Khấu hao là cách chia giá một tài sản dùng được nhiều năm, như xe, máy, nhà xưởng, thành từng phần và trừ dần vào chi phí của mỗi năm tài sản đó còn làm việc. Mục đích là để mỗi năm gánh đúng phần hao mòn của năm đó, thay vì dồn hết giá tiền vào năm mua.
Bạn gặp chữ khấu hao khi đọc báo cáo tài chính có dòng "chi phí khấu hao", khi người bán xe cũ nói "xe khấu hao hết rồi", hay khi người nhà làm ăn tính giá thành mà cứ thấy năm đầu lỗ, năm sau lời không hiểu vì sao. Bài này giải thích khái niệm bằng chiếc xe tải nhỏ của một vựa rau: mua một lần, chạy sáu năm, và câu hỏi tưởng đơn giản là chiếc xe ấy tốn bao nhiêu tiền cho mỗi năm.
Chiếc xe tải giao rau: hình ảnh dùng xuyên bài
Hình dung vựa rau của anh Ba, mỗi sáng chở rau từ chợ đầu mối đi giao cho các quán ăn. Anh mua một chiếc xe tải nhỏ giá 600 triệu đồng, trả một lần. Anh tính xe chạy được khoảng sáu năm, sau đó bán lại làm xe cũ được khoảng 60 triệu. Câu hỏi: năm nay vựa rau lời bao nhiêu? Nếu trừ trọn 600 triệu vào năm nay thì năm nay lỗ nặng, năm năm sau lại lời đẹp một cách giả tạo, vì xe chạy mỗi ngày mà không thấy tốn gì. Khấu hao giải quyết đúng chỗ đó. Các phần của câu chuyện ứng với thuật ngữ như sau:
| Ở vựa rau | Thuật ngữ |
|---|---|
| Giá mua chiếc xe 600 triệu | Nguyên giá |
| Sáu năm anh Ba dự tính xe còn chạy được | Thời gian sử dụng ước tính |
| Khoảng 60 triệu bán xe cũ cuối đời | Giá trị thanh lý ước tính |
| Phần giá xe chia cho mỗi năm | Chi phí khấu hao năm |
| Tổng phần đã chia qua các năm | Khấu hao luỹ kế |
| Giá mua trừ phần đã chia | Giá trị còn lại trên sổ |
Khấu hao, nói gọn, là trả lời câu hỏi: mỗi năm chạy xe "ăn" mất bao nhiêu trong giá trị chiếc xe. Không ai biết con số đó chính xác, nên kế toán dùng một quy ước có thể kiểm tra được, rồi áp dụng nhất quán qua các năm.
Máy chạy thế nào: từ ngày mua xe tới ngày bán xe cũ
Khấu hao không phải một lần tính, mà là một chuỗi ghi chép nối nhau suốt đời tài sản:
- Ngày mua. Tiền ra 600 triệu, nhưng không ghi thành chi phí. Chiếc xe được ghi là một tài sản, giống như tiền đổi chỗ từ két sang bãi xe.
- Chọn cách chia. Cách phổ biến nhất là chia đều mỗi năm (đường thẳng). Có cách chia nhiều ở năm đầu, ít ở năm sau, hợp với máy móc mất giá nhanh lúc mới. Cách nào được phép và số năm tối thiểu, tối đa cho từng loại tài sản do quy định hiện hành đặt ra.
- Mỗi năm trừ một phần. Phần khấu hao năm được đưa vào chi phí, đứng cạnh tiền xăng, tiền lương tài xế. Lợi nhuận năm đó giảm tương ứng.
- Giá trị trên sổ giảm dần. Sau mỗi năm, giá trị còn lại của xe trên sổ sách nhỏ đi đúng bằng phần đã trừ.
- Cuối đời tài sản. Khi bán xe cũ, giá bán được so với giá trị còn lại trên sổ. Bán cao hơn thì có một khoản lời nhỏ, thấp hơn thì một khoản lỗ nhỏ.
Điểm cần giữ trong đầu: tiền chỉ ra một lần duy nhất ở bước đầu. Mọi bước sau chỉ là di chuyển con số trên sổ, không có đồng nào thật sự rời két. Đây là lý do khấu hao làm lợi nhuận và tiền mặt lệch nhau.
Ví dụ số giả định: năm đầu lỗ hay lời tuỳ cách tính
Ví dụ giả định, số tròn. Mỗi năm vựa rau có doanh thu 1 tỷ đồng, các chi phí khác (giá rau nhập, lương, xăng, sửa xe) là 700 triệu đồng. Xe giá 600 triệu, dùng sáu năm, ước bán lại 60 triệu.
- Phần cần chia: 600 − 60 = 540 triệu đồng (phần giá trị xe thật sự tiêu hao).
- Khấu hao đường thẳng mỗi năm: 540 : 6 = 90 triệu đồng.
