PhucTap.comPhức Tạp
Doanh nghiệp, cổ phần và thị trường vốn

Lợi nhuận và dòng tiền khác nhau thế nào: sổ ghi nợ tạp hoá, lời mà két vẫn rỗng

Lợi nhuận được ghi lúc bán, còn tiền chỉ vào két lúc khách trả. Cuốn sổ ghi nợ của một tiệm tạp hoá cho thấy vì sao cửa hàng có lời trên giấy mà vẫn hết tiền nhập hàng.

A worn spiral notebook lying open beside an empty wooden cash drawer on a small grocery shop counter, shelves of goods blurred behind, close-up, warm afternoon light

Lợi nhuận là phần chênh giữa những gì đã bán và những gì đã tốn để bán, được ghi nhận ngay lúc bán, bất kể khách đã trả tiền hay chưa. Dòng tiền là số tiền thật sự chảy vào và chảy ra khỏi két trong một khoảng thời gian. Hai con số này đo hai thứ khác nhau, nên một cửa hàng hoàn toàn có thể có lời mà két vẫn rỗng, hoặc két đầy mà thật ra đang lỗ.

Bạn gặp chuyện này khi nghe tin một công ty báo lãi đều mà bỗng chậm trả lương, khi người quen buôn bán than "lời mà không thấy tiền đâu", hay khi đọc báo cáo tài chính thấy có hai bảng riêng cho lời lỗ và cho tiền. Bài này dựng toàn bộ chuyện đó trên cuốn sổ ghi nợ quen thuộc của một tiệm tạp hoá đầu ngõ, nơi hàng đi ra mỗi ngày nhưng tiền thì về theo lịch của khách.

Cuốn sổ ghi nợ của tiệm tạp hoá: hình ảnh dùng xuyên bài

Hình dung tiệm tạp hoá của cô Hai. Khách quen lấy gạo, dầu ăn, nước mắm rồi nói "ghi sổ, cuối tháng lãnh lương trả". Cô ghi vào một cuốn sổ bìa xanh. Trên kệ là hàng đã nhập. Dưới quầy là cái két gỗ. Mỗi tối cô cộng hai thứ: hôm nay bán được bao nhiêu, và trong két còn bao nhiêu. Hai con số đó gần như không bao giờ khớp nhau. Mỗi món đồ trong tiệm ứng với một khái niệm kế toán:

Trong tiệm tạp hoáTên gọi trong doanh nghiệpẢnh hưởng tới lờiẢnh hưởng tới tiền
Hàng đưa cho khách, dù trả ngay hay ghi sổDoanh thuCó, ngay lúc bánChỉ phần trả ngay
Cuốn sổ ghi nợ bìa xanhKhoản phải thuĐã tính vào lờiTiền chưa về
Hàng nằm trên kệ chờ bánHàng tồn khoChưa tính là chi phíTiền đã ra khi nhập
Cái két gỗ dưới quầyTiền mặtKhông trực tiếpChính là nó
Tiền nhập hàng nợ lại nhà phân phốiKhoản phải trảGiá vốn đã tínhTiền chưa ra
Chiếc tủ đông mua trả một lầnTài sản cố địnhChia dần qua nhiều nămRa hết một lần

Cột "ảnh hưởng tới lời" và cột "ảnh hưởng tới tiền" chính là toàn bộ câu chuyện. Mỗi khi hai cột lệch nhau về thời điểm, lợi nhuận và dòng tiền tách ra.

