Khi hai văn bản pháp luật quy định khác nhau về cùng một việc, có ba quy tắc chọn: văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn thắng văn bản thấp hơn; cùng một cơ quan ban hành thì văn bản sau thắng văn bản trước; và quy định riêng cho một lĩnh vực thường được ưu tiên so với quy định chung, khi luật cho phép như vậy.
Bạn gặp chuyện này khi một thông báo ở cơ quan nói khác điều bạn đọc trong luật, khi hai trang tin trích hai văn bản ra hai đáp án, hay khi nghe "nghị định này trái luật". Hình ảnh xuyên suốt bài là những tờ giấy dặn dán trên cửa tủ lạnh của một nhà ba thế hệ: ông bà dặn, bố mẹ dặn, anh chị dặn, có hôm dặn chung, có hôm dặn riêng.
Những tờ giấy dặn trên cửa tủ lạnh
Nhà có ông bà, bố mẹ và anh chị lớn. Trên cửa tủ lạnh có nhiều tờ giấy: ông bà đặt "nếp nhà" từ lâu, bố mẹ dặn "mỗi ngày xem tivi tối đa 60 phút", tuần trước bố mẹ dán thêm "ngày trước hôm thi chỉ xem 30 phút", còn anh cả trông em thì viết "hôm nay được xem 90 phút". Đứa em đứng trước tủ lạnh hỏi: theo tờ nào? Cả nhà có sẵn câu trả lời mà không ai phải nghĩ lâu, và đó chính là ba quy tắc thứ bậc của pháp luật.
| Trong nhà | Trong pháp luật | Quy tắc |
|---|---|---|
| Nếp nhà ông bà đặt | Hiến pháp | Cao nhất, mọi văn bản khác không được trái |
| Lời dặn của bố mẹ | Luật, nghị quyết của Quốc hội | Đứng dưới Hiến pháp, trên các văn bản hướng dẫn |
| Lời dặn của anh chị trông em | Văn bản của cơ quan cấp dưới, văn bản hướng dẫn | Không được trái văn bản cấp trên |
| "Xem tối đa 60 phút" và "trước hôm thi chỉ 30 phút" | Quy định chung và quy định riêng | Việc riêng thì theo lời dặn riêng |
| Tờ bố mẹ dán tuần trước và tờ dán hôm nay | Văn bản trước và văn bản sau cùng cơ quan | Tờ mới thay tờ cũ |
| Anh cả viết "được 90 phút" | Văn bản cấp dưới trái cấp trên | Không được áp theo, phải xử lý văn bản đó |
Ba quy tắc không đứng ngang nhau. Thứ bậc giữa các cấp là quy tắc gốc; quy tắc "sau thắng trước" chủ yếu áp dụng khi hai văn bản cùng một cơ quan ban hành; quy tắc "riêng thắng chung" vận hành tốt nhất khi chính văn bản chung đã mở đường cho nó. Cách diễn đạt chính xác nằm trong luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
Máy chạy thế nào: các bước khi gặp hai văn bản nói khác nhau
Người áp dụng pháp luật, từ cán bộ tới thẩm phán, thường đi qua các câu hỏi sau khi thấy hai văn bản vênh nhau, nói ở mức nguyên lý:
- Có thật là vênh không? Nhiều khi hai văn bản nói về hai đối tượng, hai thời điểm khác nhau. Đọc kỹ phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng trước khi kết luận mâu thuẫn.
- Văn bản nào còn hiệu lực? Một trong hai có thể đã bị sửa, thay thế hoặc bãi bỏ. Tra tình trạng hiệu lực ở cổng thông tin chính thức là bước rẻ nhất mà hay bị bỏ qua.
- Hai văn bản có cùng cấp không? Khác cấp thì văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn được áp dụng.
- Cùng cấp, cùng cơ quan? Văn bản ban hành sau được áp dụng.
- Có phải một bên là quy định riêng cho lĩnh vực, bên kia là quy định chung? Nhiều luật chung tự ghi rằng nếu luật khác có quy định đặc thù thì theo luật đó. Khi đó quy định riêng được áp dụng.
- Văn bản cấp dưới trái cấp trên thì sao? Ngoài việc không áp theo trong vụ việc cụ thể, có cơ chế kiểm tra, kiến nghị để cơ quan có thẩm quyền sửa hoặc bãi bỏ văn bản đó.