- Lợi nhuận mỗi năm nếu có khấu hao: 1.000 − 700 − 90 = 210 triệu đồng, đều đặn cả sáu năm.
- Nếu không khấu hao mà dồn hết giá xe vào năm mua: năm đầu 1.000 − 700 − 600 = −300 triệu (lỗ); năm thứ hai tới thứ sáu mỗi năm 1.000 − 700 = 300 triệu (lời).
- Kiểm tra tổng sáu năm của cách dồn: −300 + 5 × 300 = 1.200 triệu; cộng 60 triệu bán xe cũ ra 1.260 triệu. Cách khấu hao: 6 × 210 = 1.260 triệu. Tổng như nhau.
- Giá trị còn lại trên sổ sau ba năm: 600 − 3 × 90 = 330 triệu đồng.
Tổng lời sáu năm không đổi, chỉ có cách phân bố qua các năm là đổi. Cách dồn làm năm đầu trông như sắp phá sản và các năm sau trông như hái ra tiền; cách khấu hao cho thấy vựa rau đều đặn lời khoảng 210 triệu mỗi năm, sát với thực tế hơn.
Khấu hao trong một chuyến giao rau: tính giá thành cho đúng
Khấu hao không chỉ là chuyện của báo cáo cuối năm. Nó trả lời một câu rất đời thường của anh Ba: mỗi chuyến giao rau thật sự tốn bao nhiêu, để báo giá cho quán ăn không bị hụt. Tiếp ví dụ giả định ở trên: khấu hao xe 90 triệu đồng một năm, xe chạy 300 ngày một năm, mỗi ngày một chuyến.
Phần giá xe gánh trên mỗi chuyến: 90.000.000 : 300 = 300.000 đồng. Giả định tiền xăng mỗi chuyến 200.000 đồng và tiền công tài xế 300.000 đồng. Nếu chỉ cộng những khoản trả bằng tiền mặt hôm đó, anh Ba thấy mỗi chuyến tốn 200.000 + 300.000 = 500.000 đồng. Cộng thêm phần khấu hao, chi phí thật là 500.000 + 300.000 = 800.000 đồng, cao hơn 60%.
Người làm ăn nhỏ bỏ quên phần 300.000 đồng này là chuyện rất hay gặp: báo giá chỉ đủ bù xăng và công, tưởng là lời, tới năm thứ sáu xe hỏng thì không có tiền thay. Chiếc xe đã âm thầm "tiêu" dần giá trị của nó qua từng chuyến, chỉ là không có hoá đơn nào ghi lại từng ngày.
Hình ảnh chiếc xe đúng tới đâu, từ đâu thì phải bỏ
Chiếc xe tải minh hoạ đúng ý cốt lõi: một thứ phục vụ nhiều năm thì chi phí của nó nên được chia cho nhiều năm. Ý này áp dụng cho máy may của xưởng, lò nướng của tiệm bánh, dàn máy tính của văn phòng.
Hình ảnh dễ gây hiểu sai ở chỗ: nó khiến người ta tưởng khấu hao đo đúng độ mòn của chiếc xe. Thật ra khấu hao là một quy ước phân bổ, dựa trên ước tính số năm và giá bán lại. Xe được giữ gìn kỹ vẫn bị khấu hao như xe chạy ẩu; một cỗ máy đã khấu hao hết trên sổ có thể vẫn chạy tốt thêm nhiều năm. Giá trị trên sổ và giá trị ngoài chợ xe cũ là hai con số khác nhau.
Hình ảnh còn không áp dụng được cho mọi tài sản. Đất đai nhìn chung không bị "chạy mòn" như xe nên thường không khấu hao theo cách này. Phần mềm, bản quyền, thương hiệu mua lại là tài sản vô hình, có cách phân bổ riêng. Và khi tính thuế, số năm khấu hao, phương pháp được phép cho từng nhóm tài sản do văn bản hiện hành quy định, có thể khác với con số anh Ba tự ước; mức cụ thể cần tra cổng thông tin chính thức.
Những hiểu lầm hay gặp về khấu hao
Khấu hao là tiền bỏ ra mỗi năm. Không có tiền ra lúc khấu hao. Tiền đã ra một lần khi mua; khấu hao chỉ chia con số đó lên sổ của nhiều năm.
Khấu hao là để dành tiền mua xe mới. Khấu hao không tự sinh ra một quỹ nào. Muốn có tiền thay xe, chủ phải chủ động để dành; con số khấu hao chỉ nhắc rằng tài sản đang hao dần.
"Khấu hao hết" nghĩa là đồ bỏ. Chỉ nghĩa là trên sổ sách giá trị đã chia xong. Chiếc xe vẫn có thể chạy và vẫn có giá bán lại ngoài chợ.
