PhucTap.comPhức Tạp
Con số, tỷ lệ và xác suất trong đời sống

Giá trị kỳ vọng giải thích dễ hiểu: vì sao mua vé số đều đặn không “gần trúng” hơn

Giá trị kỳ vọng là số tiền trung bình mỗi lần chơi mang lại. Giải thích bằng hũ bốc thăm không có trí nhớ, và vì sao lâu chưa trúng không làm lần sau dễ trúng hơn.

Close-up of a hand reaching into a clear glass jar full of folded blank paper slips on a wooden table at a village fair, warm afternoon light

Giá trị kỳ vọng là số tiền trung bình mà mỗi lần chơi mang về nếu bạn chơi rất nhiều lần. Với một trò bốc thăm mà mỗi lá thăm giá 10.000 đồng nhưng trung bình chỉ trả lại 5.000 đồng, mỗi lần chơi bạn “mất kỳ vọng” 5.000 đồng, và mua đều đặn chỉ làm khoản mất trung bình đó cộng dồn lên, chứ không đưa bạn lại gần giải hơn, vì hũ thăm không nhớ bạn đã bốc bao nhiêu lần.

Bạn gặp khái niệm này mỗi khi nghe câu “mua mãi rồi cũng có ngày trúng”, “số này lâu lắm chưa ra, sắp ra rồi”, hoặc khi thấy quảng cáo bốc thăm trúng thưởng ở siêu thị, khuyến mãi cào thẻ. Bài này dùng hình ảnh một hũ bốc thăm ở hội chợ, tính ví dụ giả định từng bước, rồi chỉ ra vì sao trực giác “gần trúng” sai. Bài không bàn chuyện nên hay không nên chơi, chỉ giải thích con số.

Hũ bốc thăm ở hội chợ: dựng hình ảnh

Hình dung một gian hàng hội chợ có cái hũ thuỷ tinh chứa đúng 1.000 lá thăm gấp lại, trong đó chỉ một lá ghi trúng. Mỗi lượt bốc giá 10.000 đồng. Bốc trúng thì nhận 5 triệu đồng. Điều quan trọng nhất: bốc xong, dù trúng hay trượt, lá thăm được gấp lại, bỏ vào hũ, xóc đều. Lượt sau hũ vẫn y như cũ, 1.000 lá, một lá trúng. Cái hũ không có trí nhớ. Bảng sau gắn hình ảnh với thuật ngữ.

Ở gian hàng hội chợThuật ngữTrong ví dụ giả định
Một lần thò tay vào hũMột phép thửMột lượt bốc giá 10.000 đồng
Khả năng bốc được lá trúngXác suất trúng mỗi lượt1 trên 1.000
Bỏ lá thăm lại vào hũ sau mỗi lượtCác lần thử độc lậpLượt trước không ảnh hưởng lượt sau
Tiền thưởng chia đều cho mọi lượt bốcGiá trị kỳ vọng của giải5.000.000 ÷ 1.000 = 5.000 đồng mỗi lượt
Giá vé trừ đi phần chia đều đóKỳ vọng lỗ mỗi lượt10.000 − 5.000 = 5.000 đồng
Gian hàng thu được sau rất nhiều lượtLuật số lớn nói nôm naKhoảng 5.000 đồng mỗi lượt cho chủ gian hàng

Nhìn từ phía chủ gian hàng, chuyện rất rõ: sau hàng chục nghìn lượt bốc, họ gần như chắc chắn giữ lại khoảng một nửa số tiền thu được. Phía người chơi thì một lượt lẻ có thể trúng 5 triệu hoặc mất 10.000, nên khó thấy được con số trung bình. Giá trị kỳ vọng là cách nhìn từ phía chủ gian hàng áp cho chính mình.

Máy chạy thế nào: tính giá trị kỳ vọng từng khâu

Cách tính giá trị kỳ vọng của một trò may rủi bất kỳ chỉ có bốn khâu:

  1. Liệt kê mọi kết quả có thể xảy ra trong một lượt. Ở hũ thăm: trúng, hoặc trượt.
  2. Ghi số tiền nhận được ở mỗi kết quả. Trúng nhận 5.000.000 đồng, trượt nhận 0 đồng.
  3. Nhân mỗi số tiền với xác suất của nó. Trúng: 5.000.000 × 1/1.000 = 5.000 đồng. Trượt: 0 × 999/1.000 = 0 đồng.
  4. Cộng tất cả lại rồi trừ giá vé. 5.000 + 0 = 5.000 đồng nhận trung bình mỗi lượt, trừ 10.000 đồng giá vé, ra −5.000 đồng.

Nếu trò chơi có nhiều mức giải, cách làm không đổi, chỉ thêm dòng. Ví dụ giả định thêm 10 lá trúng giải nhỏ 100.000 đồng: phần này đóng góp 100.000 × 10/1.000 = 1.000 đồng. Kỳ vọng nhận mỗi lượt thành 5.000 + 1.000 = 6.000 đồng, kỳ vọng lỗ là 4.000 đồng. Cơ cấu giải thay đổi, nhưng chừng nào tổng giải trả ra ít hơn tổng tiền vé, kỳ vọng của người chơi vẫn âm.