Máy chạy thế nào: lời được ghi lúc bán, tiền về theo lịch khác

Cách kế toán doanh nghiệp ghi nhận lời lỗ gọi là dồn tích: việc gì xảy ra trong kỳ nào thì ghi vào kỳ đó, không chờ tiền. Đi theo một gói gạo sẽ thấy hai đồng hồ chạy lệch nhau:

  1. Ngày nhập hàng. Cô Hai trả tiền mặt cho bao gạo. Két vơi, nhưng sổ lời lỗ chưa ghi gì, vì gạo mới chuyển từ dạng tiền sang dạng hàng trên kệ.
  2. Ngày bán chịu. Khách lấy gạo, ghi sổ. Sổ lời lỗ ghi ngay doanh thu và giá vốn, ra một khoản lời. Két không thêm đồng nào.
  3. Những ngày chờ. Lời đã nằm trong sổ, tiền nằm trong túi khách. Trong khoảng này tiệm vẫn phải trả tiền điện, tiền thuê, tiền nhập lô hàng mới.
  4. Ngày khách trả. Két đầy lên, xoá dòng trong sổ nợ. Sổ lời lỗ không ghi thêm gì, vì khoản lời đã được tính từ hôm bán.
  5. Cuối tháng cộng sổ. Lời của tháng có thể rất đẹp; tiền cuối tháng có thể rất mỏng, tuỳ bao nhiêu phần lời còn kẹt trong sổ nợ và trên kệ.

Không đồng hồ nào sai. Sổ lời lỗ trả lời câu hỏi "việc buôn bán này có đáng làm không", còn két trả lời câu hỏi "ngày mai có đủ tiền trả nợ không". Một doanh nghiệp cần cả hai câu trả lời, và đóng cửa vì câu thứ hai nhiều hơn vì câu thứ nhất.

Ví dụ số giả định: tháng lời 20 triệu mà két hụt 70 triệu

Ví dụ giả định, số tròn, cho một tháng trước Tết của tiệm cô Hai. Đầu tháng két có 80 triệu đồng.

  1. Trong tháng tiệm bán được 100 triệu tiền hàng. Khách trả ngay 40 triệu, còn 60 triệu ghi sổ.
  2. Giá nhập của số hàng đã bán là 70 triệu, cô trả tiền mặt cho nhà phân phối. Chi phí khác (điện, người phụ bán, tiền thuê) 10 triệu, cũng trả tiền mặt.
  3. Lợi nhuận tháng: 100 − 70 − 10 = 20 triệu đồng. Trên sổ lời lỗ, tháng này lời.
  4. Cô còn nhập thêm 30 triệu hàng Tết để lên kệ, chưa bán. Khoản này chưa là chi phí nên không làm giảm lời, nhưng tiền đã ra.
  5. Dòng tiền tháng: tiền vào 40 triệu; tiền ra 70 + 10 + 30 = 110 triệu. Chênh lệch 40 − 110 = −70 triệu.
  6. Két cuối tháng: 80 − 70 = 10 triệu đồng. Lời 20 triệu mà tiền mặt giảm 70 triệu.
  7. Đối chiếu ngược: lời 20 triệu, trừ 60 triệu còn nằm trong sổ nợ, trừ 30 triệu nằm trên kệ, ra 20 − 60 − 30 = −70 triệu, khớp với dòng tiền.

Tháng sau, giả định khách trả hết 60 triệu nợ cũ trong khi tiệm vắng khách, lời chỉ còn 5 triệu. Lúc đó két lại phình ra dù lời mỏng. Nhìn riêng một tháng nào cũng dễ kết luận sai; phải đặt hai con số cạnh nhau và hỏi phần chênh đang nằm ở đâu.

Bốn chỗ tiền hay bị giữ lại giữa lời và két

Phép đối chiếu ở trên luôn đi qua cùng mấy chỗ. Biết bốn chỗ này là đọc được vì sao một công ty lời mà vẫn kẹt tiền:

  • Sổ nợ của khách (khoản phải thu). Bán chịu càng nhiều, thời hạn trả càng dài, càng nhiều phần lời nằm ngoài két. Doanh nghiệp bán cho khách lớn thường bị trả chậm vài tháng.
  • Kệ hàng (hàng tồn kho). Tiền đã đổi thành hàng nhưng chưa bán được. Hàng tồn càng lâu, tiền càng bị chôn, chưa kể rủi ro hàng hỏng, lỗi mốt.
  • Tài sản mua một lần (tủ đông, xe, máy). Tiền ra trọn một lần, nhưng sổ lời lỗ chỉ trừ dần mỗi năm một phần qua khấu hao. Năm mua máy, tiền tụt mạnh hơn lời.
  • Trả nợ gốc. Trả lãi vay là chi phí, có trừ vào lời; nhưng trả nợ gốc thì không phải chi phí, chỉ làm két vơi đi. Lời đẹp vẫn có thể không đủ trả gốc.