Khấu hao chính là giá xe mất đi ngoài thị trường. Giá thị trường lên xuống theo cung cầu, mẫu mã, giá xe mới. Khấu hao đi theo một lịch định trước, không chạy theo giá thị trường từng tháng.
Khấu hao nhiều thì doanh nghiệp làm ăn kém. Khấu hao lớn thường chỉ cho thấy doanh nghiệp có nhiều máy móc, nhà xưởng. Nó làm lời trên sổ thấp đi nhưng không phản ánh tiền đang chảy ra trong năm.
Khấu hao hay bị nhầm với những khái niệm nào
Các chữ dưới đây hay đứng chung một câu với khấu hao nhưng nói về chuyện khác:
| Khái niệm | Ở vựa rau của anh Ba | Khác khấu hao ở chỗ |
|---|---|---|
| Khấu hao | Chia 540 triệu giá xe cho sáu năm | (gốc so sánh) Quy ước phân bổ chi phí |
| Hao mòn thực tế | Lốp mòn, máy yếu dần | Là chuyện vật lý, khấu hao chỉ cố gắng phản ánh gần đúng |
| Mất giá thị trường | Giá xe cũ ngoài chợ năm nay | Do cung cầu quyết, có thể lên hoặc xuống |
| Chi phí sửa chữa | Thay má phanh, bảo dưỡng định kỳ | Là tiền ra thật, trừ ngay vào năm đó |
| Phân bổ chi phí trả trước | Trả trước ba năm tiền thuê bãi đậu xe | Cùng ý chia nhiều kỳ nhưng cho khoản trả trước, không phải tài sản đã mua |
| Tiền để dành thay xe | Khoản anh Ba tự gửi riêng mỗi năm | Là tiền thật được giữ lại, khấu hao không tự tạo ra |
Hai cặp hay nhầm nhất: khấu hao với chi phí sửa chữa (một bên là chia giá mua, một bên là tiền ra thật mỗi lần sửa), và khấu hao với mất giá thị trường (một bên theo lịch, một bên theo chợ).
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà buôn bán hỏi vì sao kế toán lại "trừ tiền xe" mỗi năm dù không trả đồng nào, cứ nói như sau. Ba câu đi đúng ba ý của bài: chia giá, không ra tiền, sổ khác chợ.
Một. Chiếc xe mua một lần mà chạy nhiều năm, nên giá xe được chia nhỏ ra cho từng năm nó chạy.
Hai. Mỗi năm trừ một phần vào chi phí để biết năm đó lời thật bao nhiêu, nhưng không có tiền nào ra thêm.
Ba. Con số trên sổ chỉ là quy ước, xe ngoài chợ đáng bao nhiêu là chuyện khác.
Ba câu này giúp người làm ăn nhỏ hiểu vì sao năm mua máy không phải là năm lỗ thật, và vì sao một doanh nghiệp đầy máy móc lại có lời trên sổ thấp hơn tiền mặt thu được. Cách khấu hao cụ thể để tính thuế thì tra quy định hiện hành hoặc hỏi người làm kế toán.
Câu hỏi thường gặp
Khấu hao đường thẳng là gì?
Là cách chia đều giá trị cần khấu hao cho mỗi năm sử dụng. Ví dụ giả định 540 triệu chia sáu năm thì mỗi năm 90 triệu, năm nào cũng như nhau, dễ tính và dễ kiểm tra.
Vì sao có cách khấu hao nhanh ở những năm đầu?
Vì có những tài sản mất giá trị sử dụng nhanh lúc mới, như máy móc công nghệ đổi đời liên tục. Chia nhiều ở đầu giúp sổ sách gần với thực tế hơn. Cách nào được phép áp dụng do quy định hiện hành.
Khấu hao có làm giảm thuế không?
Khấu hao là một khoản chi phí nên làm lợi nhuận tính thuế nhỏ đi trong các năm được trừ. Điều kiện được trừ và số năm tối thiểu, tối đa do văn bản thuế hiện hành quy định.
Đồ dùng trong nhà có cần khấu hao không?
Gia đình không phải lập sổ kế toán nên không bắt buộc. Nhưng nghĩ theo kiểu khấu hao vẫn có ích: chiếc tủ lạnh dùng mười năm thì mỗi năm thật ra tốn một phần mười giá mua.
Tài sản đã khấu hao hết mà vẫn dùng thì ghi thế nào?
Trên sổ, giá trị còn lại đã về mức dự tính và không trừ thêm nữa. Tài sản vẫn được theo dõi cho tới khi thanh lý, chỉ là không còn sinh thêm chi phí khấu hao.
Ước sai số năm sử dụng thì sao?
Lời từng năm sẽ lệch, nhưng tổng lời cả đời tài sản vẫn không đổi, vì cuối cùng khoản chênh hiện ra khi bán hoặc bỏ tài sản. Doanh nghiệp có thể điều chỉnh ước tính theo quy định.