PhucTap.comPhức Tạp
Con số, tỷ lệ và xác suất trong đời sống

Sai số khảo sát giải thích bằng nếm nồi canh: vì sao hỏi 1.000 người đủ cho cả nước

Vì sao một khảo sát chỉ hỏi 1.000 người mà dám nói về cả nước, và “cộng trừ 3 điểm” nghĩa là gì. Giải thích bằng muỗng nếm nồi canh, có ví dụ giả định.

Close-up of a hand lifting a small spoon of clear broth from a steaming aluminum pot on a gas stove, ladle resting nearby, soft morning daylight in a home kitchen

Sai số khảo sát là khoảng lệch có thể có giữa con số đo được trên một nhóm nhỏ và con số thật của cả tập hợp lớn. Một khảo sát chọn ngẫu nhiên khoảng 1.000 người thường có biên sai số chừng cộng trừ 3 điểm phần trăm, và con số này gần như không đổi dù tập hợp là một thành phố hay cả nước, giống như nếm một muỗng là biết nồi canh mặn nhạt, nồi to hay nồi nhỏ cũng vậy.

Bạn gặp khái niệm này trong tin tức kiểu “58% người được hỏi cho biết…, sai số cộng trừ 3 điểm”, trong khảo sát hài lòng của công ty, trong những bình luận kiểu “mới hỏi có một nghìn người thì biết gì”. Bài này dựng hình ảnh nồi canh và cái muỗng nếm, tính vài ví dụ giả định, rồi chỉ ra chỗ hình ảnh đó không còn đúng: những lỗi mà nếm bao nhiêu muỗng cũng không sửa được.

Nồi canh và cái muỗng: mỗi thứ trong bếp ứng với một khái niệm

Người nấu canh không ăn hết nồi để biết mặn hay nhạt. Họ khuấy đều rồi múc một muỗng nếm. Nếu nồi đã khuấy đều, muỗng nào cũng mang đúng vị của cả nồi, chỉ xê dịch chút ít. Một khảo sát cũng làm đúng việc đó với con người: không hỏi hết mọi người, mà hỏi một nhóm được chọn sao cho giống cả tập hợp. Bảng dưới gắn từng thứ trong bếp với thuật ngữ.

Trong bếpTrong khảo sátGhi chú
Cả nồi canhTổng thể: mọi người mà ta muốn biết ý kiếnCó thể là cả nước, một tỉnh, khách của một cửa hàng
Cái muỗng nếmMẫu: nhóm người thực sự được hỏiVí dụ 1.000 người
Khuấy đều trước khi nếmChọn mẫu ngẫu nhiênAi trong tổng thể cũng có cơ hội được chọn như nhau
Vị của muỗng hơi khác vị trung bình của nồiSai số chọn mẫuDo may rủi, không do ai làm sai
Muỗng to hơn thì vị ổn định hơnCỡ mẫu lớn thì biên sai số nhỏ hơnNhưng giảm chậm, không theo tỷ lệ thuận
Nếm phần nổi trên mặt khi chưa khuấyThiên lệch chọn mẫuSai có hệ thống, nếm thêm cũng không hết

Điều đáng chú ý nhất trong bảng là dòng đầu: kích thước nồi không có mặt trong phép tính. Một nồi năm lít hay một thùng năm chục lít, nếu khuấy đều, một muỗng vẫn cho biết vị gần như nhau. Đó là lý do khảo sát cả nước và khảo sát một tỉnh có thể dùng cỡ mẫu tương tự nhau.

Máy chạy thế nào: từ một nhóm người tới con số “cộng trừ”

Đi theo từng khâu của một khảo sát được làm cẩn thận:

  1. Xác định nồi: tổng thể là ai. Ví dụ “người trưởng thành đang sống tại một tỉnh” khác với “người dùng mạng xã hội trong tỉnh đó”.
  2. Khuấy đều: chọn người ngẫu nhiên từ danh sách bao trùm được tổng thể, để mỗi người có cơ hội được chọn như nhau. Đây là khâu khó và tốn kém nhất.
  3. Múc muỗng: hỏi đủ số người đã định, ví dụ 1.000 người, bằng câu hỏi trung tính.
  4. Nếm: đếm tỷ lệ, ví dụ 580 trên 1.000 người chọn phương án A, tức 58%.
  5. Ước lượng độ xê dịch: dùng toán xác suất để tính xem nếu làm lại nhiều lần với những muỗng khác, con số sẽ dao động trong khoảng nào. Khoảng đó là biên sai số, thường kèm mức tin cậy 95%.
  6. Báo cáo: “58%, sai số cộng trừ khoảng 3 điểm phần trăm”, nghĩa là con số thật của cả tổng thể nhiều khả năng nằm từ khoảng 55% tới 61%.

