PhucTap.comPhức Tạp
Khoa học trong nhà và ngoài đường

Lò vi sóng hoạt động như thế nào: phân tử nước xoay như học sinh tập thể dục

Lò vi sóng làm phân tử nước trong món ăn lắc qua lại hàng tỷ lần mỗi giây, cọ vào nhau mà nóng lên. Giải thích bằng sân trường tập thể dục, có ví dụ tính giờ hâm.

Top-down view of a school courtyard with rows of students in white shirts turning in unison during morning exercise, seen from far above, soft morning daylight

Lò vi sóng không đốt nóng món ăn từ bên ngoài như bếp lửa: nó phát ra một loại sóng làm các phân tử nước trong món ăn lắc qua lắc lại cực nhanh, chen va vào nhau, và chính sự chen va đó sinh ra nhiệt. Thứ gì chứa nhiều nước thì nóng nhanh, thứ gì khô như cái đĩa sứ thì tự nó nóng chậm hơn nhiều.

Bạn gặp câu hỏi này khi thấy bát canh hâm xong nóng rẫy ở mép mà giữa vẫn nguội, khi lỡ để chiếc thìa inox trong lò và thấy tia lửa, hay khi ai đó bảo đồ hâm lò vi sóng "nhiễm phóng xạ". Hình ảnh giúp hiểu nhanh nhất là một sân trường giờ thể dục buổi sáng.

Sân trường giờ thể dục: ai là ai trong lò vi sóng

Hình dung sân trường đông học sinh đứng xếp hàng. Thầy thể dục cầm còi, mỗi tiếng còi là cả sân phải quay sang hướng ngược lại. Đặt từng thứ trong lò vào đúng chỗ:

Ở sân trườngTrong lò vi sóng
Học sinh, mỗi em có một "mặt trước" và "lưng" rõ ràngPhân tử nước: một đầu hơi dương, một đầu hơi âm, nên bị điện trường xoay được
Tiếng còi "quay trái, quay phải" đổi liên tụcĐiện trường của vi sóng đổi chiều khoảng 2,45 tỷ lần mỗi giây
Học sinh quay vội, vai chạm vai, người nóng bừngPhân tử lắc theo, va đập vào nhau, động năng biến thành nhiệt
Cột cờ, ghế đá đứng im dù còi kêuĐĩa sứ, thuỷ tinh khô: không có "mặt trước" để xoay nên ít nóng
Học sinh đang khoác tay nhau thành vòng chặtNước đá: phân tử bị khoá trong mạng tinh thể, khó lắc
Tường rào cao quanh sân, tiếng còi dội lạiVỏ kim loại và tấm lưới ở cửa giữ sóng bên trong

Ẩn dụ này giải thích được ngay vì sao lò vi sóng hâm cơm, canh, sữa rất nhanh: đó là những thứ đầy nước, cả sân đông nghịt học sinh. Còn bánh quy khô, hạt rang thì ít nước, sân thưa, nên nóng chậm và nóng kiểu khác.

Máy chạy thế nào: từ phích cắm tới bát canh bốc hơi

Bên trong cái hộp kim loại đó là một chuỗi khá gọn:

  1. Biến điện thành sóng. Điện từ ổ cắm được nâng lên điện áp cao, cấp cho một bộ phát sóng tên là magnetron. Nó tạo ra vi sóng, cùng họ với sóng radio nhưng tần số cao hơn.
  2. Dẫn sóng vào khoang. Sóng đi qua một ống dẫn ngắn vào khoang nấu. Thành khoang bằng kim loại nên sóng dội qua dội lại, như tiếng còi dội vào tường rào.
  3. Phân tử nước lắc theo. Điện trường của sóng đổi chiều liên tục; phân tử nước, chất béo và một phần đường trong món ăn bị kéo xoay theo, va đập vào nhau, nóng lên.
  4. Nhiệt lan vào trong. Sóng chỉ thấm vào món ăn chừng vài centimet từ bề mặt. Phần sâu hơn được làm nóng nhờ nhiệt truyền dần từ lớp ngoài vào, như mọi cách nấu khác.
  5. Đĩa xoay chia đều. Sóng dội trong khoang tạo ra chỗ mạnh chỗ yếu cố định. Đĩa xoay đưa món ăn đi qua lần lượt các chỗ đó để bớt chênh lệch.
  6. Tắt là hết. Ngắt điện thì bộ phát ngừng ngay, trong khoang không còn sóng, món ăn chỉ còn hơi nóng như món vừa nấu bằng bếp.

Chuỗi này cho thấy lò vi sóng là "nấu bằng cách lắc nước", không phải nấu bằng lửa hay hơi nóng. Vì vậy nó không làm vàng giòn bề mặt như lò nướng: không khí trong khoang không nóng tới mức đó.

