PhucTap.comPhức Tạp
Cơ thể người vận hành ra sao

Nhịp sinh học là gì dễ hiểu: tổng đài chuông của nhà máy cơ thể và chuyện lệch giờ

Nhịp sinh học giải thích bằng tổng đài chuông của một nhà máy: đồng hồ chủ trong não, đồng hồ ở từng cơ quan, ánh sáng chỉnh giờ, và vì sao đi xa hay làm ca đêm bị lệch.

A brass hand bell and a round wall clock with a blank face in an empty factory canteen at dawn, light streaming through tall windows, wide shot

Nhịp sinh học là chiếc đồng hồ trong người, lặp lại theo vòng gần 24 giờ, quyết định khi nào buồn ngủ, khi nào tỉnh, khi nào thân nhiệt lên xuống, khi nào cơ thể tiết hormone. Đồng hồ này tự chạy kể cả khi bạn ở trong phòng tối, nhưng hằng ngày được ánh sáng buổi sáng chỉnh lại cho khớp với Mặt Trời.

Bạn gặp khái niệm này khi đi xa về bị "lệch múi giờ", khi làm ca đêm thấy người uể oải, khi con tuổi teen thức khuya dậy muộn, hay khi đọc lời khuyên "đừng nhìn điện thoại trước khi ngủ". Bài này dựng lại cơ chế: ai bấm chuông, chuông vang tới đâu, chỉnh giờ bằng gì, và vì sao chiếc đồng hồ ấy không chịu nghe lời ý chí của bạn.

Một nhà máy có tổng đài chuông và đồng hồ ở từng phân xưởng

Hình dung một nhà máy lớn chạy ba ca. Ở phòng điều hành có một tổng đài chuông, đúng giờ thì báo hiệu vào ca, nghỉ trưa, tan ca. Mỗi phân xưởng lại có đồng hồ treo tường riêng để tự sắp việc, nhưng định kỳ phải lấy lại giờ theo tổng đài. Còn tổng đài thì mỗi sáng nghe đài phát thanh báo giờ để chỉnh. Cơ thể bạn được tổ chức gần giống như vậy.

Trong nhà máyTrong cơ thểGhi chú
Tổng đài chuông ở phòng điều hànhĐồng hồ chủ ở vùng dưới đồi của nãoMột cụm tế bào nhỏ phía trên chỗ bắt chéo thần kinh thị giác
Đồng hồ treo ở từng phân xưởngĐồng hồ trong gan, ruột, cơ, mô mỡHầu như tế bào nào cũng có bộ gen đếm nhịp riêng
Đài phát thanh báo giờ chuẩnÁnh sáng, nhất là ánh sáng buổi sángMắt có tế bào cảm sáng riêng chuyên báo cho đồng hồ chủ
Những tín hiệu phụ để lấy giờGiờ ăn, vận động, nhiệt độĐặc biệt quan trọng với đồng hồ ở gan, ruột
Đèn báo hết ca ở cổngMelatonin tiết ra khi trời tốiBáo "đêm đã tới", không phải lệnh ép ngủ
Lịch ca kíp in sẵnLịch tiết hormone, thân nhiệt, huyết áp trong ngàyLặp lại mỗi vòng gần 24 giờ

Chữ "nhịp" ở đây là vòng lặp đều đặn, giống tiếng chuông mỗi ca, chứ không phải nhịp tim hay nhịp thở. Tên khoa học của nó gợi ý nghĩa "khoảng một ngày".

Một ngày của chiếc đồng hồ: máy chạy thế nào

Đi theo một ngày bình thường của người thức dậy lúc sáng sớm, ta thấy tổng đài phát những hiệu lệnh nối nhau như sau.

  1. Sáng sớm, nhận giờ chuẩn. Ánh sáng chiếu vào mắt, tế bào cảm sáng báo cho đồng hồ chủ. Đồng hồ chủ coi đây là mốc "ngày bắt đầu" và chỉnh lại kim nếu chạy lệch.
  2. Bật chế độ ban ngày. Melatonin tắt hẳn, hormone giúp tỉnh táo dâng lên quanh lúc thức dậy, thân nhiệt bắt đầu tăng. Cơ thể sẵn sàng hoạt động.
  3. Truyền lệnh xuống phân xưởng. Qua thần kinh và hormone, đồng hồ chủ đồng bộ đồng hồ ở gan, ruột, cơ. Giờ ăn đều đặn giúp các phân xưởng này nhận lệnh rõ hơn.
  4. Chiều tối, chuẩn bị tan ca. Thân nhiệt bắt đầu hạ. Khi trời tối, đồng hồ chủ cho phép tuyến tùng tiết melatonin, đèn "hết ca" bật lên.
  5. Đêm, chế độ bảo trì. Cơ thể ưu tiên sửa chữa, tiêu hoá chậm lại, thân nhiệt xuống thấp nhất vào cuối đêm, rồi vòng mới lại bắt đầu.