Có một quy tắc bổ sung đáng biết: khi Việt Nam là thành viên của một điều ước quốc tế mà điều ước quy định khác luật trong nước về cùng một vấn đề, thì thường áp dụng điều ước, trừ Hiến pháp. Cách áp dụng cụ thể còn tuỳ điều ước và văn bản hiện hành.
Ví dụ số giả định: đứa em được xem tivi bao lâu
Quay lại cửa tủ lạnh với các con số giả định. Mỗi tình huống, xem quy tắc nào quyết định và đứa em được xem bao nhiêu phút:
| Tình huống | Các tờ giấy liên quan | Quy tắc | Được xem |
|---|---|---|---|
| Ngày thường | Bố mẹ: tối đa 60 phút | Chỉ có một tờ | 60 phút |
| Ngày trước hôm thi | Bố mẹ chung: 60; bố mẹ riêng: 30 | Riêng thắng chung | 30 phút |
| Anh cả viết 90 phút | Bố mẹ: 60; anh cả: 90 | Cấp cao thắng cấp thấp | 60 phút, phần vượt 90 − 60 = 30 phút không được tính |
| Bố mẹ dán tờ mới: 45 phút | Bố mẹ cũ: 60; bố mẹ mới: 45 | Sau thắng trước | 45 phút, ít hơn 60 − 45 = 15 phút so với trước |
Đặt sang pháp luật, cũng bằng số giả định: một luật quy định một thời hạn là 30 ngày cho một loại việc, còn một văn bản hướng dẫn cấp dưới lại ghi 15 ngày. Văn bản cấp dưới ở đây đã cắt bớt 30 − 15 = 15 ngày, tức một nửa thời gian mà luật cho người dân. Quy tắc thứ bậc nói rằng mức của luật được áp dụng, và văn bản cấp dưới cần được xử lý.
Ví dụ này không gắn với bất kỳ thời hạn thật nào. Muốn biết thời hạn cụ thể của một thủ tục, cần tra văn bản đang có hiệu lực.
Chỗ hình ảnh cửa tủ lạnh không còn đúng
Trong nhà, khi tờ giấy của anh cả trái lời bố mẹ, đứa em tự gạt nó đi. Trong pháp luật, người dân không tự tuyên một văn bản là vô hiệu rồi phớt lờ. Có thể chỉ ra mâu thuẫn, khiếu nại, kiến nghị, nhờ luật sư lập luận trong vụ việc cụ thể, nhưng việc bãi bỏ hay sửa văn bản thuộc cơ quan có thẩm quyền. Tự ý làm ngược có thể dẫn tới rủi ro thật.
Thứ hai, cửa tủ lạnh có vài tờ giấy dễ nhìn. Hệ thống văn bản pháp luật có rất nhiều tầng, nhiều cơ quan ban hành, liên tục được sửa đổi. Mâu thuẫn thật thường không lộ rõ như "60 phút và 90 phút" mà nằm ở cách hiểu một chữ, một điều kiện. Đó là lý do việc giải thích pháp luật là một nghề.
Thứ ba, quy tắc "riêng thắng chung" trong nhà áp dụng gần như tự động. Trong pháp luật, nó phụ thuộc vào việc chính các văn bản quy định thế nào, và có lúc va chạm với quy tắc "sau thắng trước" khi luật chung mới ra sau luật riêng cũ. Gặp tình huống như vậy, câu trả lời phải tìm trong điều khoản về áp dụng pháp luật của từng văn bản, không suy ra từ hình ảnh đơn giản.
Những hiểu lầm hay gặp
"Văn bản nào mới nhất thì thắng." Đúng khi cùng cơ quan ban hành. Một thông tư mới không thắng được luật cũ, vì thứ bậc đứng trước thứ tự thời gian.
"Thông báo của cơ quan nơi mình làm thủ tục là luật." Thông báo, hướng dẫn nội bộ có thể giúp làm thủ tục, nhưng không đứng trên văn bản quy phạm pháp luật. Khi thấy vênh, nên hỏi căn cứ cụ thể.
"Thấy văn bản trái luật thì cứ làm theo luật, kệ văn bản." Về lý thì luật cao hơn, nhưng trên thực tế cần dùng đúng kênh như khiếu nại, kiến nghị, nhờ luật sư. Tự ý phớt lờ có thể khiến hồ sơ bị trả, việc bị đình trệ.
"Luật chuyên ngành bao giờ cũng thắng." Thường được ưu tiên khi luật chung mở đường hoặc khi có quy định về áp dụng. Không phải mọi quy định trong luật chuyên ngành đều tự động gạt quy định chung.
