PhucTap.comPhức Tạp
Con số, tỷ lệ và xác suất trong đời sống

Tăng 20% rồi giảm 20% vì sao không về chỗ cũ: thùng gạo và cái lon đong co giãn

Tăng 20% rồi giảm 20% không về lại con số ban đầu mà hụt 4%. Giải thích bằng thùng gạo và cái lon đong co giãn, kèm cách tính phải tăng bao nhiêu để hồi lại.

Top-down view of a wooden rice bin filled with white rice, a tin scoop resting on top, hands pouring rice from the scoop into a cloth sack, bright overcast daylight

Tăng 20% rồi giảm 20% không về lại chỗ cũ vì hai lần phần trăm được tính trên hai con số gốc khác nhau. 100 tăng 20% thành 120, rồi giảm 20% của 120 là bớt 24, còn 96, tức hụt 4% so với ban đầu. Muốn hồi lại sau khi giảm 20%, phải tăng 25%; sau khi giảm một nửa, phải tăng gấp đôi.

Bạn gặp chuyện này khi nghe tin doanh thu một ngành “giảm 30% năm ngoái, năm nay tăng lại 30%”, khi lương bị cắt rồi được “khôi phục” theo phần trăm, khi giá một món đồ lên rồi xuống, khi cân nặng của con giảm rồi tăng trong lúc ốm. Bài này dùng hình ảnh thùng gạo và cái lon đong để thấy vì sao phần trăm không cộng trừ thẳng được với nhau, tính ví dụ giả định, và chỉ ra những chỗ con số phần trăm dễ đánh lừa nhất.

Thùng gạo và cái lon đong co giãn: dựng hình ảnh

Hình dung trong bếp có một thùng gạo, và một cái lon đong rất lạ: nó tự co giãn theo thùng, lúc nào cũng chứa đúng một phần năm số gạo đang có trong thùng. Thùng còn nhiều gạo thì lon to, thùng ít gạo thì lon nhỏ. Mỗi câu “tăng 20%” là đổ thêm một lon gạo vào thùng; mỗi câu “giảm 20%” là xúc ra một lon. Cái mẹo nằm ở chỗ: lon được đo lại mỗi lần, theo thùng lúc đó.

Trong bếpTrong phép tính phần trămVí dụ giả định
Lượng gạo lúc đầuGiá trị gốc100 ký
Cái lon đong bằng một phần năm thùng20% của giá trị đang cóLon đầu chứa 20 ký
Đổ thêm một lonTăng 20%100 + 20 = 120 ký
Lon tự giãn theo thùng mớiGốc mới cho lần tính sauLon giờ chứa 120 ÷ 5 = 24 ký
Xúc ra một lonGiảm 20% của gốc mới120 − 24 = 96 ký
Thùng không về lại 100 kýHai phần trăm không triệt tiêu nhauHụt 4 ký, tức 4% so với ban đầu

Nếu cái lon có kích cỡ cố định, đổ vào một lon rồi xúc ra một lon thì thùng về lại y nguyên. Phần trăm thì không phải lon cố định: nó luôn đo theo con số đang có. Đó là toàn bộ bí mật của chuyện tăng rồi giảm không về chỗ cũ.

Máy chạy thế nào: hai lần phần trăm là hai phép nhân

Cách chắc nhất để không bị lừa là đổi mọi câu tăng giảm phần trăm thành phép nhân:

  1. Tăng p phần trăm nghĩa là nhân với (1 + p). Tăng 20% là nhân 1,2.
  2. Giảm p phần trăm nghĩa là nhân với (1 − p). Giảm 20% là nhân 0,8.
  3. Nhiều lần thay đổi liên tiếp thì nhân các hệ số với nhau. Tăng 20% rồi giảm 20%: 1,2 × 0,8 = 0,96. Kết quả bằng 96% con số ban đầu.
  4. Vì phép nhân đổi chỗ được, thứ tự không quan trọng. Giảm 20% trước rồi tăng 20% sau: 0,8 × 1,2 = 0,96, cũng hụt đúng 4%.
  5. Tăng và giảm cùng p phần trăm luôn cho (1 + p) × (1 − p) = 1 − p × p. Phần hụt bằng bình phương của p: 10% thì hụt 1%, 20% hụt 4%, 50% hụt 25%.
  6. Muốn biết cần tăng bao nhiêu để hồi lại sau khi giảm p, chia phần đã mất cho phần còn lại: p ÷ (1 − p).

Khâu thứ ba là chỗ trực giác hay vấp: người ta muốn cộng “+20% − 20% = 0”, trong khi đúng ra phải nhân. Cộng phần trăm chỉ gần đúng khi các phần trăm rất nhỏ, vài phần trăm trở xuống, vì khi đó bình phương của chúng gần như bằng không.