Điều đáng chú ý: chuỗi này vẫn chạy nếu bạn ở trong hang tối nhiều ngày, chỉ có điều nó không còn khớp với Mặt Trời nữa. Ánh sáng không tạo ra nhịp mà chỉ chỉnh giờ cho nhịp.

Ví dụ số giả định: đồng hồ chạy nhanh chậm vài phút mỗi ngày

Các con số dưới đây là ví dụ giả định làm tròn để thấy cơ chế, không phải số đo của ai. Giả sử đồng hồ trong người của một người chạy mỗi vòng 24 giờ 12 phút, nghĩa là dài hơn một ngày thật 12 phút. Nếu không có ánh sáng chỉnh giờ, sau 5 ngày đồng hồ trong người lệch 12 × 5 = 60 phút, tức trễ một tiếng so với ngoài trời. Sau 30 ngày lệch 12 × 30 = 360 phút, tức 6 tiếng: lúc ngoài trời là trưa thì bên trong mới sáng sớm.

Ánh sáng buổi sáng mỗi ngày kéo kim lùi lại 12 phút, nên trong đời thường ta không thấy lệch. Đó là lý do người ở lâu trong phòng kín, ít ra ngoài trời sáng sớm, hay thấy giờ ngủ trôi dần về khuya.

Bây giờ thử chuyến đi xa: bay qua vùng lệch 6 giờ về phía đông, nơi đến sáng sớm hơn quê nhà 6 tiếng. Giả định mỗi ngày đồng hồ trong người chỉnh được tối đa 1 giờ nhờ ánh sáng và giờ ăn ở nơi mới. Cần khoảng 6 : 1 = 6 ngày để khớp hẳn. Nếu đồng hồ chủ chỉnh được 1 giờ mỗi ngày nhưng đồng hồ ở gan, ruột chỉ chỉnh được 0,5 giờ mỗi ngày, thì phải 6 : 0,5 = 12 ngày ruột mới theo kịp. Trong khoảng giữa, các phân xưởng chạy lệch giờ nhau: buồn ngủ không đúng lúc, đói lúc nửa đêm, tiêu hoá thất thường. Đó là cảm giác "lệch múi giờ".

Hình ảnh tổng đài chuông đúng tới đâu

Nhà máy với tổng đài và đồng hồ phân xưởng là hình ảnh khá sát, nhưng có mấy chỗ cơ thể khác hẳn.

  • Không có bánh răng, mà có vòng gen tự hãm. Đồng hồ trong tế bào là một vòng lặp: một số gen sinh ra protein, protein tích lại rồi quay lại tắt chính gen đó, phân huỷ hết thì gen bật lại. Một vòng mất gần 24 giờ.
  • Không có một tiếng chuông duy nhất. Hiệu lệnh đi qua nhiều đường cùng lúc: thần kinh, hormone, thân nhiệt. Tổng đài cũng không ra lệnh tuyệt đối, các phân xưởng có quyền chạy theo tín hiệu riêng như giờ ăn.
  • Không phải ai cũng chạy cùng giờ. Có người đồng hồ chạy sớm, có người chạy muộn, một phần do gen. Tuổi dậy thì đẩy giờ trễ ra, tuổi già kéo giờ sớm lại. Nhà máy thì chỉ có một lịch.
  • Giấc ngủ không chỉ do đồng hồ. Ngoài nhịp ngày đêm còn có "áp lực ngủ" tích dần theo số giờ thức. Hai lực này cộng lại quyết định khi nào bạn buồn ngủ; hình ảnh tổng đài chỉ nói về một lực.

Giữ hình ảnh nhà máy để hiểu vì sao các bộ phận cần được đồng bộ, còn khi giải thích vì sao thức trắng một đêm rồi ngủ gục bất kể giờ nào, phải nhắc thêm áp lực ngủ.

Hiểu lầm hay gặp về nhịp sinh học

"Người thức khuya dậy muộn là lười." Một phần là thói quen, nhưng đồng hồ của mỗi người chạy sớm muộn khác nhau, tuổi teen lại có xu hướng trễ giờ rõ rệt. Gán hết cho tính cách là bỏ qua phần sinh học.

"Ngủ đủ số giờ là được, giờ nào cũng như nhau." Ngủ lệch hẳn khỏi lúc đồng hồ cho phép thì giấc thường ngắn và kém sâu hơn, dù nằm đủ thời gian. Người làm ca đêm lâu năm hay gặp chuyện này.

"Melatonin là thuốc ngủ tự nhiên." Melatonin là tín hiệu báo trời tối, không phải công tắc ép ngủ. Dùng melatonin dạng sản phẩm bổ sung hay không, liều nào, thời điểm nào là chuyện nên hỏi bác sĩ, không suy ra từ cơ chế.

"Mỗi cơ quan có một giờ thải độc riêng, phải ngủ trước giờ đó." Các bảng "giờ gan thải độc" lan truyền trên mạng không có cơ sở chắc chắn. Đồng hồ ở cơ quan là có thật, nhưng không vận hành theo những khung giờ cứng như vậy.

