Tăng trưởng theo cấp số nhân là khi mỗi kỳ, lượng mới thêm vào tỷ lệ với lượng đang có, nên càng nhiều thì càng tăng nhanh. Một ao bèo gấp đôi mỗi ngày, nếu ngày thứ 30 phủ kín ao thì ngày thứ 29 chỉ mới được nửa ao, và ngày thứ 25 bèo mới phủ chừng 3% mặt nước. Phần lớn thời gian trông như chẳng có gì, rồi vài ngày cuối thì tràn hết.
Bạn gặp kiểu tăng này khi nghe tin một bệnh truyền nhiễm lan nhanh, khi một tin đồn chia sẻ qua mạng, khi vi khuẩn sinh sôi trong đồ ăn để ngoài, khi nghe câu “số ca tăng gấp đôi sau mỗi mấy ngày”. Bài này dùng hình ảnh ao bèo để giải thích cơ chế, so với kiểu tăng đều quen thuộc, tính ví dụ giả định, rồi chỉ ra chỗ hình ảnh ao bèo dừng lại: không có ao nào rộng vô hạn.
Ao bèo: dựng hình ảnh và gắn với thuật ngữ
Hình dung cái ao sau nhà. Một sáng có ai thả xuống một đám bèo nhỏ bằng bàn tay. Bèo sinh sôi bằng cách tách nhánh: cứ mỗi ngày, mỗi đám bèo tách thành hai đám. Ngày đầu có 1 phần, ngày hai có 2 phần, ngày ba có 4, ngày bốn có 8. Mấy tuần đầu nhìn ra ao vẫn thấy toàn nước. Người nhà bảo: “Bèo mọc chậm lắm, lo gì”. Rồi một tuần nào đó, sáng nào ra ao cũng thấy bèo lan rộng thêm trông thấy. Bảng dưới gắn từng phần của ao với khái niệm.
| Ở cái ao | Thuật ngữ | Trong ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Đám bèo nhỏ thả xuống ban đầu | Giá trị ban đầu | 1 phần |
| Mỗi đám tách làm hai sau mỗi ngày | Tốc độ tăng theo tỷ lệ, hệ số nhân 2 | Tăng 100% mỗi ngày |
| Số ngày để lượng bèo gấp đôi | Thời gian nhân đôi | 1 ngày |
| Bèo càng nhiều thì càng có nhiều đám để tách | Lượng mới tỷ lệ với lượng đang có | Đây là gốc của cấp số nhân |
| Mặt ao có hạn | Sức chứa, giới hạn | Kín ao ở ngày 30 |
| Bèo chậm lại khi ao gần kín | Đường cong chữ S | Tăng chậm dần rồi đứng |
Dòng thứ tư là trái tim của cấp số nhân. Trong kiểu tăng đều, mỗi ngày có người thả thêm một lượng bèo cố định, không phụ thuộc trong ao đang có bao nhiêu. Còn ở đây, chính bèo đang có sinh ra bèo mới, nên lượng tăng mỗi ngày lớn dần theo.
Máy chạy thế nào: đếm ngược từ ngày kín ao
Cách dễ nhất để cảm được cấp số nhân là đi ngược từ ngày cuối. Ví dụ giả định: ao kín bèo ở ngày 30, bèo gấp đôi mỗi ngày.
- Ngày 30: kín ao, 100% mặt nước.
- Ngày 29: một nửa, 50%. Chỉ còn một ngày nữa là kín, nhưng nhìn vẫn còn nửa ao nước trong.
- Ngày 28: một phần tư, 25%.
- Ngày 27: một phần tám, khoảng 12,5%.
- Ngày 25: lùi thêm hai ngày nữa, một phần ba mươi hai, khoảng 3%. Đây là lúc nhiều người bắt đầu để ý thấy bèo.
- Ngày 20: lùi tiếp năm ngày, chia đôi năm lần nữa, ra một phần một nghìn không trăm hai mươi tư, chừng 0,1% mặt ao, gần như không nhìn thấy.
- Ngày 1: lùi về tận đầu, chỉ có một đám bằng bàn tay. Từ ngày 1 tới ngày 30 là 29 lần gấp đôi, tức lượng bèo cuối cùng bằng khoảng nửa tỷ lần lượng ban đầu.
Hai mươi ngày đầu bèo gần như vô hình, năm ngày tiếp theo nó mới thành một vạt nhỏ, và năm ngày cuối nó chiếm từ 3% lên kín ao. Nếu người nhà quyết định “khi nào bèo phủ một nửa thì mới vớt”, họ chỉ còn đúng một ngày để làm. Đó là lý do với cấp số nhân, cảm giác “còn sớm, chưa sao” thường xuất hiện đúng lúc đã gần muộn.
