PhucTap.comPhức Tạp
Con số, tỷ lệ và xác suất trong đời sống

Rủi ro tương đối và tuyệt đối giải thích bằng xe dưa hấu: “giảm một nửa” là mấy quả

Giảm 50% nguy cơ có khi chỉ là từ 4 xuống 2 trên 1.000. Giải thích rủi ro tương đối và tuyệt đối bằng chuyến xe chở dưa hấu, kèm ví dụ số giả định.

Wide shot of a small truck bed piled with green watermelons on a layer of straw at a roadside unloading spot, two cracked melons set aside on the ground, bright overcast light

Rủi ro tương đối cho biết nguy cơ thay đổi bao nhiêu phần so với lúc đầu, còn rủi ro tuyệt đối cho biết thực sự có thêm hay bớt đi bao nhiêu người, bao nhiêu ca. “Giảm 50% nguy cơ” có thể là từ 400 xuống 200 trên 1.000 người, cũng có thể chỉ là từ 4 xuống 2 trên 1.000 người. Hai câu nghe giống hệt nhau, nhưng ý nghĩa với đời sống của bạn khác xa.

Bạn gặp kiểu con số này nhiều hơn mình tưởng: tin sức khoẻ nói một thói quen “làm tăng gấp đôi nguy cơ”, quảng cáo thực phẩm chức năng hứa “giảm một nửa”, tờ rơi về sản phẩm an toàn ghi “giảm 80% tai nạn”, bác sĩ giải thích một loại thuốc “giảm 30% biến cố”. Bài này dùng một hình ảnh rất quen là chuyến xe chở dưa hấu để tách hai loại con số ra, tính một ví dụ giả định từng bước, rồi chỉ ra chỗ người ta hay đọc nhầm.

Chuyến xe dưa hấu: dựng hình ảnh trước khi nói thuật ngữ

Hình dung một chị buôn dưa hấu. Mỗi chuyến xe từ ruộng về chợ đầu mối chở 1.000 quả. Đường xóc, nên chuyến nào cũng có vài quả nứt, phải bán rẻ hoặc bỏ. Giả định chị đếm nhiều tháng liền và thấy trung bình mỗi chuyến nứt 4 quả. Một người bán tấm lót xốp tới chào hàng: “Lót tấm của em, dưa nứt giảm 50%”. Chị thử một thời gian, và đúng là mỗi chuyến chỉ còn nứt 2 quả. Câu quảng cáo không sai. Nhưng câu hỏi chị cần đặt là: 50% của cái gì? Bảng dưới gắn từng phần của câu chuyện với thuật ngữ thống kê.

Trong câu chuyện xe dưa hấuThuật ngữGiá trị trong ví dụ giả định
Số quả nứt mỗi chuyến khi chưa lótRủi ro nền (tỷ lệ nền) của nhóm không dùng4 trên 1.000 quả, tức 0,4%
Số quả nứt mỗi chuyến khi có lótRủi ro của nhóm có dùng2 trên 1.000 quả, tức 0,2%
“Giảm một nửa” trong lời chào hàngGiảm rủi ro tương đối(4 − 2) ÷ 4 = 50%
Số quả thực sự giữ được mỗi chuyếnGiảm rủi ro tuyệt đối4 − 2 = 2 quả trên 1.000, tức 0,2 điểm phần trăm
Phải chở bao nhiêu quả có lót mới cứu được một quảSố cần điều trị (số cần dùng)1.000 ÷ 2 = 500 quả

Chỉ cần nhìn bảng là thấy “50%” và “2 quả trên 1.000” mô tả cùng một sự thay đổi. Con số đầu nói về tỷ lệ giữa hai nhóm, con số sau nói về số lượng thật. Chị buôn dưa muốn biết tấm lót có đáng tiền không thì phải dùng con số sau, vì tiền lót tính theo chuyến xe, không tính theo phần trăm.