"Ngủ bù cuối tuần là xoá được nợ." Ngủ bù giúp đỡ mệt, nhưng dậy muộn hẳn cuối tuần lại kéo đồng hồ trễ ra, đầu tuần giống vừa đi xa về. Người ta gọi đây là lệch giờ xã hội.

Nhịp sinh học hay bị nhầm với những gì

Mấy khái niệm dưới đây hay được dùng lẫn trong lời khuyên về giấc ngủ, nhưng mỗi thứ là một bộ phận riêng.

Khái niệmLà gìTrong hình ảnh nhà máy
Nhịp sinh học (nhịp ngày đêm)Vòng lặp gần 24 giờ của đồng hồ trong ngườiTổng đài chuông và lịch ca
Áp lực ngủNhu cầu ngủ tích dần theo số giờ thứcMệt mỏi dồn lên của công nhân sau nhiều giờ làm
MelatoninHormone báo hiệu bóng tốiĐèn báo hết ca ở cổng
Kiểu người sớm, người muộnĐồng hồ chạy sớm hay muộn so với số đôngPhân xưởng quen làm ca sớm hay ca muộn
"Đồng hồ sinh học" trong quảng cáoCách nói lỏng, đôi khi chỉ chuyện sinh sản theo tuổiKhông cùng nghĩa với tổng đài chuông

Khi đọc lời khuyên về giấc ngủ, hỏi xem nó đang nhắm vào cái nào: chỉnh giờ tổng đài, giảm áp lực ngủ hay chỉ là cách dùng chữ. Ba chuyện cần ba cách khác nhau.

Khi nào nên gặp bác sĩ, và nói lại cho người nhà trong ba câu

Nên gặp bác sĩ khi mất ngủ hoặc buồn ngủ ban ngày kéo dài nhiều tuần ảnh hưởng tới công việc, học tập; khi giờ ngủ trôi dần mỗi ngày không kéo lại được; khi làm ca đêm mà thường xuyên ngủ gật lúc lái xe; hoặc khi người già trong nhà đảo lộn ngày đêm, lú lẫn về chiều. Ngủ gật khi đang điều khiển phương tiện là nguy hiểm thật sự, cần dừng xe nghỉ ngay. Việc dùng sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ nào cũng nên hỏi bác sĩ trước.

Nói lại cho người nhà. Một: trong người ai cũng có một cái đồng hồ chạy vòng gần một ngày, báo lúc nào buồn ngủ, lúc nào tỉnh. Hai: mỗi sáng nắng chiếu vào mắt là lúc đồng hồ được chỉnh lại cho đúng giờ. Ba: đi xa hay thức đêm làm các bộ phận trong người chạy lệch giờ nhau, nên phải vài ngày mới ăn ngủ bình thường lại.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ánh sáng buổi sáng quan trọng hơn ánh sáng buổi tối?

Đồng hồ chủ phản ứng với ánh sáng khác nhau theo thời điểm: ánh sáng sáng sớm kéo giờ sớm lại, ánh sáng tối muộn đẩy giờ trễ ra. Vì vậy cùng lượng ánh sáng nhưng chiếu lúc nào sẽ chỉnh đồng hồ theo hướng khác nhau.

Ánh sáng điện thoại có thật sự làm khó ngủ không?

Ánh sáng xanh từ màn hình có thể làm melatonin tiết chậm lại, nhưng mức ảnh hưởng còn tuỳ độ sáng, khoảng cách và thời gian dùng. Nội dung kích thích trên điện thoại nhiều khi làm khó ngủ không kém ánh sáng.

Người mù có nhịp sinh học không?

Có, đồng hồ vẫn chạy. Một số người khiếm thị vẫn còn tế bào cảm sáng nên vẫn được chỉnh giờ; người mất hoàn toàn khả năng cảm sáng có thể bị đồng hồ trôi dần, khi đó bác sĩ sẽ tư vấn cách hỗ trợ.

Ăn khuya có ảnh hưởng tới đồng hồ trong người không?

Giờ ăn là tín hiệu chỉnh giờ cho đồng hồ ở gan và ruột. Ăn khuya đều đặn có thể làm các đồng hồ này lệch khỏi đồng hồ chủ, giống các phân xưởng tự chạy theo lịch riêng.

Vì sao đi về phía đông thường mệt hơn đi về phía tây?

Đi về phía đông phải ngủ và dậy sớm hơn giờ quen, tức là kéo đồng hồ sớm lại, việc này khó hơn đẩy giờ trễ ra. Phần lớn người có đồng hồ chạy hơi dài hơn 24 giờ nên dễ thức khuya hơn dậy sớm.

Trẻ con có nhịp sinh học giống người lớn không?

Trẻ sơ sinh chưa có nhịp ngày đêm rõ, ngủ rải rác cả ngày, nhịp hình thành dần trong những tháng đầu. Tuổi dậy thì đồng hồ trễ ra, rồi về già lại sớm dần, nên mỗi tuổi có thói quen ngủ khác nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138