Chiều ngược lại cũng có: nhà phân phối cho cô Hai nợ tiền hàng ba mươi ngày thì két tạm dư dả hơn lời. Đó là lý do có những doanh nghiệp lời mỏng mà tiền mặt vẫn dồi dào: họ thu tiền khách ngay, còn trả nhà cung cấp chậm.

Cuốn sổ ghi nợ đúng tới đâu, từ đâu thì phải bỏ

Hình ảnh tiệm tạp hoá đúng ở cơ chế cốt lõi: lời được ghi lúc bán, tiền về theo lịch của người trả, và phần chênh nằm trong sổ nợ, trên kệ, trong tài sản đã mua. Mọi doanh nghiệp, từ quán nước tới nhà máy, đều chạy theo đúng nguyên tắc đó.

Hình ảnh bắt đầu thiếu khi quy mô lớn. Tiệm cô Hai chỉ có một két và một cuốn sổ. Công ty thật có nhiều tài khoản, vay ngắn hạn để bù những tháng kẹt tiền, có khoản tiền gửi khách đặt cọc trước, có những khoản lời lỗ không đi kèm tiền nào cả (như đánh giá lại giá trị tài sản). Báo cáo dòng tiền của doanh nghiệp vì thế tách ra ba nhóm: tiền từ việc buôn bán chính, tiền từ mua bán tài sản dài hạn, và tiền từ vay trả hay góp vốn. Tiệm tạp hoá gộp cả ba vào một cái két nên khó thấy sự phân biệt này.

Hình ảnh cũng gợi ý sai rằng khách ghi sổ rồi sẽ trả. Ngoài đời có khoản không bao giờ đòi được; kế toán phải ước tính và trích dự phòng, làm lời giảm xuống dù chưa mất đồng nào cụ thể. Cuốn sổ bìa xanh của cô Hai không có dòng nào cho chuyện đó.

Những hiểu lầm hay gặp

Có lời thì chắc chắn có tiền. Lời có thể nằm trong sổ nợ, trên kệ hàng hoặc đã biến thành máy móc. Tiền chỉ là một trong nhiều chỗ mà lời có thể đang nằm.

Két đầy là đang làm ăn tốt. Két có thể đầy vì vừa vay được tiền, vì khách đặt cọc trước, hay vì bán tháo hàng tồn dưới giá vốn. Tiền nhiều chưa nói gì về việc buôn bán có lời hay không.

Doanh nghiệp đóng cửa là vì lỗ. Nhiều doanh nghiệp đóng cửa khi vẫn có lời trên sổ, vì đến hạn trả nợ hoặc trả lương mà tiền đang kẹt ở khách và trong kho. Cạn tiền đến trước cạn lời.

Lợi nhuận là con số tô vẽ, chỉ dòng tiền mới thật. Cả hai đều thật, đo hai thứ khác nhau. Dòng tiền một tháng có thể đẹp nhờ thu nợ cũ hoặc hoãn trả nhà cung cấp; nhìn riêng nó cũng dễ sai như nhìn riêng lợi nhuận.

