo chỉ là cách đếm lượng năng lượng ấy.

"Có món ăn calo âm, ăn vào còn giảm năng lượng." Tiêu hoá tốn năng lượng thật, nhưng chỉ chiếm một phần nhỏ của năng lượng món ăn mang lại. Rau nhiều nước rất ít năng lượng, song không có món nào làm tài khoản âm đi khi ăn.

"Số calo trên máy tập là chính xác." Đó là ước tính theo công thức chung, có thể lệch đáng kể. Dùng để so sánh hôm nay với hôm qua trên cùng một máy thì có ích, dùng làm số tuyệt đối thì không nên tin.

"Calo nào cũng như nhau nên chỉ cần đếm số." Về đơn vị thì như nhau, về tác dụng thì không. Nguồn calo khác nhau làm no khác nhau, kéo theo đường máu khác nhau, cung cấp vi chất khác nhau.

"Ăn càng ít calo càng tốt cho sức khoẻ." Thiếu năng lượng kéo dài làm mệt, giảm cơ, rối loạn nhiều chức năng. Nhu cầu mỗi người khác nhau, ai muốn thay đổi khẩu phần đáng kể nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Calo hay bị nhầm với những gì

Mấy khái niệm dưới đây thường đứng cạnh calo trên bao bì và trong lời khuyên ăn uống, nhưng đo những thứ khác nhau.

Khái niệmĐo cái gìTrong hình ảnh căn nhà dùng điện
Calo (kcal)Lượng năng lượngSố kWh trên công tơ
Kilojoule (kJ)Cũng là năng lượng, đơn vị khácCùng lượng điện nhưng ghi theo đơn vị khác
Chất dinh dưỡng đa lượngTinh bột, đạm, béo tính bằng gramCác nguồn nạp tiền khác nhau
Vi chất (vitamin, khoáng)Chất cần lượng nhỏ, gần như không cho năng lượngDầu bôi trơn cho máy, không phải tiền điện
Chỉ số đường huyếtTốc độ món ăn làm tăng đường máuNạp tiền một lần hay rải đều

Hai món có cùng số calo có thể khác hẳn ở ba dòng cuối. Đó là lý do chỉ nhìn một con số calo không đủ để nói món nào "lành" hơn.

Khi nào nên hỏi chuyên môn, và nói lại cho người nhà trong ba câu

Đếm calo không phải việc ai cũng cần. Nên gặp bác sĩ khi sụt cân hoặc tăng cân nhanh mà không rõ lý do, khi ăn uống thất thường đi kèm mệt mỏi kéo dài, khi đang mang thai, có bệnh mạn tính hoặc muốn thay đổi chế độ ăn nhiều. Người có xu hướng quá lo âu về con số calo, nhịn ăn, ăn rồi tìm cách thải ra cũng nên tìm hỗ trợ chuyên môn sớm, vì đó không còn là chuyện đơn vị đo.

Nói lại cho người nhà. Một: calo không phải thứ nằm trong thức ăn mà là cách đếm năng lượng, giống số điện trên công tơ. Hai: người ta tính nó bằng cách nhân số gram tinh bột, đạm với 4 và chất béo với 9 rồi cộng lại. Ba: con số in trên bao bì chỉ là ước tính, cơ thể mỗi người nhận và dùng một phần khác nhau, nên đừng coi nó như số tiền chính xác tới từng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chất béo nhiều calo hơn tinh bột?

Phân tử chất béo chứa nhiều liên kết giàu năng lượng hơn và ít oxy hơn tinh bột, nên mỗi gram đốt ra nhiều năng lượng hơn, khoảng 9 so với 4 kcal. Đây cũng là lý do cơ thể chọn mỡ làm kho dự trữ dài hạn gọn nhẹ.

Calo trong rượu bia tính thế nào?

Cồn cho khoảng 7 kcal mỗi gram, cộng thêm đường còn lại trong đồ uống. Cơ thể ưu tiên xử lý cồn trước, nên trong lúc đó việc dùng các nguồn năng lượng khác bị đẩy lùi lại.

Đồng hồ thông minh tính calo tiêu hao bằng cách nào?

Đồng hồ dùng cân nặng, tuổi, giới tính bạn nhập, cộng nhịp tim và chuyển động đo được, rồi đưa vào công thức ước tính. Kết quả hữu ích để so xu hướng, nhưng có thể lệch đáng kể so với lượng tiêu hao thật.

Nấu chín có làm thay đổi calo của món ăn không?

Nấu chín gần như không tạo thêm năng lượng, nhưng có thể giúp cơ thể hấp thu được nhiều hơn, chẳng hạn tinh bột chín dễ tiêu hơn tinh bột sống. Món chiên thì thêm năng lượng từ dầu ngấm vào.

Nước lọc có calo không?

Nước lọc không chứa tinh bột, đạm, béo hay cồn nên không cung cấp năng lượng, tức là 0 kcal. Nước có thêm đường, sữa hay mật ong thì mới có năng lượng từ các thành phần đó.

Calo và cân nặng liên quan với nhau thế nào?

Về dài hạn, nạp nhiều hơn tiêu thì phần dư được cất vào kho, tiêu nhiều hơn nạp thì rút kho ra dùng. Nhưng cơ thể tự điều chỉnh cả hai phía, nên quan hệ không phải phép trừ đơn giản ngày nào cũng đúng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138