Vốn hoá thị trường là giá của một cổ phần ở lần mua bán gần nhất, nhân với tổng số cổ phần của công ty. Nó cho biết, nếu ai đó tin vào mức giá vừa khớp, thì cả công ty "đáng" bao nhiêu. Con số này không phải số tiền công ty đang có, cũng không phải số tiền ai đó đã bỏ ra.
Bạn gặp chữ vốn hoá khi đọc tin "vốn hoá thị trường bốc hơi hàng nghìn tỷ trong một phiên", "công ty X vượt mốc vốn hoá", hay khi so sánh độ lớn của các doanh nghiệp. Tin tức hay khiến người đọc tưởng có một khoản tiền khổng lồ vừa biến mất ở đâu đó. Bài này dùng hình ảnh một vườn cam chia phần để chỉ ra con số ấy được tính thế nào, vì sao nó lên xuống nhanh như vậy, và chỗ nào không nên đọc nó theo nghĩa đen.
Vườn cam chia mười nghìn phần: hình ảnh dùng xuyên bài
Hình dung một vườn cam lớn được chia thành 10.000 phần bằng nhau, mỗi phần là quyền hưởng một phần mười nghìn số cam thu hoạch, mãi mãi. Người giữ phần sống rải rác khắp nơi, thỉnh thoảng có người muốn bán bớt, có người muốn mua thêm, và họ gặp nhau ở một cái chợ nhỏ đầu làng. Ở chợ, giá một phần không cố định: hôm nay khớp ở 2 triệu, tuần sau có thể 1,8 triệu hay 2,3 triệu. Ai đó đứng ngoài muốn biết "cả vườn đáng bao nhiêu" thì cách nhanh nhất là lấy giá phần vừa bán nhân với 10.000. Từng yếu tố tương ứng như sau:
| Vườn cam | Thuật ngữ |
|---|---|
| Cả vườn cam cùng mọi quyền lợi tương lai | Công ty |
| Một phần trong 10.000 phần | Một cổ phần |
| Chợ đầu làng nơi người ta mua bán phần | Thị trường chứng khoán, sàn giao dịch |
| Giá khớp ở lần mua bán gần nhất | Thị giá cổ phiếu |
| Giá phần vừa bán × 10.000 phần | Vốn hoá thị trường |
| Tổng số phần đang tồn tại | Số cổ phần đang lưu hành |
Điều cần thấy ngay: con số vốn hoá chỉ được suy ra từ một vài lần mua bán. Không ai bỏ ra cùng lúc 10.000 lần giá đó, và cũng không có cái két nào chứa số tiền ấy.
Máy chạy thế nào: từ một lần khớp giá tới con số trên báo
Con số vốn hoá trên bảng tin được dựng qua mấy khâu, khâu nào cũng có thể thay đổi:
- Người mua và người bán gặp nhau. Một người muốn bán phần với giá không dưới mức nào đó, một người muốn mua với giá không quá mức nào đó. Khi hai mức gặp nhau, giao dịch khớp.
- Giá khớp trở thành thị giá. Giá của lần khớp gần nhất được coi là giá hiện tại của một cổ phần, dù có khi chỉ vài phần đổi chủ.
- Nhân với tổng số cổ phần. Thị giá nhân số cổ phần đang lưu hành ra vốn hoá. Công thức chỉ có vậy.
- Giá đổi thì vốn hoá đổi theo, tức thì. Mỗi lần khớp ở giá khác, vốn hoá đổi trên toàn bộ số phần, kể cả hàng nghìn phần nằm yên trong tay người không mua bán gì.
- Số cổ phần đổi thì vốn hoá cũng đổi. Công ty phát hành thêm hoặc mua lại cổ phần của chính mình thì tổng số phần thay đổi, kéo theo vốn hoá.
Khâu thứ tư là gốc rễ của những dòng tít giật gân. Một nhóm nhỏ mua bán ở giá thấp hơn là đủ để con số trên toàn bộ vườn giảm theo, vì công thức dùng một giá để nhân cho tất cả.
Ví dụ số giả định: vốn hoá "bốc hơi" 2 tỷ mà chỉ 20 triệu đổi chủ
Ví dụ giả định, số tròn. Vườn cam có 10.000 phần.
- Hôm thứ Hai, lần khớp cuối cùng ở giá 2 triệu đồng một phần. Vốn hoá: 2.000.000 × 10.000 = 20 tỷ đồng.
- Hôm thứ Ba, có tin đồn sâu bệnh. Một người cần tiền gấp bán 10 phần ở giá 1,8 triệu. Đó là lần khớp cuối ngày.
- Vốn hoá mới: 1.800.000 × 10.000 = 18 tỷ đồng. Báo đưa tin: "vốn hoá bốc hơi 2 tỷ".
