Nồi áp suất nấu nhanh không phải vì "ép" thức ăn cho mềm, mà vì nó giữ hơi nước lại, làm áp suất trong nồi tăng, và áp suất cao buộc nước phải nóng hơn 100 độ mới sôi được. Món ăn ngập trong nước nóng hơn thì các thớ thịt, hạt đậu mềm nhanh hơn hẳn, nên thời gian ninh rút ngắn nhiều lần.
Bạn gặp chuyện này khi hầm xương, ninh bò, nấu đậu bằng nồi áp suất và thấy chỉ mất một phần nhỏ thời gian so với nồi thường, hoặc khi nghe người đi du lịch vùng núi cao than nấu mì mãi không chín mềm. Cả hai hiện tượng cùng một cơ chế, và hình ảnh dễ hiểu nhất là cửa rạp chiếu phim lúc tan suất.
Cửa rạp lúc tan suất: ai ứng với cái gì trong nồi
Hình dung phim vừa hết, khán giả trong rạp muốn ra về. Ngoài cửa có đám khách suất sau đứng chờ, chen ngược vào. Ai đủ sức chen qua thì ra được:
| Ở cửa rạp | Trong nồi nước |
|---|---|
| Khán giả trong rạp, người khoẻ người yếu | Phân tử nước lỏng, có phân tử nhiều năng lượng, có phân tử ít |
| Người khoẻ chen ra được ngoài cửa | Phân tử thoát khỏi mặt nước thành hơi |
| Đám khách suất sau chen ngược ngoài cửa | Áp suất của không khí hoặc hơi đè lên mặt nước |
| Cả rạp cùng ào ra ồ ạt, không chỉ vài người lẻ tẻ | Sôi: hơi hình thành ngay trong lòng nước, thành bọt sủi lên |
| Khán giả cần khoẻ tới đâu mới ào ra được | Nhiệt độ sôi |
| Đóng cửa, chỉ hé một khe có người soát vé giữ | Nắp nồi áp suất kín, van giữ hơi tới một mức rồi mới xả |
Mấu chốt nằm ở dòng thứ ba: nhiệt độ sôi không phải con số cố định của nước, nó phụ thuộc đám đông ngoài cửa. Ngoài cửa thưa người, như trên núi cao không khí loãng, khán giả không cần khoẻ lắm cũng ào ra được, nước sôi dưới 100 độ. Ngoài cửa chen chúc, như trong nồi áp suất, khán giả phải khoẻ hơn hẳn, nước phải nóng hơn 100 độ mới sôi.
Máy chạy thế nào: từ lúc vặn bếp tới lúc van xì hơi
Đi theo từng khâu trong một lần ninh xương:
- Đóng kín. Nắp có gioăng cao su ép khít vào miệng nồi. Hơi nước sinh ra không thoát được ra ngoài như với nồi thường.
- Hơi dồn lại, áp suất tăng. Nước nóng lên, ngày càng nhiều hơi bốc lên khoảng trống phía trên. Hơi không có đường ra nên dồn lại, đè xuống mặt nước mạnh dần, giống khách suất sau tụ ngày càng đông ngoài cửa rạp đóng.
- Điểm sôi bị đẩy lên. Áp suất trên mặt nước cao hơn bình thường nên nước phải nóng quá 100 độ mới sôi được. Nhiệt độ nước leo lên theo.
- Van giữ ở một mức. Van điều áp, có thể là quả nặng đặt trên ống xả hay lò xo, chỉ cho hơi thoát khi áp suất đạt tới mức thiết kế. Từ đó áp suất và nhiệt độ trong nồi giữ gần như ổn định, van xì đều, đó là lúc người ta bắt đầu tính giờ.
- Món ăn mềm nhanh. Nước nóng hơn làm các mô liên kết trong thịt, vỏ hạt đậu, xơ củ quả bị phá nhanh hơn. Đây mới là lý do món mềm nhanh, không phải do áp suất ép trực tiếp lên miếng thịt.
- Xả và mở. Tắt bếp, áp suất phải hạ hết mới mở nắp được. Nhiều nồi có chốt khoá tự động không cho mở khi còn áp suất bên trong.
Nồi áp suất gia dụng thường đẩy nước lên khoảng trên dưới 110 tới 120 độ tuỳ thiết kế. Chênh mười, hai mươi độ nghe ít nhưng với chuyện làm mềm thịt thì khác biệt rất lớn, như phép tính dưới đây cho thấy.
Ví dụ giả định: ninh bò ở 100 độ và ở 120 độ
Tốc độ các phản ứng làm mềm thịt tăng nhanh theo nhiệt độ. Để dễ tính, giả định một quy tắc gần đúng: cứ nóng thêm 10 độ thì tốc độ làm mềm tăng gấp đôi. Con số thật tuỳ loại thịt, tuỳ phản ứng, đây chỉ là giả định để thấy hướng đi.