Cũng cách tính này cho thấy vì sao người tổ chức luôn biết trước mình thu về bao nhiêu. Họ không cần may mắn, họ chỉ cần đủ nhiều lượt bốc để con số trung bình hiện ra. Người chơi thì ngược lại, mỗi người chỉ bốc vài lượt, nên con số trung bình bị che khuất sau những lần trúng trượt lẻ tẻ.

Ví dụ số giả định: bốc 1.000 lượt thì sao

Trực giác bảo: hũ có 1.000 lá, bốc 1.000 lần thì chắc phải trúng một lần. Tính thử.

Xác suất trượt một lượt là 999/1.000 = 0,999. Vì các lượt độc lập, xác suất trượt cả 1.000 lượt là 0,999 nhân với chính nó 1.000 lần, ra khoảng 0,368. Vậy xác suất trúng ít nhất một lần chỉ khoảng 1 − 0,368 = 0,632, tức chừng 63%. Cứ khoảng ba người kiên trì bốc đủ 1.000 lượt thì có một người không trúng lần nào.

Về tiền: 1.000 lượt × 10.000 đồng = 10.000.000 đồng bỏ ra. Số tiền nhận được trung bình là 1.000 × 5.000 = 5.000.000 đồng. Người trúng đúng một lần nhận 5 triệu, vẫn hụt 5 triệu so với tiền đã bỏ. Người không trúng lần nào mất trọn 10 triệu. Chỉ người trúng từ hai lần trở lên mới hoà vốn hoặc có lời, và đó là thiểu số.

Bây giờ phần quan trọng nhất. Giả định bạn đã bốc 999 lượt và trượt cả 999. Lượt thứ 1.000 có xác suất trúng bao nhiêu? Vẫn đúng 1 trên 1.000, vì hũ vẫn đủ 1.000 lá và một lá trúng. 999 lượt trượt trước đó không làm lá trúng “nổi lên trên”. Đó là lý do câu “càng mua càng gần trúng” sai: mỗi lượt mua mới là một lượt bắt đầu lại từ đầu.

Hũ thăm đúng tới đâu, và chỗ nó cần sửa

Hình ảnh hũ thăm có bỏ lại giữ đúng điều cốt lõi: các lần thử độc lập thì không có trí nhớ. Nhưng một số trò may rủi ngoài đời không giống hệt cái hũ ấy.

Thứ nhất, nhiều trò bán vé theo kỳ: trong cùng một kỳ, mỗi vé là một con số khác nhau, như hũ thăm mà lá đã bốc không bỏ lại. Trong một kỳ như vậy, mua nhiều vé khác số thì xác suất trúng tăng đúng theo số vé, ví dụ giả định 10 vé trong 1.000 vé là 1%. Nhưng tiền bỏ ra cũng tăng đúng theo số vé, nên kỳ vọng lỗ tăng theo. Sang kỳ sau, hũ được làm mới hoàn toàn, mọi thứ lại về như cũ.

Thứ hai, có những thứ trông giống may rủi nhưng thật ra có trí nhớ, ví dụ bốc bài từ một bộ bài không xáo lại. Khi đó lá đã ra thì không ra nữa, và xác suất các lá còn lại thật sự đổi. Phải xem từng trường hợp có bỏ lại hay không.

Thứ ba, giá trị kỳ vọng là con số trung bình của rất nhiều lần, nhưng đời một người chỉ chơi một số ít lần. Kỳ vọng âm không có nghĩa lần nào cũng lỗ, và kỳ vọng dương không có nghĩa không bao giờ mất. Vì vậy người ta còn xét thêm độ dao động. Một ví dụ quen là bảo hiểm: với người mua, kỳ vọng tiền nhận về thường thấp hơn tiền đóng, nhưng người ta chấp nhận để đổi lấy việc tránh một khoản mất rất lớn. Kỳ vọng không phải thước đo duy nhất.

Hiểu lầm hay gặp và vì sao sai

“Lâu rồi chưa ra số này, sắp ra rồi”. Sai với các lần quay độc lập. Mỗi kỳ quay mới không biết kỳ trước ra gì. Cảm giác “tới lượt” là trí nhớ của người chơi, không phải của cái hũ.

“Số này vừa ra kỳ trước, kỳ này khó ra lại”. Cũng sai, theo chiều ngược lại. Một con số vừa ra có xác suất ra lại y như mọi con số khác.

“Mua đều đặn thì gần như chắc sẽ trúng một lần”. Không. Như phép tính trên, bốc đủ 1.000 lượt với xác suất 1/1.000 mỗi lượt cũng chỉ trúng ít nhất một lần khoảng 63%, và dù trúng một lần vẫn hụt tiền so với tổng đã bỏ ra.