Ví dụ giả định: hâm một cốc nước mất bao lâu

Dùng số tròn giả định để thấy năng lượng đi đâu. Làm nóng 1 gam nước thêm 1 độ C cần khoảng 4,2 jun. Ta hâm một cốc 250 gam nước từ 20 độ lên 80 độ, tức tăng 60 độ.

Nhiệt cần. 250 gam nhân 4,2 jun nhân 60 độ. 250 nhân 4,2 bằng 1.050; 1.050 nhân 60 bằng 63.000 jun.

Thời gian lý tưởng. Giả định lò đưa được 800 W, tức 800 jun mỗi giây, vào cốc nước. 63.000 chia 800 bằng khoảng 79 giây, gần một phút hai mươi giây.

Thời gian thật dài hơn. Không phải toàn bộ năng lượng vào nước: một phần làm nóng cốc, một phần thất thoát. Giả định chỉ 70 phần trăm vào nước thì cần 63.000 chia (800 nhân 0,7), tức 63.000 chia 560, khoảng 113 giây, gần hai phút.

Hâm gấp đôi lượng. Hai cốc, 500 gam, cần 126.000 jun, thời gian gần gấp đôi. Đây là lý do hướng dẫn hâm thường ghi "tăng thời gian khi tăng lượng": lò không mạnh lên khi bạn bỏ thêm đồ, cùng một lượng sóng phải chia cho nhiều phân tử hơn.

Phép tính cũng giải thích vì sao nên khuấy giữa chừng: tổng nhiệt có thể đã đủ, nhưng nằm dồn ở lớp ngoài, khuấy để chia đều trước khi hâm thêm.

Sân trường đúng tới đâu, chỗ nào phải bỏ

Hình ảnh học sinh quay theo còi rất dễ nhớ, nhưng nó gãy ở vài điểm.

Phân tử không quay tròn trọn vòng. Chúng chủ yếu bị kéo lắc, giật qua giật lại, và va chạm với hàng xóm liên tục. Nhiệt sinh ra từ chuyện lắc mà không theo kịp, cọ xát lẫn nhau, không phải từ việc mỗi phân tử quay đẹp một vòng như học sinh quay đằng sau.

Sân trường có một ông thầy đứng giữa, còn sóng trong lò đến từ mọi phía. Sóng dội vào thành khoang, chồng lên nhau, có chỗ cộng lại mạnh, có chỗ triệt tiêu. Đó là lý do có "điểm nóng" và "điểm nguội" trong cùng một bát.

Học sinh mỏi thì dừng, phân tử thì không mỏi. Lò cứ phát thì nước cứ nóng thêm, có thể vượt điểm sôi mà chưa sủi bọt nếu cốc quá nhẵn, rồi sôi trào đột ngột khi bạn chạm vào. Đặt một que gỗ hay thìa gỗ không kim loại trong cốc khi hâm lâu là cách người ta hay làm để giảm hiện tượng này.

Nước đá không hoàn toàn đứng im. Mép băng tan chút ít thành nước lỏng, nước lỏng nóng rất nhanh, nên rã đông bằng lò hay bị chín mép trong khi lõi còn đá. Chế độ rã đông bật tắt từng nhịp để nhiệt kịp lan vào trong.

Hiểu lầm hay gặp về lò vi sóng

"Đồ ăn hâm lò vi sóng bị nhiễm phóng xạ". Vi sóng là bức xạ không ion hoá, cùng họ với sóng radio, không đủ năng lượng để biến chất trong món ăn thành chất phóng xạ. Tắt lò là trong khoang hết sóng, món ăn không giữ lại gì ngoài hơi nóng.

"Lò vi sóng nấu từ trong ra ngoài". Sóng thấm vào vài centimet từ bề mặt. Miếng thịt dày vẫn chín từ ngoài vào, phần lõi nhờ nhiệt truyền dần. Cảm giác "trong nóng hơn ngoài" thường do bề mặt bay hơi nhanh nên nguội bớt.

"Kim loại vào lò là nổ". Kim loại phản xạ sóng và tích điện ở mép nhọn, gây tia lửa, có thể làm hỏng lò hoặc bén lửa giấy bạc. Nguyên tắc an toàn đơn giản: không đưa kim loại, giấy bạc, bát viền vàng bạc vào lò, trừ khi nhà sản xuất ghi rõ cho phép.

"Lò vi sóng làm mất hết chất dinh dưỡng". Chất nào nhạy với nhiệt thì mất bớt ở mọi cách nấu. Hâm nhanh, ít nước có khi còn giữ lại tốt hơn luộc lâu. Thứ quyết định là nhiệt độ và thời gian, không phải "loại sóng".