Ví dụ số giả định: giảm bao nhiêu thì phải tăng bao nhiêu để hồi lại

Ví dụ giả định một quán ăn có doanh thu 100 triệu đồng mỗi tháng, gặp một đợt sụt giảm. Bảng dưới tính phải tăng bao nhiêu phần trăm sau đó để về lại 100 triệu, theo công thức p ÷ (1 − p):

GiảmCòn lạiPhải tăng thêm bao nhiêu triệuTức tăng bao nhiêu phần trăm
10%90 triệu1010 ÷ 90 ≈ 11%
20%80 triệu2020 ÷ 80 = 25%
25%75 triệu2525 ÷ 75 ≈ 33%
50%50 triệu5050 ÷ 50 = 100%, tức gấp đôi
75%25 triệu7575 ÷ 25 = 300%, tức gấp bốn
90%10 triệu9090 ÷ 10 = 900%, tức gấp mười

Giảm càng sâu, đường về càng dốc. Mất một nửa thì phải gấp đôi mới về chỗ cũ; mất chín phần mười thì phải gấp mười. Đây là lý do một tin kiểu “tháng này tăng 50%” sau một đợt giảm 50% vẫn có nghĩa là quán mới về được 75 triệu, còn thiếu một phần tư.

Chiều ngược lại cũng có bẫy riêng. Một lượng tăng 100% rồi giảm 50% thì về đúng chỗ cũ: 100 thành 200, giảm nửa còn 100. Hai con số phần trăm khác nhau hẳn mà lại triệt tiêu nhau, vì một cái tính trên 100, một cái tính trên 200.

Cái lon co giãn đúng tới đâu, và chỗ nó gãy

Hình ảnh lon đong co giãn giữ đúng điều cốt lõi: mỗi phần trăm được đo theo gốc lúc đó. Nhưng có vài tình huống mà cả cái lon lẫn phép tính phần trăm đều trở nên khó dùng.

Thứ nhất, khi gốc rất nhỏ. Thùng chỉ còn một nắm gạo thì cái lon bé tí, đổ thêm vài “lon” cũng ra phần trăm rất lớn. Tin “số vụ việc tăng 300%” có thể chỉ là từ 1 lên 4. Gặp phần trăm lớn, hãy hỏi gốc là bao nhiêu.

Thứ hai, khi con số có thể âm. Thùng gạo không bao giờ âm, nhưng lợi nhuận, nhiệt độ, số dư thì có. Một quán lỗ 10 triệu rồi lãi 10 triệu thì “tăng bao nhiêu phần trăm”? Phép tính ra một con số âm vô nghĩa. Với những con số đổi dấu, nên nói bằng số tuyệt đối.

Thứ ba, khi bản thân thứ được đo đã là phần trăm. Một tỷ lệ đi từ 5% lên 6% có thể được gọi là “tăng 1 điểm phần trăm” hoặc “tăng 20%”, cả hai đều đúng nhưng nghe khác hẳn nhau. Cái lon ở đây không còn giúp được gì, phải đọc kỹ đơn vị.

Thứ tư, giảm 100% là chạm đáy, thùng rỗng. Không thể giảm 150% một lượng không âm, trong khi tăng thì không có trần. Tăng và giảm vì vậy không đối xứng ngay từ gốc.

Hiểu lầm hay gặp và vì sao sai

“Giảm 20% rồi tăng 20% là hoà”. Sai. Hai phần trăm tính trên hai gốc khác nhau, kết quả là 0,8 × 1,2 = 0,96, hụt 4%. Muốn hoà phải tăng 25%.

“Tăng 10% ba năm liền là tăng 30%”. Không đúng hẳn. Ba lần nhân 1,1 ra khoảng 1,331, tức tăng chừng 33,1%, vì mỗi năm tính trên gốc đã lớn hơn. Cộng thẳng chỉ gần đúng khi phần trăm nhỏ.

“Tăng 200% là gấp hai”. Sai. Tăng 200% là thêm hai lần con số gốc, thành gấp ba. Gấp hai là tăng 100%. Nhiều tin tức viết lẫn hai cách này.

“Giảm 50% rồi tăng 50% là về chỗ cũ”. Không. 100 giảm còn 50, tăng 50% của 50 là thêm 25, ra 75. Còn thiếu một phần tư.

“Phần trăm càng lớn thì chuyện càng lớn”. Tuỳ gốc. Tăng 300% của một con số rất nhỏ có thể ít hơn tăng 5% của một con số lớn, tính bằng số tuyệt đối.