“Giá trị kỳ vọng 5.000 đồng nghĩa là mỗi lần sẽ nhận 5.000 đồng”. Sai. Không lượt nào trả đúng 5.000 đồng; mỗi lượt hoặc nhận 5 triệu, hoặc nhận 0. Kỳ vọng là trung bình của rất nhiều lượt, không phải kết quả của một lượt.

“Tự chọn số thì cơ hội cao hơn để máy chọn”. Với một lần quay công bằng, mọi con số có cùng xác suất. Cách chọn số không đổi được xác suất trúng.

Khái niệm hay bị nhầm với giá trị kỳ vọng

Bảng dưới đặt giá trị kỳ vọng cạnh mấy khái niệm hay đi cùng, dùng lại số của hũ thăm giả định:

Khái niệmTrả lời câu hỏiTrong ví dụ hũ thăm
Xác suất trúngMỗi lượt có bao nhiêu khả năng trúng1 trên 1.000
Giá trị kỳ vọngTrung bình mỗi lượt mang về bao nhiêu tiền5.000 đồng nhận, tức lỗ 5.000 đồng mỗi lượt
Kết quả thường gặp nhấtMột lượt bốc hay ra cái gì nhấtTrượt, nhận 0 đồng
Xác suất ít nhất một lầnBốc nhiều lượt thì khả năng trúng ít nhất một lầnKhoảng 63% sau 1.000 lượt
Độ dao độngKết quả từng lượt lệch xa trung bình tới đâuRất lớn: 0 hoặc 5 triệu
Ngộ nhận người chơiNiềm tin rằng chuỗi trượt làm lần sau dễ trúngSai, vì các lượt độc lập

Chỗ dễ lẫn nhất là “xác suất ít nhất một lần” với “chắc chắn”. Thêm lượt bốc thì xác suất ít nhất một lần trúng có tăng, nhưng tăng chậm dần và không bao giờ chạm 100%, trong khi tiền bỏ ra thì tăng đều.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi người thân nói “mua mãi rồi cũng có ngày trúng”, bạn nói nhẹ nhàng như sau, không cần tranh luận:

Một: Mỗi lần mua giống như thò tay vào một cái hũ thăm được xóc lại từ đầu, hũ không nhớ mình đã bốc trượt bao nhiêu lần. Hai: Nên lần thứ một nghìn cũng khó trúng y như lần đầu tiên. Ba: Còn tính trung bình thì cứ mười nghìn bỏ vào, trò chơi chỉ trả lại một phần, phần còn lại là của người tổ chức.

Câu thứ ba dùng chữ “một phần” chứ không nêu tỷ lệ cụ thể, vì mỗi trò có cơ cấu giải khác nhau và con số trong bài chỉ là giả định. Mục đích của ba câu không phải để cấm ai, mà để người nghe thấy rõ cái họ đang mua là một chút hồi hộp, chứ không phải một con đường đang “gần tới đích”. Hiểu như vậy, mỗi người tự quyết định bao nhiêu là vừa với túi tiền của mình.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị kỳ vọng là gì nói đơn giản?

Là số tiền trung bình mỗi lần chơi mang về nếu lặp lại rất nhiều lần. Tính bằng cách nhân mỗi khoản tiền có thể nhận với xác suất của nó, cộng lại, rồi trừ giá vé.

Vì sao mua đều đặn không làm gần trúng hơn?

Vì mỗi lần quay độc lập, giống hũ thăm được xóc lại từ đầu sau mỗi lượt. Những lần trượt trước không làm lần sau dễ trúng hơn, xác suất mỗi lần vẫn giữ nguyên.

Bốc 1.000 lần với xác suất 1 trên 1.000 thì chắc trúng không?

Không. Xác suất trúng ít nhất một lần chỉ khoảng 63%, nghĩa là cứ khoảng ba người bốc đủ 1.000 lần thì một người không trúng lần nào. Dù trúng một lần, tổng tiền nhận vẫn có thể thấp hơn tiền bỏ ra.

Kỳ vọng âm có nghĩa là lần nào cũng lỗ không?

Không. Một lượt lẻ vẫn có thể trúng lớn. Kỳ vọng âm chỉ nói rằng nếu chơi rất nhiều lần, số tiền nhận về trung bình sẽ thấp hơn số tiền bỏ ra.

Mua nhiều vé trong một kỳ có tăng cơ hội không?

Có, trong cùng một kỳ mỗi vé khác số thì cơ hội tăng theo số vé. Nhưng tiền bỏ ra tăng đúng theo đó, nên khoản lỗ trung bình cũng tăng theo. Sang kỳ sau mọi thứ bắt đầu lại.

Ngộ nhận người chơi là gì?

Là niềm tin rằng sau một chuỗi kết quả giống nhau thì kết quả ngược lại sắp tới, ví dụ lâu chưa trúng thì sắp trúng. Với các lần quay độc lập, niềm tin này sai vì không có gì nhớ chuỗi trước đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138