Máy chạy thế nào: từ con số gốc tới câu quảng cáo

Mọi câu “giảm bao nhiêu phần trăm nguy cơ” đều đi qua cùng một dây chuyền. Đi lần lượt từng khâu thì thấy chỗ thông tin bị rơi mất.

  1. Khâu một, đếm ở nhóm không dùng: người ta theo dõi một nhóm người, hoặc một số chuyến xe dưa, không dùng thứ đang được thử, và đếm có bao nhiêu ca xảy ra chuyện. Đây là rủi ro nền.
  2. Khâu hai, đếm ở nhóm có dùng: cùng thời gian, cùng điều kiện, đếm số ca ở nhóm dùng thuốc, dùng tấm lót, dùng thiết bị. Đây là rủi ro sau can thiệp.
  3. Khâu ba, lấy hiệu: lấy rủi ro nền trừ rủi ro sau can thiệp. Hiệu này là mức giảm tuyệt đối, đo bằng số ca hoặc điểm phần trăm.
  4. Khâu bốn, chia cho con số gốc: lấy mức giảm tuyệt đối chia cho rủi ro nền. Kết quả là mức giảm tương đối, thường được viết bằng phần trăm.
  5. Khâu năm, chọn con số để kể: người viết tin, người làm quảng cáo hay chọn con số ở khâu bốn vì nó luôn to hơn khi rủi ro nền nhỏ. Rủi ro nền và mức giảm tuyệt đối thì nằm lại trong báo cáo gốc.

Chỗ mất thông tin là khâu năm. Phép chia ở khâu bốn xoá đi độ lớn của rủi ro nền: 4 xuống 2, 40 xuống 20, 400 xuống 200 đều ra đúng 50%. Người đọc chỉ thấy con số cuối thì không còn cách nào biết mình đang ở trường hợp nào.

Ví dụ số giả định: cùng 50% nhưng ba câu chuyện khác nhau

Ví dụ giả định dưới đây đặt ba tình huống cạnh nhau, đều được quảng cáo là “giảm 50% nguy cơ”, mỗi nhóm 1.000 người theo dõi trong cùng một khoảng thời gian.

Tình huống A, chuyện hiếm: nhóm không dùng có 4 người gặp chuyện, nhóm có dùng có 2 người. Giảm tuyệt đối là 2 người trên 1.000. Số người cần dùng để tránh được một ca là 1.000 ÷ 2 = 500 người. Nghĩa là 499 người còn lại dùng mà không thay đổi gì cho riêng mình, vì họ vốn đã không gặp chuyện hoặc vẫn gặp chuyện.

Tình huống B, chuyện vừa: 40 người xuống 20 người. Giảm tuyệt đối là 20 trên 1.000. Số người cần dùng là 1.000 ÷ 20 = 50 người cho một ca tránh được.

Tình huống C, chuyện thường gặp: 400 người xuống 200 người. Giảm tuyệt đối là 200 trên 1.000. Số người cần dùng là 1.000 ÷ 200 = 5 người.

Cả ba đều đúng là “giảm một nửa”, nhưng tình huống C giúp được số người gấp 100 lần tình huống A (200 so với 2). Khi cân nhắc chi phí, tác dụng phụ, phiền phức, bạn đang cân với con số tuyệt đối chứ không cân với 50%.

Chiều ngược lại cũng vậy. Giả định một thói quen “làm tăng gấp đôi nguy cơ” một bệnh hiếm từ 1 lên 2 trên 10.000 người. Tăng tương đối là 100%, nghe rất đáng sợ. Tăng tuyệt đối là thêm 1 ca trên 10.000 người. Đó vẫn là thông tin có ích, nhưng nó đáng được đặt cạnh những nguy cơ khác trong đời bạn, không đáng mất ngủ.

Chuyến xe dưa đúng tới đâu, và chỗ nó bắt đầu sai

Hình ảnh xe dưa giữ đúng phần cốt lõi: luôn hỏi “bao nhiêu quả trên bao nhiêu quả”. Nhưng có ba chỗ nó không còn khớp với các con số y tế thật.