Nồi thường. Giả định một nồi bò gân cần ninh 3 giờ ở 100 độ mới mềm như ý.
Nồi áp suất ở 110 độ. Nóng hơn 10 độ, tốc độ gấp đôi, thời gian còn 3 giờ chia 2, tức 1 giờ 30 phút.
Nồi áp suất ở 120 độ. Nóng hơn 20 độ, tốc độ gấp đôi hai lần, tức gấp 4. Thời gian còn 3 giờ chia 4, tức 45 phút.
Chiều ngược lại, trên núi cao. Giả định ở một nơi rất cao, nước sôi ở 90 độ. Thấp hơn 10 độ, tốc độ giảm một nửa, món cần 3 giờ ở đồng bằng nay mất khoảng 6 giờ. Đó là lý do những vùng rất cao người ta hay dùng nồi áp suất cho cả việc nấu cơm, luộc khoai.
Phép tính cũng cho thấy một điều trái trực giác: vặn lửa to lên khi nồi thường đã sôi không làm món chín nhanh hơn bao nhiêu, vì nước đã sôi thì nhiệt độ gần như đứng yên ở điểm sôi, lửa to chỉ làm nước bay hơi nhanh hơn. Muốn nóng hơn 100 độ trong nồi nước, phải đổi áp suất chứ không phải đổi lửa.
Cửa rạp đúng tới đâu, từ đâu phải bỏ
Hình ảnh khán giả chen ra cửa rạp giúp nhớ "áp suất ngoài càng cao, nước càng phải nóng mới sôi", nhưng nó gãy ở mấy chỗ đáng biết.
Phân tử nước không có ý muốn về nhà. Chúng chuyển động hỗn loạn, va nhau liên tục; nhiệt độ là mức năng lượng trung bình của cả đám. Ngay cả nước lạnh cũng có vài phân tử đủ năng lượng thoát ra, đó là bay hơi. Sôi là khi đủ nhiều phân tử tạo được bong bóng hơi ngay trong lòng nước, chống lại áp suất bên trên.
Đám đông ngoài cửa trong nồi áp suất không phải người lạ mà chính là hơi nước thoát ra trước đó. Hơi càng tích càng tự làm khó những phân tử tiếp theo. Đây là vòng tự giữ cân bằng mà cửa rạp không có.
Người soát vé có thể mời khách giãn ra, còn van không "mời" được hơi. Nếu van tắc vì cặn thức ăn, hơi cứ dồn mà không có lối ra. Vì vậy nồi có nhiều lớp an toàn: van điều áp, van an toàn dự phòng, và khe trên nắp để gioăng bị đẩy xì ra khi áp suất vượt quá xa. Nguyên tắc dùng an toàn là giữ van sạch, không đổ quá mức nồi cho phép, không cố mở nắp khi còn áp suất, và thay gioăng, van theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Hiểu lầm hay gặp về nước sôi và nồi áp suất
"Nước sôi lúc nào cũng là 100 độ". Đúng ở áp suất khí quyển ngang mặt biển. Lên cao thì thấp hơn, trong nồi áp suất thì cao hơn. Thêm muối vào nồi chỉ làm điểm sôi nhích lên rất ít, không đáng kể với lượng muối nêm nếm.
"Sôi càng mạnh thì nước càng nóng". Sôi sùng sục hay lăn tăn thì nhiệt độ gần như như nhau. Lửa to chỉ làm hơi bốc nhanh hơn, cạn nước nhanh hơn. Lửa vừa đủ giữ sôi là tiết kiệm nhất.
"Áp suất ép thịt nên thịt mềm". Áp suất trong nồi gia dụng thường chỉ hơn bên ngoài không quá khoảng một lần áp suất không khí, không đủ để "bóp" thịt. Thứ làm mềm là nhiệt độ cao hơn kéo theo phản ứng nhanh hơn.
"Xả van ngay cho nhanh là được". Xả nhanh làm áp suất tụt đột ngột, nước đang nóng quá 100 độ sôi bùng lên, có thể kéo theo bọt, cặn thức ăn bắn ra lỗ van. Món nhiều bọt như cháo, đậu, canh xương nên để áp suất tự hạ theo hướng dẫn của nồi.
"Nồi áp suất làm mất hết chất". Nấu ở nhiệt độ cao hơn nhưng thời gian ngắn hơn nhiều, nồi lại kín nên chất bay theo hơi ít đi. Mất nhiều hay ít tuỳ món và tuỳ cách nấu, không phải cứ nồi áp suất là mất hết.