Lò vi sóng và mấy thứ hay bị đánh đồng với nó

Bếp nhà thường có vài thiết bị làm nóng theo nguyên lý khác nhau:

Thiết bịLàm nóng bằng gìMón ăn nóng từ đâuLàm vàng giòn bề mặt
Lò vi sóngSóng lắc phân tử nướcLớp ngoài vài centimet, rồi truyền vàoKhông
Lò nướng điệnThanh nhiệt nóng đỏ và không khí nóngBề mặt, truyền dần vào trongCó
Nồi chiên không dầuQuạt thổi không khí rất nóngBề mặt, khô nhanhCó
Bếp từTừ trường làm đáy nồi tự nóngĐáy nồi, rồi tới món ănTuỳ cách nấu
Máy chụp X quang (để so sánh)Tia X, bức xạ ion hoáKhông dùng để nấuKhông liên quan

Dòng cuối để thấy vì sao "vi sóng" và "tia X" không cùng một nhóm nguy hiểm dù đều gọi là bức xạ: tia X mang năng lượng đủ bứt điện tử khỏi nguyên tử, vi sóng thì không. Vi sóng mạnh vẫn gây bỏng như mọi nguồn nhiệt, nên lò có khoá cửa tự ngắt khi mở.

Một chỗ nhầm nữa là giữa "lò vi sóng có nướng" và lò nướng. Loại có nướng chỉ là lò vi sóng gắn thêm thanh nhiệt trên nóc; khi chọn chế độ nướng, thanh nhiệt làm vàng mặt món ăn như lò nướng nhỏ, còn phần làm nóng nhanh bên trong vẫn do sóng lắc nước. Hai cơ chế chạy song song trong cùng một khoang, nên bát đĩa dùng cho chế độ kết hợp phải chịu được cả hai.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi bà hỏi "cái hộp này nó đun bằng gì mà không thấy lửa", giải thích thế này là bà hình dung được:

Một là: lò phát ra một loại sóng vô hình, giống như tiếng còi của thầy thể dục bắt cả sân quay qua quay lại thật nhanh. Hai là: thứ bị bắt quay là nước nằm sẵn trong đồ ăn, chúng chen nhau, va nhau mà nóng lên, nên món nào nhiều nước thì nóng nhanh. Ba là: tắt máy là hết sóng, đồ ăn chỉ còn hơi nóng, không giữ lại thứ gì lạ.

Kèm thêm hai nguyên tắc an toàn ai trong nhà cũng nên biết: không cho kim loại, giấy bạc vào lò; hâm chất lỏng lâu thì khuấy giữa chừng và cẩn thận khi lấy ra vì có thể sôi trào bất ngờ. Trứng nguyên vỏ, hộp kín nắp cũng dễ nổ vì hơi nước bên trong không có đường thoát.

Nếu lò có tia lửa bất thường khi trong khoang không có kim loại, cửa đóng không khít, hay lò chạy mà không nóng, đó là việc của thợ sửa có chuyên môn; không tự mở vỏ lò, vì bên trong có linh kiện giữ điện áp cao kể cả khi đã rút điện.

Câu hỏi thường gặp

Đứng sát lò vi sóng khi đang chạy có hại không?

Vỏ kim loại và tấm lưới ở cửa giữ gần hết sóng bên trong, lượng lọt ra của lò còn tốt rất nhỏ và giảm nhanh theo khoảng cách. Lò có cửa móp, gioăng hỏng thì nên ngừng dùng và nhờ thợ kiểm tra.

Vì sao cửa lò vi sóng có tấm lưới chi chít lỗ?

Lỗ lưới nhỏ hơn nhiều so với bước sóng của vi sóng, khoảng mười mấy centimet, nên sóng không lọt qua được, còn ánh sáng có bước sóng rất ngắn thì lọt qua để bạn nhìn vào trong.

Vì sao hâm bánh mì bằng lò vi sóng hay bị dai?

Sóng làm nước trong bánh nóng và bốc hơi ra bề mặt, hơi nước thoát đi để lại ruột bánh khô cứng, vỏ thì mềm ẩm. Lò vi sóng không làm giòn vỏ vì không khí trong khoang không đủ nóng.

Vì sao chạy lò vi sóng không có gì bên trong lại bị dặn là không nên?

Không có món ăn hấp thụ thì sóng dội qua dội lại và quay về bộ phát nhiều hơn, làm bộ phát nóng và nhanh hỏng. Nguyên tắc là luôn có thứ gì đó chứa nước trong khoang khi bật.

Hộp nhựa nào cho vào lò vi sóng được?

Chỉ những hộp nhà sản xuất ghi rõ dùng được cho lò vi sóng. Nhựa không chịu nhiệt có thể biến dạng khi tiếp xúc với đồ ăn nóng, nhất là đồ nhiều dầu mỡ. Khi không chắc, chuyển sang bát sứ hoặc thuỷ tinh chịu nhiệt.

Lò vi sóng ghi 800 W có phải tốn 800 W điện không?

Thường con số ghi to là công suất sóng đưa vào khoang, còn công suất lấy từ ổ điện lớn hơn vì bộ phát có hao phí. Nhãn sau lò thường ghi riêng hai con số, đọc kỹ để biết lò kéo bao nhiêu điện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138