Lỗi là trạng thái trong đầu người làm ra hậu quả: họ muốn nó xảy ra, biết nó có thể xảy ra mà mặc kệ, thấy nó có thể xảy ra nhưng tin là tránh được, hay không nghĩ tới dù phải nghĩ tới. Hai dạng đầu là cố ý, hai dạng sau là vô ý. Cùng một hậu quả, dạng lỗi khác nhau có thể làm trách nhiệm khác hẳn, nhất là trong hình sự.
Bạn gặp các chữ này khi đọc tin "vô ý làm chết người" bên cạnh "giết người", khi con làm vỡ đồ nhà hàng xóm và bạn băn khoăn có phải đền không, hay khi nghe luật sư nói "chứng minh được là vô ý thì nhẹ hơn nhiều". Hình ảnh xuyên suốt bài: một quả bóng nhựa và ô kính nhà hàng xóm.
Bốn cậu bé và một ô kính
Có bốn cậu bé, bốn buổi chiều khác nhau, và cùng một kết quả: ô kính cửa sổ nhà hàng xóm vỡ vì quả bóng. Hậu quả giống hệt nhau, nhưng chuyện trong đầu mỗi cậu thì khác. Pháp luật quan tâm tới chính chỗ khác đó, vì nó cho biết người làm đáng trách tới mức nào.
| Cậu bé | Chuyện trong đầu | Dạng lỗi |
|---|---|---|
| Cậu thứ nhất | Giận ông hàng xóm, nhắm thẳng ô kính mà sút cho vỡ | Cố ý trực tiếp: thấy trước và mong muốn hậu quả |
| Cậu thứ hai | Biết sút mạnh sát nhà thì kính có thể vỡ, nhưng kệ, vỡ thì vỡ | Cố ý gián tiếp: thấy trước, không mong nhưng để mặc |
| Cậu thứ ba | Biết có thể vỡ, nhưng tin mình sút chuẩn, sẽ không trúng | Vô ý vì quá tự tin: thấy trước nhưng tin tránh được |
| Cậu thứ tư | Mải chơi, không hề nghĩ ô kính ở đó, dù ai cũng thấy nó | Vô ý do cẩu thả: không thấy trước dù phải và có thể thấy |
Đường ranh quan trọng nhất trong bảng nằm giữa cậu thứ hai và cậu thứ ba. Cả hai đều thấy trước nguy cơ. Khác nhau ở thái độ: một bên để mặc, một bên tin, dù tin sai, rằng hậu quả sẽ không xảy ra. Phân biệt hai dạng này trong vụ án thật là việc khó, và kết quả có thể đổi hẳn tội danh. Cách luật hình sự Việt Nam phân loại bốn dạng lỗi nói trên là kiến thức nền; định nghĩa chính xác cần tra bộ luật hiện hành.
Máy chạy thế nào: luật đọc chuyện trong đầu ra sao
Không ai nhìn được vào đầu người khác, vậy luật xác định lỗi bằng cách nào? Ở mức nguyên lý, người áp dụng luật suy ra từ những thứ nhìn thấy được, theo các bước:
- Hành vi cụ thể. Sút từ đâu, sút thế nào, có nhắm không. Hành vi là dấu vết đầu tiên của ý định.
- Hoàn cảnh xung quanh. Khoảng cách tới ô kính, có ai nhắc trước chưa, đã từng làm vỡ lần nào chưa. Đã bị nhắc mà vẫn làm thì khó nói là không thấy trước.
- Điều người bình thường ở vị trí đó thấy được. Đây là thước đo của lỗi cẩu thả: người đó "phải và có thể" thấy trước hay không.
- Lời khai và quan hệ giữa các bên. Có mâu thuẫn từ trước không, có động cơ không. Lời khai được đối chiếu với các dấu vết khác, không đứng một mình.
- Kết luận dạng lỗi. Trong hình sự, dạng lỗi quyết định có tội hay không, tội gì, nặng nhẹ ra sao. Trong dân sự, lỗi ảnh hưởng tới trách nhiệm bồi thường theo những cách khác, hẹp hơn.
Có một khác biệt lớn giữa hai lĩnh vực đáng nhớ ngay từ đầu. Trong hình sự, nhiều hành vi chỉ là tội khi cố ý; làm vô ý thì không phải tội, hoặc là tội khác nhẹ hơn. Trong dân sự, câu hỏi chính thường là "ai gây ra thiệt hại", và người gây thiệt hại vẫn có thể phải bồi thường dù chỉ vô ý.