- Số tiền thật sự đổi tay hôm đó: 10 × 1.800.000 = 18 triệu đồng. So với giá hôm trước, người bán nhận ít hơn 10 × 200.000 = 2 triệu đồng.
- Mười nghìn trừ mười, tức 9.990 phần còn lại không ai mua bán, nhưng "giá trên giấy" của chúng giảm 9.990 × 200.000 = 1,998 tỷ đồng.
- Hôm thứ Tư, tin đồn được cải chính, khớp lại ở 2 triệu. Vốn hoá quay về 20 tỷ, như chưa có gì xảy ra.
Hai tỷ "bốc hơi" không chảy vào túi ai và không rời khỏi két nào. Đó là sự thay đổi của một phép nhân. Người thật sự chịu thiệt chỉ là ai đã bán ở giá thấp, và họ thiệt 2 triệu, không phải 2 tỷ. Những người giữ phần chỉ mất "trên giấy" nếu họ không bán.
Con số vốn hoá được dùng vào việc gì
Dù không phải tiền trong két, vốn hoá vẫn là con số hữu ích nếu dùng đúng chỗ. Quay lại vườn cam, người ta dùng phép nhân "giá × số phần" cho mấy việc sau:
- So độ lớn giữa các vườn. Vườn A giá 2 triệu mỗi phần nhưng chỉ có 1.000 phần (vốn hoá 2 tỷ), vườn B giá 200.000 đồng nhưng có 100.000 phần (vốn hoá 20 tỷ). Nhìn giá một phần thì A "đắt" hơn; nhìn vốn hoá thì B lớn gấp mười lần. Giá một phần đứng một mình không nói lên độ lớn.
- Xếp nhóm công ty lớn, vừa, nhỏ. Các bảng tin hay chia công ty theo mốc vốn hoá, vì nhóm lớn và nhóm nhỏ thường biến động khác nhau.
- Làm trọng số cho chỉ số chung. Nhiều chỉ số chứng khoán cho công ty vốn hoá lớn "nặng ký" hơn trong phép tính trung bình.
- Làm tử số cho các tỷ số định giá. Lấy vốn hoá chia lợi nhuận cả năm, người ta ra con số "mua cả vườn thì mất mấy năm lời mới hoàn vốn".
Cả bốn cách dùng đều coi vốn hoá là một thước đo kỳ vọng tại một thời điểm, không phải số tiền có sẵn. Đọc theo nghĩa đó thì không bị những dòng tít "bốc hơi" làm hoảng.
Vườn cam đúng tới đâu, từ đâu phải bỏ
Vườn cam cho thấy rõ cách tính và vì sao con số vốn hoá phản ứng mạnh với từng lần mua bán. Nó cũng gợi ý một điều đúng: người ta trả tiền cho một phần vì tin vào số cam sẽ hái được trong tương lai, chứ không phải chỉ vì cái cây đang đứng đó.
Hình ảnh bắt đầu sai ở chỗ một vườn cam có giá trị đất và cây khá dễ ước lượng. Một công ty thì giá trị nằm phần lớn ở khả năng kiếm lời sau này: khách hàng, đội ngũ, thương hiệu, công nghệ. Vì thế vốn hoá có thể cao gấp nhiều lần tài sản trên sổ sách, hoặc thấp hơn, tuỳ người mua kỳ vọng gì.
Hình ảnh còn sai ở chỗ coi mọi phần đều có thể bán ở giá vừa khớp. Thực tế, nếu tất cả người giữ phần cùng muốn bán một lúc, giá sẽ tụt sâu vì không đủ người mua; ngược lại, ai muốn mua trọn cả vườn thường phải trả cao hơn giá chợ vì phải thuyết phục từng người buông phần. Ngoài ra, ở nhiều công ty, một phần lớn cổ phần nằm trong tay cổ đông lớn và gần như không bao giờ ra chợ, nên giá chỉ do một lượng nhỏ phần đang được mua bán quyết định.
Những hiểu lầm hay gặp về vốn hoá
Vốn hoá là số tiền công ty đang có. Tiền của công ty nằm trong tài khoản công ty và trên bảng cân đối kế toán. Vốn hoá là giá người ngoài đặt cho phần sở hữu, hai con số không liên quan trực tiếp.
Vốn hoá bốc hơi nghĩa là có người mất ngần ấy tiền. Như ví dụ: hai tỷ biến mất trên giấy trong khi chỉ hai triệu là khoản chênh thật của người đã bán. Người không bán chưa mất gì thật, dù họ cũng không giàu như hôm trước nếu tính theo giá chợ.
Công ty vốn hoá lớn hơn thì làm ăn tốt hơn. Vốn hoá phản ánh kỳ vọng của người mua, có thể đúng hoặc sai. Một công ty nhỏ lời đều có thể vốn hoá thấp hơn một công ty lỗ nhưng được kỳ vọng nhiều.