Lợi nhuận hay bị nhầm với những con số nào

Năm con số dưới đây thường xuất hiện cạnh nhau trong báo cáo và trên báo:

Con sốỞ tiệm cô HaiTrả lời câu hỏi
Doanh thuTổng tiền hàng đã bán, kể cả ghi sổ: 100 triệuBán được bao nhiêu
Lợi nhuậnDoanh thu trừ mọi chi phí: 20 triệuViệc buôn bán có đáng không
Dòng tiềnTiền vào trừ tiền ra trong tháng: −70 triệuTiền mặt tăng hay giảm, vì sao
Tiền mặt cuối kỳSố tiền còn trong két: 10 triệuNgày mai trả nổi bao nhiêu
Khoản phải thuTổng nợ trong sổ bìa xanh: 60 triệuBao nhiêu lời đang ở ngoài

Đọc tin doanh nghiệp, cặp hay bị đánh đồng nhất là doanh thu và lợi nhuận, rồi tới lợi nhuận và tiền mặt. Một câu kiểm tra nhanh: con số này đã trừ chi phí chưa, và nó đo việc đã xảy ra hay tiền đã thật sự di chuyển.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Nếu ai trong nhà hỏi vì sao công ty báo lời mà vẫn chậm lương, ba câu dưới đây là đủ, không cần chữ nào của kế toán. Mỗi câu ứng với một khâu đã nói ở trên: lúc bán, lúc chờ, lúc cộng sổ.

Một. Bán hàng xong là tính lời liền, nhưng tiền thì phải chờ khách trả mới về tới tay.

Hai. Trong lúc chờ, tiền còn bị giữ trong hàng chưa bán và trong máy móc đã mua, nên lời trên giấy không nằm sẵn trong két.

Ba. Muốn biết làm ăn có ổn không phải xem cả hai: có lời không, và tiền có về kịp để trả nợ không.

Ba câu này cũng giúp đọc tin tức bình tĩnh hơn: một công ty báo lời lớn chưa chắc dư dả tiền, một công ty báo lỗ chưa chắc sắp đóng cửa. Bài viết chỉ giải thích cơ chế, không đánh giá doanh nghiệp cụ thể nào và không phải lời khuyên đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao kế toán không ghi lời theo lúc tiền về cho dễ hiểu?

Vì như vậy lời sẽ nhảy theo lịch trả tiền của khách chứ không phản ánh việc buôn bán thật. Ghi theo lúc bán giúp so được tháng này với tháng khác một cách công bằng, còn chuyện tiền thì đã có báo cáo dòng tiền theo dõi riêng.

Dòng tiền âm có phải là đang lỗ không?

Không nhất thiết. Dòng tiền âm có thể vì vừa mua máy, vừa nhập nhiều hàng hay vừa trả nợ gốc, trong khi việc buôn bán vẫn lời. Cần xem tiền ra đi vào đâu.

Hộ kinh doanh nhỏ có cần tách lời và tiền không?

Càng nên tách, vì hộ nhỏ ít đệm tiền mặt. Chỉ cần ghi riêng số đã bán, số khách còn nợ và số tiền trong két là đã thấy được phần lời đang kẹt ở đâu.

Vì sao doanh nghiệp lớn vẫn phải vay ngắn hạn dù có lời?

Thường để lấp khoảng trống giữa lúc phải trả tiền nhập hàng và lúc khách trả tiền. Khoản vay đó giống cái cầu bắc qua những ngày két rỗng, không có nghĩa doanh nghiệp đang lỗ.

Khấu hao liên quan gì tới chuyện lời mà không có tiền?

Khấu hao trừ vào lời mỗi năm một phần giá máy móc, nhưng không có đồng tiền nào ra khỏi két lúc trừ. Tiền đã ra trọn một lần từ ngày mua, nên năm mua và những năm sau lời với tiền lệch nhau.

Đọc báo cáo tài chính thì xem lời trước hay xem tiền trước?

Nên xem cạnh nhau và tìm phần chênh nằm ở đâu: nợ của khách, hàng tồn, tài sản mua mới hay trả nợ. Bài này chỉ giải thích khái niệm, không phải hướng dẫn phân tích để ra quyết định đầu tư.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138