Ví dụ số giả định: ô kính hai triệu và ai đền bao nhiêu
Một ví dụ giả định về phần dân sự, số tròn. Ô kính trị giá 2 triệu đồng tính cả công lắp. Xem mức đền thay đổi thế nào theo từng tình huống:
| Tình huống (giả định) | Phép tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Cậu bé vô ý làm vỡ, nhà hàng xóm không có lỗi gì | Thiệt hại thực tế 2.000.000 | Nguyên tắc chung: đền đủ 2 triệu, dù vô ý |
| Cậu bé cố ý làm vỡ | Thiệt hại vẫn là 2.000.000 | Phần đền thiệt hại vẫn 2 triệu; cố ý làm thêm các hậu quả pháp lý khác |
| Nhà hàng xóm cũng có lỗi, ví dụ để kính nằm chắn ngay lối đi chung; giả định chia lỗi 30% về phía họ | 2.000.000 × 70% = 1.400.000 | Phía cậu bé đền 1,4 triệu, phía hàng xóm tự chịu 600.000 |
| Thiệt hại lớn: ô kính đắt giả định 50 triệu, vô ý, gia đình khó khăn | 50 triệu so với khả năng kinh tế | Luật dân sự có khả năng giảm mức bồi thường khi lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế |
Ba dòng đầu cho thấy một điều trái trực giác: trong dân sự, mức đền chủ yếu đo bằng thiệt hại, không bằng dạng lỗi. Dòng thứ ba cho thấy lỗi của bên bị thiệt có thể làm giảm phần phải đền, theo tỷ lệ lỗi: 2.000.000 × 30% = 600.000 đồng là phần bên bị thiệt tự chịu.
Với trẻ em, người chịu bồi thường còn liên quan tới cha mẹ, người giám hộ theo quy định riêng. Mọi tỷ lệ và số tiền ở đây đều là giả định để minh hoạ, không phải cách chia của một vụ việc thật.
Chỗ hình ảnh quả bóng không còn đúng
Quả bóng và ô kính là chuyện trẻ con, thiệt hại nhỏ, ai cũng thấy rõ. Ngoài đời, hậu quả có thể là sức khoẻ, tính mạng, và chuyện trong đầu người làm không rõ ràng như bốn cậu bé được kể sẵn. Người thật thường không biết chính xác mình đã nghĩ gì trong một giây; luật phải dựng lại từ dấu vết, và dựng lại có thể sai.
Thứ hai, câu chuyện bốn cậu bé gợi ý rằng mọi việc đều có ai đó có lỗi. Thực tế có những trường hợp không ai có lỗi, như sự kiện bất ngờ không lường trước được, và có những trường hợp luật bắt bồi thường cả khi không có lỗi, như thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, trừ các ngoại lệ luật định.
Thứ ba, với trẻ em, câu hỏi "cậu bé có lỗi gì" trong hình sự còn gắn với tuổi chịu trách nhiệm hình sự và năng lực nhận thức. Một đứa trẻ quá nhỏ không bị xét lỗi hình sự theo cách của người lớn. Ngưỡng tuổi cụ thể do luật hình sự hiện hành quy định.
Những hiểu lầm hay gặp
"Vô ý thì không phải đền." Trong dân sự, người gây thiệt hại thường vẫn phải bồi thường dù vô ý. Vô ý ảnh hưởng nhiều hơn tới trách nhiệm hình sự và có thể là căn cứ giảm mức bồi thường trong một số trường hợp.
"Không cố ý thì là vô ý, đơn giản." Còn trường hợp không có lỗi: sự kiện bất ngờ, người làm không thể thấy trước. Không cố ý không tự động thành vô ý.
"Cố ý gián tiếp là một kiểu vô ý." Không. Người cố ý gián tiếp thấy trước hậu quả và để mặc nó xảy ra, nên vẫn là cố ý. Ranh giới với vô ý vì quá tự tin nằm ở thái độ để mặc hay tin tránh được.
"Say rượu nên không biết gì, không có lỗi." Luật hình sự Việt Nam không coi việc tự đặt mình vào tình trạng say là lý do để thoát trách nhiệm. Chi tiết cần tra bộ luật hiện hành.
"Lỗi chỉ có trong hình sự." Lỗi xuất hiện cả trong dân sự, hành chính, kỷ luật lao động, mỗi lĩnh vực dùng nó theo cách riêng.