Mấy khái niệm hay bị nhầm với "sôi"
Chuyện nước nóng trong bếp có vài cặp từ người ta hay dùng lẫn:
| Khái niệm | Nghĩa nôm na | Ở cửa rạp | Ví dụ trong bếp |
|---|---|---|---|
| Bay hơi | Phân tử thoát ra từ mặt nước, ở mọi nhiệt độ | Vài người lẻn ra giữa phim lúc nào cũng có | Nước trong chậu để ngoài sân vơi dần |
| Sôi | Hơi hình thành trong lòng nước, sủi bọt khắp nơi | Cả rạp ào ra cùng lúc | Nồi nước sùng sục |
| Nhiệt độ | Mức nóng, năng lượng trung bình mỗi phân tử | Khán giả khoẻ trung bình cỡ nào | Nhiệt kế chỉ 100 độ |
| Nhiệt lượng | Tổng năng lượng đã đổ vào | Tổng sức lực của cả rạp | Đun nồi to tốn gas hơn nồi nhỏ |
| Áp suất | Lực đè lên mỗi phần diện tích | Độ chen chúc ngoài cửa | Hơi dồn trong nồi kín |
Hai cặp dễ nhầm nhất là bay hơi với sôi, và nhiệt độ với nhiệt lượng. Một nồi nước to và một cốc nước cùng sôi đều ở cùng nhiệt độ, nhưng nồi to chứa nhiều nhiệt lượng hơn hẳn, nên đổ lên da thì nồi to gây bỏng nặng hơn. Nồi áp suất đổi được nhiệt độ sôi; còn kích cỡ nồi, lượng nước chỉ đổi nhiệt lượng cần đổ vào.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi con hỏi "sao nồi này hầm nhanh thế", cứ nói:
Một là: nước muốn sôi thì hơi phải chen thoát ra khỏi mặt nước, mà bên trên đè càng mạnh thì nước càng phải nóng mới chen ra được. Hai là: nồi áp suất đậy kín, giữ hơi lại đè lên mặt nước, nên nước nóng quá 100 độ mới sôi. Ba là: nước nóng hơn thì thịt, đậu mềm nhanh hơn nhiều, còn lên núi cao thì ngược lại, nước sôi sớm mà chưa đủ nóng nên nấu lâu.
Đi kèm là một lời dặn an toàn mà người lớn nên nói với cả nhà: không mở nắp khi nồi còn áp suất, không để trẻ em đứng gần khi xả van, kiểm tra van và gioăng sạch trước mỗi lần nấu, và khi nồi có dấu hiệu lạ như xì hơi quanh nắp, van không xả, tay cầm lỏng thì ngưng dùng và mang tới nơi bảo hành.
Nếu chẳng may bị bỏng hơi nóng, làm mát vùng bỏng bằng nước sạch mát và đi khám khi vết bỏng rộng, phồng rộp nhiều hoặc ở mặt, tay của trẻ nhỏ; trường hợp nặng gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nồi áp suất phải chờ xả hết hơi mới mở được nắp?
Bên trong nước đang nóng quá 100 độ nhờ áp suất cao. Mở nắp đột ngột làm áp suất tụt ngay, nước sôi bùng lên và hơi, nước nóng có thể phụt ra ngoài gây bỏng. Chốt khoá trên nắp tồn tại để ngăn chuyện này.
Vì sao không được đổ đầy nồi áp suất?
Cần chừa khoảng trống cho hơi tích lại và cho bọt nổi lên mà không trào vào lỗ van. Đổ quá mức làm van dễ tắc vì cặn thức ăn, mất đường xả hơi. Mức tối đa do nhà sản xuất vạch sẵn trong lòng nồi.
Ở vùng núi cao nấu cơm có chín không?
Vẫn chín, nhưng nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn nên hạt gạo, sợi mì mềm chậm hơn và có khi không đạt độ chín như ở đồng bằng. Người sống ở nơi rất cao thường nấu lâu hơn hoặc dùng nồi áp suất.
Nồi cơm điện có phải là nồi áp suất không?
Nồi cơm điện thông thường không kín hơi và chỉ đun ở quanh 100 độ. Có loại nồi cơm điện áp suất được thiết kế kín và có van như nồi áp suất. Cách nhận biết là nhìn van và mô tả của nhà sản xuất.
Vì sao van nồi áp suất xì đều đều trong lúc nấu?
Khi áp suất trong nồi đạt mức thiết kế, van mở hé cho một phần hơi thoát ra để giữ áp suất không tăng thêm. Tiếng xì đều nghĩa là nồi đang giữ ổn định, đó thường là lúc bắt đầu tính giờ và giảm lửa.
Thêm muối vào nước có làm nước sôi nhanh hơn không?
Không. Muối hoà tan làm điểm sôi nhích lên một chút, tức nước phải nóng hơn mới sôi, nhưng với lượng muối nêm nếm thì chênh lệch rất nhỏ. Cảm giác nước sủi lên khi vừa rắc muối chỉ là hạt muối làm chỗ bám cho bọt.