Ví dụ số giả định: tăng đều và tăng gấp đôi chạy đua
So hai cái ao giả định. Ao A có người thả thêm 10 đám bèo mỗi ngày, tức tăng đều, bắt đầu từ 10. Ao B bắt đầu từ 1 đám và gấp đôi mỗi ngày. Mười ngày đầu trông như sau:
| Ngày | Ao A tăng đều 10 mỗi ngày | Ao B gấp đôi mỗi ngày | Bên nào hơn |
|---|---|---|---|
| 1 | 10 | 1 | A |
| 3 | 30 | 4 | A |
| 5 | 50 | 16 | A |
| 6 | 60 | 32 | A |
| 7 | 70 | 64 | A, nhưng sát nút |
| 8 | 80 | 128 | B |
| 10 | 100 | 512 | B, gấp hơn năm lần |
Bảy ngày đầu ao A luôn dẫn, ai nhìn cũng nghĩ ao B tăng chậm. Từ ngày 8, ao B vượt lên và bỏ xa rất nhanh: ngày 10 là 512 so với 100. Sang ngày 20, ao A mới có 200, còn ao B đã là 2 nhân với chính nó 19 lần, tức 524.288.
Tăng chậm hơn gấp đôi thì vẫn là cấp số nhân. Ví dụ giả định thứ hai: một lượng tăng 10% mỗi ngày. Sau 7 ngày nó nhân lên khoảng 1,95 lần, gần gấp đôi; sau 30 ngày khoảng 17,4 lần. Con số 10% nghe nhỏ, nhưng vì mỗi ngày lại tính 10% trên lượng đã lớn hơn, nó cứ thế cộng dồn thành hệ số nhân rất lớn.
Ao bèo đúng tới đâu, và chỗ nó gãy
Hình ảnh ao bèo giữ đúng phần cốt lõi: lượng mới sinh ra tỷ lệ với lượng đang có. Nhưng chính cái ao cũng cho thấy giới hạn của cấp số nhân, và có vài chỗ nó không còn khớp với đời thật.
Thứ nhất, không có gì tăng gấp đôi mãi. Cái ao có mép, bèo chen nhau thì thiếu nắng, thiếu dinh dưỡng, tốc độ chậm lại rồi dừng. Đồ thị thật thường có hình chữ S: đầu tăng theo cấp số nhân, giữa chậm dần, cuối đi ngang. Nhiều câu chuyện “nếu cứ thế này thì sang năm sẽ…” sai vì kéo phần đầu chữ S ra mãi mãi.
Thứ hai, tốc độ thật không cố định như bèo trong ví dụ. Với một bệnh truyền nhiễm, tốc độ lây phụ thuộc vào cách con người cư xử: giữ khoảng cách, đeo khẩu trang, cách ly làm hệ số nhân giảm xuống. Ao bèo thì không tự điều chỉnh, xã hội thì có.
Thứ ba, bèo không chết đi trong ví dụ. Ngoài đời, nhiều quá trình vừa sinh vừa mất cùng lúc, ví dụ vi khuẩn vừa nhân lên vừa bị tiêu diệt. Chỉ khi phần sinh vượt phần mất thì lượng mới tăng theo cấp số nhân; phần mất lớn hơn thì lượng giảm theo cấp số nhân, cũng nhanh như vậy theo chiều ngược lại.
Thứ tư, “gấp đôi mỗi ngày” chỉ là con số giả định cho dễ tính. Mỗi hiện tượng thật có thời gian nhân đôi riêng và nó có thể thay đổi theo thời gian.
Hiểu lầm hay gặp và vì sao sai
“Tăng nhanh tức là tăng theo cấp số nhân”. Không hẳn. Tăng 1.000 mỗi ngày là rất nhanh nhưng vẫn là tăng đều. Dấu hiệu của cấp số nhân là phần tăng mỗi kỳ lớn dần theo lượng đang có, hoặc thời gian để gấp đôi gần như không đổi.
“Lúc đầu tăng chậm thì sau này cũng chậm”. Sai. Cấp số nhân luôn trông chậm ở đầu. Như ao bèo, 20 ngày đầu chưa tới 0,1% mặt ao, mà 10 ngày sau đã kín.
“Đã tăng gấp đôi mỗi tuần thì sẽ cứ thế mãi”. Không có gì tăng như vậy mãi. Luôn có giới hạn: chỗ chứa, nguồn lực, hoặc phản ứng của con người. Đường cong thật cuối cùng uốn thành chữ S.
“Giảm tốc độ tăng một chút thì chẳng thay đổi bao nhiêu”. Với cấp số nhân, thay đổi nhỏ của tốc độ cộng dồn thành khác biệt lớn. Tăng 10% mỗi ngày trong 30 ngày ra khoảng 17 lần, còn tăng 5% mỗi ngày trong 30 ngày chỉ khoảng 4,3 lần.