Có vốn hoá 20 tỷ thì bán được cả công ty 20 tỷ. Bán trọn công ty là một thương vụ khác hẳn mua bán vài phần lẻ; giá có thể cao hơn hoặc thấp hơn nhiều.
Vốn hoá hay bị nhầm với những con số nào
Bốn con số dưới đây đều có chữ "vốn" hoặc "giá trị" và rất dễ bị đọc lẫn. Ví dụ giả định cho vườn cam có mệnh giá ghi trên giấy 100.000 đồng mỗi phần:
| Con số | Cách tính trong ví dụ | Nói lên điều gì |
|---|---|---|
| Vốn hoá thị trường | 2 triệu × 10.000 = 20 tỷ | Người mua bán đang định giá phần sở hữu bao nhiêu |
| Vốn điều lệ | 100.000 × 10.000 = 1 tỷ | Tổng mệnh giá các phần, gần với số vốn góp ban đầu |
| Giá trị sổ sách (vốn chủ sở hữu) | Tài sản giả định 12 tỷ − nợ 4 tỷ = 8 tỷ | Phần còn lại của chủ theo sổ kế toán |
| Giá trị doanh nghiệp | Vốn hoá 20 tỷ + nợ 4 tỷ − tiền mặt 1 tỷ = 23 tỷ | Giá ước tính để mua cả vườn kèm luôn nợ |
| Doanh thu năm | Tiền bán cam một năm, giả định 5 tỷ | Quy mô buôn bán, chưa trừ chi phí |
Cặp hay nhầm nhất là vốn hoá và vốn điều lệ. Vốn điều lệ gần như đứng yên, chỉ đổi khi công ty tăng hoặc giảm vốn; vốn hoá thì đổi theo từng lần khớp giá. Hai con số chênh nhau hàng chục lần là chuyện bình thường.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Nếu ai trong nhà đọc tin "bốc hơi nghìn tỷ" mà hoảng, ba câu sau đủ để giải thích, không cần chữ nào của thị trường chứng khoán:
Một. Lấy giá một phần vừa bán nhân với tổng số phần thì ra cái gọi là vốn hoá, tức là giá trên giấy của cả công ty.
Hai. Chỉ cần vài người mua bán ở giá thấp hơn là con số nhân lên cho cả công ty tụt theo, dù gần như không có tiền nào đổi tay.
Ba. Cho nên "bốc hơi" là chuyện của phép nhân, không phải có một đống tiền vừa cháy mất.
Bài này chỉ giải thích cách tính và cách đọc con số, không nhận định công ty nào đắt hay rẻ và không phải lời khuyên mua bán cổ phiếu. Khi đọc một con số vốn hoá, câu hỏi đáng đặt ra là: giá này khớp ở bao nhiêu phần, và bao nhiêu phần còn lại chưa từng ra chợ.
Câu hỏi thường gặp
Vốn hoá thị trường được tính lúc nào?
Liên tục trong giờ giao dịch, mỗi lần giá khớp thay đổi thì con số đổi theo. Con số đưa lên báo thường dùng giá đóng cửa của phiên gần nhất, nên hai tờ báo đọc ở hai thời điểm có thể ghi khác nhau.
Công ty chưa lên sàn có vốn hoá không?
Không có vốn hoá thị trường theo nghĩa hằng ngày, vì không có chợ mua bán liên tục. Khi có thương vụ gọi vốn hay mua lại, người ta nói định giá công ty ở mức nào đó, dựa trên giá của lần mua bán đó.
Vì sao vốn hoá có thể lớn hơn nhiều so với tài sản của công ty?
Vì người mua trả tiền cho khả năng kiếm lời trong tương lai, không chỉ cho tài sản hiện có. Kỳ vọng càng cao, khoảng chênh càng lớn, và khoảng chênh này cũng có thể co lại rất nhanh.
Chia tách cổ phiếu có làm vốn hoá thay đổi không?
Về nguyên tắc thì không. Một phần thành hai phần thì giá mỗi phần khoảng một nửa, phép nhân cho ra con số gần như cũ. Sau đó giá có thể trôi theo cung cầu như bình thường.
Công ty mua lại cổ phần của chính mình thì vốn hoá thế nào?
Số cổ phần lưu hành giảm, công ty cũng chi ra một khoản tiền. Vốn hoá sau đó tuỳ giá khớp mới, không tự động tăng hay giảm theo một quy tắc cố định.
Vốn hoá có phải thước đo duy nhất về độ lớn của công ty không?
Không. Doanh thu, số lao động, tài sản, lợi nhuận đều là những thước đo khác. Vốn hoá chỉ cho biết người mua bán cổ phần đang định giá phần sở hữu ra sao vào một thời điểm.