“Giảm 10% hai lần là giảm 20%”. Gần đúng nhưng không đúng. 0,9 × 0,9 = 0,81, tức giảm 19%. Lần giảm thứ hai đo trên thùng đã vơi, nên lon nhỏ hơn và xúc ra ít hơn. Phần trăm càng lớn, chênh lệch giữa cộng thẳng và nhân càng rõ.

Khái niệm hay bị nhầm khi đọc tin tăng giảm

Quanh chuyện tăng giảm có mấy cách nói dễ lẫn. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau với ví dụ giả định:

Cách nóiÝ nghĩaVí dụ giả định
Tăng p phần trămThêm p phần của gốc100 tăng 50% thành 150
Gấp k lầnNhân gốc với kGấp 3 lần: 100 thành 300, tức tăng 200%
Giảm p phần trămBớt p phần của gốc100 giảm 50% còn 50
Giảm k lầnChia gốc cho kGiảm 4 lần: 100 còn 25, tức giảm 75%
Điểm phần trămHiệu giữa hai tỷ lệ5% lên 6% là tăng 1 điểm phần trăm
Phần trăm của tỷ lệThay đổi tương đối của một tỷ lệ5% lên 6% là tăng 20%

Hai dòng cuối hay bị dùng lẫn có chủ ý: muốn một thay đổi nghe nhỏ thì nói bằng điểm phần trăm, muốn nghe to thì nói bằng phần trăm. Cả hai đều đúng; người đọc chỉ cần biết đang được nói theo cách nào.

Một mẹo đọc nhanh: thấy chữ “gấp” thì nghĩ phép nhân, thấy chữ “tăng” kèm phần trăm thì cộng thêm 1 trước khi nhân. Tăng 200% là nhân 3, tăng 50% là nhân 1,5, giảm 75% là nhân 0,25. Đổi hết về hệ số nhân rồi mới so, bạn sẽ không bao giờ bị hai cách nói khác nhau làm rối.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi người thân thắc mắc “lương bị cắt 20%, giờ tăng lại 20% sao vẫn thiếu”, bạn nói thế này:

Một: Phần trăm giống cái lon đong luôn đổi cỡ theo thùng gạo đang có, chứ không phải cái lon cố định. Hai: Lúc bị cắt thì lon đo trên lương cũ, lúc tăng lại thì lon đo trên lương đã bị cắt, nhỏ hơn, nên đổ vào không đủ. Ba: Cắt 20% thì phải tăng 25% mới về chỗ cũ, cắt một nửa thì phải tăng gấp đôi.

Câu ba cho người nghe một mốc dễ nhớ để tự kiểm các tin tức tương tự. Nếu muốn tính nhanh trong đầu, chỉ cần nhớ: mất bao nhiêu phần thì chia cho phần còn lại. Mất 1 phần trong 5 thì chia 1 cho 4, ra 25%. Mất 1 phần trong 2 thì chia 1 cho 1, ra 100%. Không cần nhớ công thức, chỉ cần nhớ hình ảnh cái lon co giãn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tăng 20% rồi giảm 20% không về chỗ cũ?

Vì lần giảm tính trên con số đã tăng, lớn hơn gốc. 100 tăng 20% thành 120, giảm 20% của 120 là bớt 24, còn 96. Phần hụt bằng 20% nhân 20%, tức 4%.

Giảm 50% thì phải tăng bao nhiêu để hồi lại?

Phải tăng 100%, tức gấp đôi. Công thức chung là lấy phần đã mất chia cho phần còn lại: mất 50 còn 50 thì cần thêm 50 trên 50, đúng bằng 100%.

Tăng 200% là gấp mấy lần?

Là gấp ba lần. Tăng 200% nghĩa là thêm hai lần con số gốc vào chính nó. Gấp hai lần chỉ là tăng 100%. Đây là chỗ tin tức hay viết nhầm.

Thứ tự tăng trước hay giảm trước có quan trọng không?

Với cùng hai mức phần trăm thì không. Tăng 20% rồi giảm 20% hay giảm 20% rồi tăng 20% đều ra 96% con số ban đầu, vì đó là hai phép nhân, đổi chỗ không đổi kết quả.

Điểm phần trăm khác phần trăm thế nào?

Điểm phần trăm là hiệu giữa hai tỷ lệ, còn phần trăm là mức thay đổi tương đối. Một tỷ lệ từ 5% lên 6% là tăng 1 điểm phần trăm, nhưng cũng là tăng 20% so với chính nó.

Khi nào không nên dùng phần trăm để nói tăng giảm?

Khi gốc quá nhỏ, vì phần trăm phóng đại thay đổi rất nhỏ, và khi con số có thể âm như lợi nhuận hay nhiệt độ, vì phần trăm mất nghĩa. Khi đó nói bằng số tuyệt đối rõ hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138