Lỗi hay bị nhầm với những gì
Mấy chữ dưới đây đều nói về "vì sao chuyện đó xảy ra" nhưng không phải là lỗi:
| Khái niệm | Là gì | Khác lỗi ở đâu |
|---|---|---|
| Lỗi | Thái độ tâm lý của người làm với hành vi và hậu quả | Trả lời: người đó đáng trách tới đâu |
| Động cơ | Điều thúc đẩy người ta làm | Cậu thứ nhất sút vì giận; giận là động cơ, không phải dạng lỗi |
| Mục đích | Kết quả người làm muốn đạt | Chỉ có ý nghĩa rõ với cố ý trực tiếp |
| Quan hệ nhân quả | Hành vi có thật sự gây ra hậu quả không | Câu hỏi khách quan, xét trước câu hỏi lỗi |
| Sự kiện bất ngờ | Hậu quả không thể thấy trước | Không có lỗi, dù có hậu quả |
Chỗ nhầm phổ biến là gộp động cơ vào lỗi. Hai người cùng cố ý trực tiếp có thể có động cơ rất khác nhau, và động cơ thường ảnh hưởng tới mức độ trách nhiệm theo quy định riêng, không làm đổi dạng lỗi.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Một: luật không chỉ nhìn hậu quả mà còn nhìn người làm đã nghĩ gì, muốn gây ra, biết mà mặc kệ, biết mà tưởng tránh được, hay không để ý. Hai: hai kiểu đầu là cố ý, hai kiểu sau là vô ý, và trong chuyện hình sự sự khác nhau này có thể làm tội nặng nhẹ khác hẳn. Ba: còn chuyện đền bù thì vô ý vẫn thường phải đền, vì người bị thiệt vẫn bị thiệt.
Ba câu đó giải thích vì sao hai bản tin về hai cái chết thương tâm lại dẫn tới hai tội danh khác nhau, và vì sao cha mẹ vẫn phải đền ô kính dù con không cố ý. Chúng cũng nhắc một điều đời thường: bị nhắc rồi mà vẫn làm là đã bước một chân ra khỏi vùng "không ngờ".
Bài chỉ trình bày nguyên lý. Định nghĩa chính xác các dạng lỗi, cách chúng ảnh hưởng tới tội danh, hình phạt và mức bồi thường nằm trong Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự hiện hành; khi dính vào vụ việc thật, nên hỏi luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Cố ý gián tiếp và vô ý vì quá tự tin khác nhau thế nào?
Cả hai đều thấy trước hậu quả có thể xảy ra. Người cố ý gián tiếp để mặc cho nó xảy ra, còn người vô ý vì quá tự tin tin rằng nó sẽ không xảy ra hoặc ngăn được. Khác nhau ở thái độ, và kết quả pháp lý khác nhau nhiều.
Con nhỏ làm hư đồ nhà người khác thì ai đền?
Thường cha mẹ hoặc người giám hộ phải bồi thường cho thiệt hại do con chưa thành niên gây ra, theo quy định riêng của luật dân sự về trách nhiệm của người đại diện, giám hộ. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Không biết luật thì có được coi là không có lỗi không?
Thường không. Việc không biết một quy định không tự động xoá lỗi, vì lỗi xét thái độ với hành vi và hậu quả. Một số trường hợp đặc biệt được xem xét riêng theo luật.
Vì sao luật hình sự phạt cố ý nặng hơn vô ý dù hậu quả như nhau?
Vì người cố ý chủ động chọn gây ra hoặc chấp nhận hậu quả, còn người vô ý không mong muốn nó. Mức đáng trách khác nhau thì mức phạt khác nhau, dù người bị hại thiệt như nhau.
Có trường hợp nào không có lỗi mà vẫn phải bồi thường không?
Có. Luật dân sự có những trường hợp bồi thường không phụ thuộc lỗi, tiêu biểu là thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, trừ các ngoại lệ luật định. Danh sách và điều kiện cụ thể cần tra văn bản hiện hành.
Ai xác định một người cố ý hay vô ý?
Trong vụ án, các cơ quan tiến hành tố tụng và cuối cùng là toà án xác định dựa trên toàn bộ chứng cứ, gồm hành vi, hoàn cảnh, lời khai. Không có máy đo ý nghĩ, nên việc này đòi hỏi lập luận cẩn thận.