Mức tin cậy 95% nói nôm na là: nếu lặp lại cùng cách làm rất nhiều lần, khoảng chừng 95 trên 100 lần cái khoảng tính ra sẽ chứa con số thật. Vẫn còn chừng 5 lần trượt ra ngoài, do may rủi thuần tuý.

Ví dụ số giả định: muỗng to bao nhiêu thì đủ

Có một quy tắc tính nhẩm khá gần đúng cho khảo sát chọn ngẫu nhiên, khi tỷ lệ quanh mức một nửa: biên sai số ở mức tin cậy 95% xấp xỉ 1 chia cho căn bậc hai của cỡ mẫu. Dùng nó cho vài cỡ mẫu giả định:

100 người: căn bậc hai của 100 là 10, 1 ÷ 10 = 0,1, tức khoảng cộng trừ 10 điểm. Đo được 58% thì thật ra có thể từ 48% tới 68%, chưa nói được đa số hay thiểu số.

400 người: căn bậc hai là 20, 1 ÷ 20 = 0,05, khoảng cộng trừ 5 điểm.

1.000 người: căn bậc hai khoảng 31,6, 1 ÷ 31,6 ≈ 0,032, khoảng cộng trừ 3 điểm.

2.500 người: căn bậc hai là 50, 1 ÷ 50 = 0,02, khoảng cộng trừ 2 điểm.

Nhìn dãy số sẽ thấy: muốn sai số giảm một nửa thì phải hỏi gấp bốn lần số người. Từ 1.000 lên 2.500 người, tốn thêm 1.500 cuộc phỏng vấn mà chỉ bớt khoảng 1 điểm. Đó là lý do nhiều khảo sát dừng ở quanh một nghìn người: thêm nữa thì đắt mà được không bao nhiêu.

Một bẫy hay gặp: khảo sát 1.000 người nhưng bài báo lại bàn kết quả của “nhóm người trên 60 tuổi” trong mẫu, chỉ có 100 người. Nhóm con đó mang sai số của 100 người, khoảng cộng trừ 10 điểm, chứ không phải 3 điểm. Tương tự, khi hai phương án đang là 52% và 48%, khoảng cách 4 điểm giữa chúng có độ xê dịch lớn hơn, xấp xỉ gấp đôi biên sai số của từng con số, nên chưa đủ để nói bên nào hơn.

Cái muỗng đúng tới đâu, và những lỗi nếm bao nhiêu cũng không hết

Hình ảnh nồi canh giải thích rất tốt sai số do may rủi. Nhưng con số “cộng trừ 3 điểm” chỉ tính đúng loại sai số đó. Có ba loại lỗi khác nằm ngoài phép tính, và đây là chỗ hình ảnh phải sửa lại.

Thứ nhất, người không phải muối tan đều. Trong nồi canh, khuấy là xong. Trong xã hội, nhiều nhóm người khó tiếp cận hơn: người làm ca đêm, người không có điện thoại, người ở vùng xa. Nếu danh sách chọn mẫu bỏ sót họ, giống như chỉ nếm phần nổi trên mặt nồi, con số lệch có hệ thống. Hỏi thêm một vạn người theo cùng cách vẫn lệch y nguyên.

Thứ hai, người được chọn có quyền không trả lời. Muối trong muỗng không từ chối được, người thì có. Nếu những người từ chối khác biệt với người chịu trả lời, ví dụ bận hơn, ít quan tâm hơn, kết quả nghiêng về phía người hay trả lời.

Thứ ba, cách hỏi có thể bỏ muối vào muỗng. Câu hỏi dẫn dắt, thứ tự câu hỏi, từ ngữ nặng nhẹ đều làm câu trả lời đổi đi. Đây không phải sai số chọn mẫu mà là sai số đo lường.

Những khảo sát tự nguyện kiểu “bấm vào đây để bình chọn” còn không có bước khuấy, nên không tính được biên sai số có nghĩa, dù có hàng chục nghìn lượt bấm.

Hiểu lầm hay gặp và vì sao sai

“Cả nước mấy chục triệu người lớn mà hỏi một nghìn thì không đại diện được”. Sai nếu chọn ngẫu nhiên đúng cách. Độ chính xác phụ thuộc chủ yếu vào cỡ mẫu và cách chọn, gần như không phụ thuộc vào cỡ tổng thể, như nồi to hay nhỏ thì một muỗng vẫn nếm được.

“Càng nhiều người trả lời thì càng đúng”. Chỉ đúng khi cách chọn ngẫu nhiên. Một cuộc bình chọn trên mạng có hàng chục nghìn lượt vẫn có thể lệch xa hơn một khảo sát 1.000 người chọn đúng cách.

“Sai số cộng trừ 3 điểm là mọi sai lệch có thể có”. Không. Nó chỉ tính phần do may rủi khi chọn mẫu. Lỗi bỏ sót nhóm người, người từ chối trả lời, câu hỏi dẫn dắt nằm ngoài con số đó.