Thứ nhất, quả dưa nào trên xe cũng chịu cùng một đoạn đường xóc, còn người thì không. Rủi ro nền của bạn có thể cao hơn hoặc thấp hơn con số trung bình của nhóm được nghiên cứu, do tuổi, tiền sử gia đình, thói quen. Cùng một mức giảm tương đối, người có rủi ro nền cao được lợi nhiều quả hơn người có rủi ro nền thấp. Vì vậy cùng một loại thuốc, bác sĩ có thể khuyên người này dùng, người kia không cần.

Thứ hai, quả dưa nứt là nứt, hết chuyện. Còn trong y tế, “biến cố” có nhiều mức nặng nhẹ, và cái giá của việc dùng thuốc không chỉ là tiền mà còn là tác dụng phụ. Tấm lót xốp không có tác dụng phụ.

Thứ ba, chị buôn dưa đếm được trên chính chuyến hàng của mình. Còn con số trong tin tức đến từ một nghiên cứu trên người khác, ở thời điểm khác, theo dõi trong một số năm nhất định. Mức giảm tuyệt đối luôn gắn với khoảng thời gian đó, ví dụ “trong năm năm”, bỏ khoảng thời gian đi thì con số mất nghĩa.

Phần dính tới sức khoẻ: nếu bạn đọc tin về một loại thuốc mình đang dùng, đừng tự ngừng hay tự thêm. Hãy mang câu hỏi tới bác sĩ: với người như mình, trong bao nhiêu năm, cứ bao nhiêu người dùng thì tránh được một ca.

Những hiểu lầm hay gặp và vì sao sai

“Giảm 50% nghĩa là một nửa số người được cứu”. Sai. Một nửa số ca xảy ra trong nhóm được tránh, không phải một nửa số người dùng. Ở tình huống A phía trên, 1.000 người dùng thì chỉ 2 người được lợi.

“Tăng gấp đôi nguy cơ nghĩa là chắc chắn bị”. Sai. Gấp đôi một con số rất nhỏ vẫn là con số nhỏ. Gấp đôi 1 trên 10.000 là 2 trên 10.000, tức 9.998 người vẫn không bị gì.

“Con số tương đối là con số giả”. Không đúng. Nó là thông tin thật và có ích, nhất là để so hai cách can thiệp trên cùng một nhóm người. Nó chỉ thiếu, chứ không sai. Lỗi nằm ở chỗ đưa nó ra một mình.

“Phần trăm càng to thì càng đáng dùng”. Không chắc. Một cách giảm 80% của một nguy cơ rất hiếm có thể giúp ít người hơn một cách giảm 20% của một nguy cơ thường gặp. Muốn so, đổi cả hai về số ca trên 1.000 người.

“Đã có số tuyệt đối thì khỏi cần biết thời gian theo dõi”. Sai. 2 ca trên 1.000 người trong một năm khác hẳn 2 ca trên 1.000 người trong mười năm. Con số tuyệt đối phải đi kèm khoảng thời gian.

Những khái niệm hay bị nhầm với rủi ro tương đối

Quanh rủi ro tương đối có vài con số anh em hay xuất hiện cùng nhau trong tin tức. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau, dùng lại số của xe dưa giả định: rủi ro nền 4 trên 1.000, rủi ro sau khi lót 2 trên 1.000.