“Biểu đồ đi thẳng lên là tăng đều”. Còn tuỳ trục. Nhiều biểu đồ dùng thang chia theo bội số, trên thang đó cấp số nhân lại hiện thành đường thẳng. Phải đọc trục dọc trước khi kết luận.
Tăng đều, cấp số nhân và đường chữ S khác nhau ở đâu
Ba kiểu tăng này hay bị gọi chung là “tăng mạnh”. Bảng sau tách chúng:
| Kiểu tăng | Mỗi kỳ thêm bao nhiêu | Hình ảnh ở ao | Đồ thị trông thế nào |
|---|---|---|---|
| Tăng đều (tuyến tính) | Một lượng cố định | Có người thả thêm 10 đám mỗi ngày | Đường thẳng xiên |
| Tăng theo cấp số nhân | Một tỷ lệ cố định của lượng đang có | Mỗi đám tự tách đôi mỗi ngày | Đường cong dốc dần, đầu phẳng, cuối dựng đứng |
| Tăng theo đường chữ S | Đầu theo tỷ lệ, sau chậm dần vì chạm giới hạn | Bèo chen nhau khi ao gần kín | Đầu cong lên, giữa dốc, cuối đi ngang |
| Giảm theo cấp số nhân | Mất một tỷ lệ cố định mỗi kỳ | Mỗi ngày vớt đi một nửa số bèo | Lao dốc nhanh rồi tiến sát 0 |
Cấp số nhân và đường chữ S trông giống hệt nhau ở đoạn đầu. Chỉ khi biết giới hạn nằm ở đâu, người ta mới đoán được đường cong sẽ uốn lúc nào. Đây là chỗ các tranh luận về con số hay xảy ra.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người thân hỏi vì sao tin tức cứ lo “mới có vài ca” mà đã cảnh báo, bạn nói thế này:
Một: Có những thứ tự sinh ra thêm chính nó, như bèo mỗi ngày tách đôi, nên càng nhiều thì càng tăng nhanh. Hai: Nếu ao kín bèo vào ngày thứ ba mươi thì ngày hai mươi chín mới được nửa ao, ngày hai mươi lăm nhìn còn chưa thấy gì. Ba: Vì vậy với kiểu tăng này, phải lo từ lúc nó còn bé, đợi nhìn thấy nhiều mới lo là đã gần muộn.
Ba câu không nói gì về một bệnh hay một con số cụ thể, vì hình ảnh ao bèo dùng được cho nhiều chuyện: nấm mốc trên bánh, tin đồn trong xóm, cỏ dại trong vườn. Nếu người nghe hỏi tiếp “thế sao nó không kín cả thế giới”, đó là lúc kể thêm phần mép ao: mọi thứ đều có giới hạn, và đường cong thật sẽ uốn lại khi chạm giới hạn đó.
Câu hỏi thường gặp
Tăng trưởng theo cấp số nhân là gì?
Là kiểu tăng mà mỗi kỳ lượng mới thêm vào bằng một tỷ lệ cố định của lượng đang có, nên càng lớn càng tăng nhanh. Dấu hiệu dễ nhận là thời gian để lượng đó gấp đôi gần như không đổi.
Cấp số nhân khác tăng đều thế nào?
Tăng đều cộng thêm một lượng cố định mỗi kỳ, như thả thêm 10 đám bèo mỗi ngày. Cấp số nhân nhân lên một hệ số mỗi kỳ, như mỗi đám bèo tách đôi. Lúc đầu tăng đều có thể dẫn trước, nhưng về sau cấp số nhân bỏ xa.
Vì sao bèo ngày 29 chỉ mới nửa ao?
Vì bèo gấp đôi mỗi ngày, nên ngày trước khi kín ao nó chỉ bằng một nửa. Đi ngược thêm vài ngày nữa thì lượng bèo nhỏ tới mức gần như không thấy, đó là lý do mắt người hay đoán hụt.
Thời gian nhân đôi là gì?
Là khoảng thời gian để một lượng tăng theo cấp số nhân gấp đôi. Với bèo trong ví dụ là một ngày. Với một lượng tăng 10% mỗi ngày thì khoảng bảy ngày, vì 1,1 nhân với chính nó bảy lần ra gần 2.
Có thứ gì tăng theo cấp số nhân mãi không?
Không. Mọi thứ thật đều gặp giới hạn như chỗ chứa, thức ăn, nguồn lực hay sự thay đổi hành vi của con người. Đường cong thật cuối cùng thường uốn thành hình chữ S rồi đi ngang.
Đường cong chữ S là gì?
Là kiểu tăng mà đoạn đầu giống cấp số nhân, đoạn giữa chậm dần, đoạn cuối gần như đứng yên vì chạm giới hạn. Ao bèo gần kín là đúng hình ảnh đó: bèo chen nhau, không còn chỗ để lan thêm.