“52% so với 48% là bên 52% đang hơn”. Chưa chắc. Với biên sai số khoảng 3 điểm cho từng con số, khoảng cách 4 điểm vẫn nằm trong vùng xê dịch, nên chỉ nói được là hai bên sát nhau.

“Kết quả của nhóm nhỏ trong khảo sát cũng chính xác như cả khảo sát”. Sai. Nhóm con có ít người hơn nên sai số lớn hơn nhiều, như đã tính với 100 người là khoảng cộng trừ 10 điểm.

Những khái niệm hay bị nhầm với sai số khảo sát

Quanh chữ “sai số” có mấy khái niệm nghe giống nhau nhưng nói về những chuyện khác nhau:

Khái niệmNói về điều gìGiảm được bằng cách nào
Sai số chọn mẫuXê dịch do may rủi khi chỉ hỏi một phầnTăng cỡ mẫu, chọn ngẫu nhiên
Thiên lệch chọn mẫuMẫu thiếu hẳn một nhóm ngườiSửa danh sách, đổi cách tiếp cận; tăng cỡ mẫu không giúp
Sai số không trả lờiNgười được chọn từ chối, khác với người trả lờiLiên hệ lại, điều chỉnh trọng số
Sai số đo lườngCâu hỏi, cách hỏi làm lệch câu trả lờiViết câu hỏi trung tính, thử trước
Mức tin cậyBao nhiêu phần lần làm thì khoảng tính ra chứa con số thậtLà lựa chọn của người làm, thường 95%
Biên sai sốĐộ rộng nửa khoảng quanh con số đo đượcPhụ thuộc cỡ mẫu và mức tin cậy

Khi đọc một con số khảo sát, hai câu hỏi đáng hỏi nhất là: chọn người bằng cách nào, và nhóm mà bài báo đang bàn có bao nhiêu người. Câu đầu kiểm thiên lệch, câu sau kiểm sai số chọn mẫu.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi ai đó trong nhà bảo “hỏi có một nghìn người thì biết gì”, bạn trả lời gọn như sau:

Một: Nấu canh thì khuấy đều rồi nếm một muỗng là biết mặn nhạt, không cần ăn hết nồi, nồi to hay nhỏ cũng vậy. Hai: Khảo sát làm y như thế, chọn người ngẫu nhiên rồi hỏi một nghìn người, con số chỉ lệch chừng ba điểm. Ba: Chỉ sợ không khuấy, tức là chỉ hỏi một nhóm người, khi đó hỏi bao nhiêu cũng sai.

Câu ba là câu đáng nhớ nhất, vì phần lớn khảo sát có vấn đề ngoài đời không hỏng vì quá ít người, mà hỏng vì chỉ hỏi người dễ hỏi. Một khảo sát tại cổng một siêu thị, một cuộc bình chọn trong một nhóm mạng xã hội, một phiếu hỏi chỉ gửi cho khách quen đều là nếm phần nổi trên mặt nồi. Giữ hình ảnh muỗng nếm, người nghe sẽ tự hỏi được câu đúng mà không cần biết công thức nào.

Câu hỏi thường gặp

Sai số khảo sát là gì?

Là khoảng xê dịch có thể có giữa con số đo được trên nhóm người được hỏi và con số thật của toàn bộ tập hợp. Nó sinh ra vì chỉ hỏi một phần chứ không hỏi tất cả.

Vì sao khảo sát 1.000 người lại đủ cho cả nước?

Vì khi chọn ngẫu nhiên, độ chính xác phụ thuộc chủ yếu vào số người được hỏi chứ không vào cỡ tập hợp. Khoảng 1.000 người cho biên sai số chừng cộng trừ 3 điểm, như một muỗng nếm được cả nồi canh.

Cộng trừ 3 điểm phần trăm nghĩa là gì?

Nghĩa là con số thật của cả tập hợp nhiều khả năng nằm trong khoảng 3 điểm trên dưới con số đo được. Ví dụ đo được 58% thì con số thật có lẽ từ khoảng 55% tới 61%.

Tăng gấp đôi số người hỏi có giảm sai số một nửa không?

Không. Muốn biên sai số giảm một nửa phải hỏi gấp bốn lần số người, vì sai số giảm theo căn bậc hai của cỡ mẫu. Đó là lý do nhiều khảo sát dừng quanh một nghìn người.

Bình chọn trực tuyến có hàng chục nghìn lượt có đáng tin hơn không?

Thường là không, vì người bình chọn tự chọn mình vào, không ai khuấy đều nồi canh. Không chọn ngẫu nhiên thì không tính được biên sai số có nghĩa, dù lượt bấm rất nhiều.

Biên sai số có tính cả lỗi do câu hỏi dẫn dắt không?

Không. Biên sai số chỉ tính phần do may rủi khi chọn mẫu. Câu hỏi dẫn dắt, người từ chối trả lời, danh sách bỏ sót nhóm người là những lỗi khác, nằm ngoài con số cộng trừ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138