Khái niệmTrả lời câu hỏiCách tính trong ví dụKết quả
Giảm rủi ro tương đốiGiảm mấy phần so với lúc đầu(4 − 2) ÷ 450%
Giảm rủi ro tuyệt đốiBớt được bao nhiêu ca trên một nhóm4 − 2 trên 1.0002 ca trên 1.000, hay 0,2 điểm phần trăm
Số cần dùng để tránh một caBao nhiêu người, bao nhiêu quả thì được một ca1.000 ÷ 2500
Tỷ số rủi roRủi ro nhóm dùng bằng mấy lần nhóm không dùng2 ÷ 40,5 lần
Điểm phần trămHai tỷ lệ cách nhau bao nhiêu đơn vị0,4% − 0,2%0,2 điểm phần trăm

Mẹo nhớ: con số nào có chữ “phần trăm” đứng một mình, hoặc chữ “gấp”, thì thường là con số tương đối. Con số nào có dạng “bao nhiêu trên bao nhiêu người” thì là tuyệt đối. Đọc tin, hãy tìm cho ra con số thứ hai; nếu bài không có, đó là thông tin còn thiếu chứ không phải lỗi của bạn.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi bố mẹ hay người thân đọc được một tin kiểu “giảm một nửa nguy cơ” và hỏi lại, bạn nói ngắn như sau là đủ:

Một: “Giảm một nửa” chỉ cho biết so với lúc đầu bớt mấy phần, chưa cho biết lúc đầu là bao nhiêu. Hai: Phải hỏi cứ 1.000 người thì trước có mấy người bị, sau còn mấy người bị. Ba: Nếu chỉ từ 4 xuống 2 thì chuyện vốn đã hiếm, còn nếu từ 400 xuống 200 thì mới là thay đổi lớn.

Ba câu này cố ý không dùng chữ “tương đối”, “tuyệt đối” vì người nghe không cần nhớ tên, chỉ cần nhớ thói quen hỏi lại “bao nhiêu trên bao nhiêu”. Thói quen đó dùng được cho cả quảng cáo bảo hiểm, tin thời tiết, tin an toàn giao thông, không riêng gì chuyện thuốc men. Nếu người nhà đang có bệnh và lo lắng vì một tin như vậy, cách tốt nhất vẫn là ghi câu hỏi ra giấy và mang theo lần khám tới, để bác sĩ trả lời bằng chính hồ sơ của họ.

Câu hỏi thường gặp

Rủi ro tương đối là gì nói ngắn gọn?

Đó là mức thay đổi của nguy cơ tính theo phần so với nguy cơ ban đầu, ví dụ giảm một nửa hay tăng gấp đôi. Nó không cho biết nguy cơ ban đầu lớn hay nhỏ, nên cần đọc kèm con số tuyệt đối.

Rủi ro tuyệt đối là gì?

Là số ca thực sự xảy ra trên một nhóm người trong một khoảng thời gian, ví dụ 4 người trên 1.000 người trong năm năm. Mức giảm tuyệt đối là hiệu giữa hai con số như vậy của hai nhóm.

Vì sao quảng cáo hay dùng phần trăm tương đối?

Vì khi chuyện cần phòng là chuyện hiếm, con số tương đối luôn trông lớn hơn nhiều so với con số tuyệt đối. Từ 4 xuống 2 nghe là giảm 50%, trong khi chỉ là bớt 2 ca trên 1.000.

Số cần điều trị là gì?

Là số người phải dùng một cách can thiệp để có thêm một người tránh được biến cố, tính bằng cách lấy 1 chia cho mức giảm tuyệt đối. Giảm 2 ca trên 1.000 thì cần 500 người dùng cho một ca.

Có nên bỏ qua mọi tin “tăng gấp đôi nguy cơ”?

Không nên bỏ qua, chỉ nên đọc tiếp. Hỏi nguy cơ ban đầu là bao nhiêu, trong bao lâu, ở nhóm người nào. Nếu nguy cơ nền vốn cao thì gấp đôi là chuyện lớn, nếu rất thấp thì vẫn là chuyện hiếm.

Đọc tin về thuốc đang dùng thì nên làm gì?

Không tự ngừng hay tự đổi thuốc vì một con số trong tin. Ghi lại câu hỏi về nguy cơ của chính mình, bao nhiêu người dùng thì tránh được một ca, rồi hỏi bác sĩ đang theo dõi trong lần khám tới.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138