"Hai trang tin nói khác nhau là do luật mâu thuẫn." Rất nhiều khi một trang trích văn bản đã hết hiệu lực. Tra tình trạng hiệu lực trước khi kết luận.
Những khái niệm hay bị nhầm khi nói về văn bản vênh
Mấy chữ dưới đây hay đi cùng nhau khi bàn chuyện "theo văn bản nào":
| Khái niệm | Là gì | Liên hệ với cửa tủ lạnh |
|---|---|---|
| Hiệu lực pháp lý | Thứ bậc của văn bản trong hệ thống | Tờ của ai treo cao hơn |
| Hiệu lực về thời gian | Văn bản áp dụng từ khi nào, tới khi nào | Tờ nào đã bị gỡ, tờ nào đang dán |
| Văn bản quy phạm pháp luật | Văn bản chứa quy tắc chung, áp dụng nhiều lần | Lời dặn cho cả nhà, mọi ngày |
| Văn bản áp dụng pháp luật | Quyết định cho một việc, một người cụ thể | Lời bố nói riêng với đứa em chiều nay |
| Án lệ | Lập luận trong bản án được chọn để các toà xử giống nhau | Cách bố mẹ đã xử một chuyện cũ, cả nhà lấy làm mẫu |
Hai chữ hay bị lẫn là "hiệu lực pháp lý" và "hiệu lực về thời gian". Một văn bản có thể đang còn hiệu lực về thời gian nhưng vẫn thua văn bản khác về thứ bậc. Muốn trả lời "theo cái nào", phải xét cả hai.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Một: lời dặn của người trên thắng lời dặn của người dưới, Hiến pháp ở trên cùng. Hai: cùng một người dặn hai lần khác nhau thì theo lần sau, và dặn riêng cho một việc thì theo lời dặn riêng đó. Ba: thấy lời dặn của người dưới trái người trên thì báo cho đúng người có quyền sửa, chứ không tự gạt đi rồi làm theo ý mình.
Ba câu đó giúp đọc tin pháp luật cẩn thận hơn: trước khi tin một câu trả lời, hỏi xem nó dựa vào văn bản nào, cấp nào, ban hành khi nào, còn hiệu lực không. Bốn câu hỏi đó loại được phần lớn những "mâu thuẫn" chỉ là do trích nhầm văn bản cũ.
Bài chỉ nói nguyên lý. Danh mục và thứ bậc chi tiết của các loại văn bản, cách xử lý văn bản trái pháp luật, quy tắc áp dụng khi có xung đột đều nằm trong luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành; khi việc quan trọng, nên hỏi luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản nào có hiệu lực cao nhất ở Việt Nam?
Hiến pháp là luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất. Mọi văn bản khác phải phù hợp với Hiến pháp, và văn bản cấp dưới không được trái văn bản cấp trên.
Thông tư trái nghị định thì áp dụng cái nào?
Theo nguyên tắc thứ bậc, văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn được áp dụng. Việc xác định có thật sự trái hay không và xử lý văn bản đó thuộc cơ quan có thẩm quyền; trong việc cụ thể nên hỏi luật sư.
Làm sao biết một văn bản còn hiệu lực hay không?
Tra trên cổng thông tin văn bản pháp luật chính thức, nơi ghi tình trạng hiệu lực và các văn bản sửa đổi, thay thế. Không nên dựa vào bản chụp, bài đăng cũ trên mạng.
Luật chung mới ban hành sau luật chuyên ngành cũ thì theo cái nào?
Đây là tình huống khó vì hai quy tắc "sau thắng trước" và "riêng thắng chung" chỉ hai hướng khác nhau. Câu trả lời thường nằm trong điều khoản về áp dụng pháp luật của chính các văn bản, cần tra kỹ hoặc hỏi luật sư.
Người dân có quyền phản ánh khi thấy văn bản trái luật không?
Có. Người dân có thể phản ánh, kiến nghị tới cơ quan có thẩm quyền kiểm tra văn bản, hoặc khiếu nại quyết định áp dụng văn bản đó với mình. Kênh và thủ tục cụ thể do văn bản hiện hành quy định.
Án lệ có đứng trên luật không?
Không. Án lệ là lập luận trong bản án được chọn để các toà áp dụng thống nhất khi gặp tình huống tương tự. Nó phải phù hợp với luật và giúp giải thích luật, không thay thế luật.